جماران-طاهر قادرزاده،عضو انجمن صنفی معلمان سقز و فعال مدنی است.به بهانه کشته شدن مرحوم خشخاشی ،به گفت وگو با ایشان پرداختیم و نظر ایشان را ،درباره علل و عوامل وجود خشونت در مدارس،جویا شدیم. مشروح این گفت و گو در پی می آید.
به نظر شما ،حادثه ی قتل معلم بروجردی تنها یک حادثه و خطای انسانی صرف و در حد یک اتفاق بوده یا می توان آن را معلول و ناشی از سیاست های تعلیم و تربیت در کشور دانست؟
قتل این همکار فقید یک حادثه ی تلخ است. اما نه یک حادثه کاملا اتفاقی و بدون هیچ پیش زمینه و علتی. قطعا خطای انسانی در آن موثر بوده. هم خطای دانش آموز، هم خطای پرورش دهندگان اولیه او و هم خطای سیستم تعلیم و تربیت، در بروز این حادثه انکارناشدنی هستند. اما شدت و حدود تاثیر هر کدام از این موارد با دیگری متفاوت است که همراه با خطا، علت هر خطا نیز باید تجزیه و تحلیل شود.
خانواده، فرزندش را تحویل مدرسه داده و انتظار تربیت وی را دارد. مدرسه را مامنی برای فرزندش و قابل اعتمادترین محیط برای او می داند. در مقابل، مدرسه هم انتظار همکاری از خانواده دارد، تا فرایند تعلیم و تربیت به وضع مطلوب برسد. سیستم تعلیم وتربیت هم از لحاظ سخت افزاری و نرم افزاری شرایط را برای این تعامل دوجانبه فراهم می کند تا خروجی مدرسه یک شهروند خوب، متمدن و آگاه شود. تا اینجا و روی کاغذ همه چیز خوب است. اما...
اما در عمل شهروندی بیرون می آید که معلمش را در کلاس به قتل می رساند! اشکال کار این مدینه فاضلهی طراحی شده کجاست؟ به اعتقاد من اساسی ترین مشکل در نوع نگرش های سیستم سیاسی کشور به مقوله تعلیم وتربیت و به ویژه به آموزش و پرورش است. برخورد و معامله سیاسی با مدیریتهای خرد و کلان آموزش و پرورش، دخالت های گاه و بیگاه غیرمتخصصان صاحب نفوذ در روند برنامه ریزی و تصمیم گیری ،که نتیجهی آن کنار گذاشتن اصول مدرن آموزش و پرورش و حاکمیت همان نگرش سنتی مکتبخانه ای بر مدارس در عالم واقع است.
یکی دیگر از گره های کور حول سیستم تعلیم و تربیت، عدم وجود صداقت ونبود اراده لازم برای پیشبرد کارها، فارغ از منافع شخصی و دسته ای و یا قومی است. نتیجتا بسیار بیشتر از آن که عمل کنند، شعار می دهند و کمتر تفکر می کنند. و بیشتر از آنکه صادق باشند، به دنبال فرافکنی و نجات خود از زیر بار مسئولیت هستند. به جای آنکه در فکر رفع مشکل باشند، به دنبال پنهان کردن مشکلات هستند! ... برای آنان حفظ ظاهر امور بر هر چیزی ارجحیت دارد. و همین است که اغلب تلاشها بر این است که کاستی های درون را با رنگ و لعابهای سطحی، مستور کنند.
به نظر شما آیا خشونت اعم از کلامی و بدنی در مدارس کشور وجود دارد؟آیا می توان آن را به عنوان یک چالش مهم در نظام تعلیم و تربیتی مطرح نمود؟
شک نداشته باشید! شاید شدت و حدت آن از شهری به شهر دیگر و یا از منطقه ای به منطقه دیگر متفاوت باشد، اما قطعا هم نوع کلامی و هم نوع بدنی آن وجود دارد. بالاخص در مدارس راهنمایی، که حساسترین دوران شکل گیری شخصیت انسان معمولا در این سنین می باشد.اغلب بعضی از دانش آموزان را چنان به این شیوه خو داده اند، که آنان به راحتی قادر به تطبیق خود و سازگاری با فضاهای مبتنی بر تکریم و احترام نیستند.
اما در مورد چالش تنبیه...
نظام تعلیم وتربیت متشکل از چه اجزایی است؟ جایگاه کسانی مانند معلم ومتعلم که مستقیما درگیر این پروسه هستند، کجاست و چه نقشی می توانند ایفا کنند؟ آیا ابزارهای در اختیار معلم برای تاثیر نهادن بر فرایند تعلیم و تربیت، مناسب است؟ گرچه خشونت یک چالش جدی برای مدارس ماست، اما گمان نمی کنم برای افرادی که قانونگذار و برنامه ریز و سکاندار سیستم تعلیم و تربیت هستند، چالش و یا مسئله باشد. چرا که اصولا آنها در بطن و متن این جریان نیستند و گاهی، شاید فقط از دور دستی بر آتش داشته باشند. لذا به جای آن که بر اساس واقعیات موجود، به آسیب شناسی و ترمیم نقایص و حل مشکلات حوزه تعلیم و تربیت بپردازند، بیشتر رضایتمندی و جلب موافقت افراد و جریاناتی موثر بر روند امور کلان کشور را مد نظر دارند. ولو اینکه ایشان تخصصی در زمینه آموزش و پرورش و مسائل پیچیده و امروزی آن نداشته باشند!
چه علل و عواملی را در پدید آمدن خشونت در مدارس دخیل می دانید؟
در اینجا خشونت را به دو دسته می توان تقسیم کرد: خشونت هایی که در طی قرون و سالیان متمادی در ذهن و جسم افراد رسوخ کرده و با باورها و اعتقادات مردم عجین شده. نه یک شبِ ایجاد می شود و نه یک شبِ می توان برای آن نسخه درمان پیچید! اما دسته دیگر خشونت که مورد نظر ماست، برآیند وضعیت کنونی فرهنگی حاکم بر جامعه است. که این وضعیت جدید فرهنگی را منتج از جریانهای سیاسی کشور و بحران اقتصادی موجود می دانم. آمارهای بالای تن فروشی، دزدی، ارتشا، سوءاستفاده های کلان مالی ، زمین خواری، فروش اعضای بدن، قاچاق مواد مخدر و ... همه دال بر وجود این بحران است. در چنین فضایی امنیت روانی افرادجامعه به هم ریخته، آستانه صبر به شدت پایین آمده و کمترین محرک می تواند به انفجار خشم افراد و ایجاد حوادث غیر قابل جبران منجر شود. از یک سو در رسانه ها و صدا و سیما تبلیغ یک جامعه آرمانی و به دور از فقر و فساد و بدبختی می شود، و در این مسیرحتی از ارزشها و باورهای مردم مایه گذاشته می شود، گاها با مصادره به مطلوب تفسیر قوانین و تهدید، می خواهند مردم را مجبور به پذیرش وجود آن جامعه خیالی کنند. اما در عالم واقعیت، درد و رنج زندگی نابسامان و روزمره، با گوشت و استخوان لمس می شود. لذا چنین روان ناآرامی به بروز رفتارهای ناهنجار کمک کرده و بر اطرافیان اثر نامطلوب خواهد گذاشت. حال در نظر بگیرید چنین افرادی در سطح وسیعی از جامعه و به تعداد چندین میلیونی وجود داشته باشند. که همین در سرعت بخشیدن به تولید و باز تولید خشونت نقش عمده ای را خواهد داشت.
آیا راه کاری برای هدایت دانش آموزان بی انگیزه ،دارای مشکلات اخلاقی،خانوادگی ،عاطفی و... در مدارس در برنامه های آموزش و پرورش دیده شده است؟
همانطوری که گفتم در قالب حرف و شعار، خیلی کارها شدنی است و ما معلمین ملزم به انجام آنها هستیم! آنها وظایف و تکالیفی به مدرسه و معلم می دهند که در شرایط موجود و با امکانات و زیرساختهای فعلی قابلیت اجرایی ندارند. چه کسی به دانش آموزان بی انگیزه، انگیزه دهد؟ معلمی که به خاطر مشکلات معیشتی، وجهه اجتماعی اش را آسیب دیده می داند؟ معلمی که به خاطر در زیر خط فقر زیستن، توان خرید چند کتاب در ماه و به روز رسانی خودش را ندارد؟ و یا معلمی که در برنامه ریزیهای آموزشی و پرورشی جایگاهی برایش قائل نیستند و احتمالا فقط در نقش سیاهی لشکر، او را به حساب می آورند و بس؟ ... واقعیت اینست که در شرایط کنونی نه تنها مشکلات موجود حل شدنی نیستند، بلکه هر روز بر دامنه آن افزوده می شود. و تا زمانی که در دیدگاه عملگرایانه ( نه شعاری) مسئولان و نمایندگان مجلس، تغییر به سمت باور به تولیدی بودن آموزش و پرورش نه مصرفی بودن آن و نه زیادی بودن معلمان ایجاد نشود، حل مشکلات محال است.
بحث رفع خشونت در مدارس و را های رفع آن آیا در سند تحول پیش بینی شده اند؟
گنجانده شدن آن در سند تحول، وقتی اهمیت دارد، که قابلیت اجرایی داشته باشد. صرف وجود چند جمله زیبا تا زمانی که به اجرا در نیاید و عملیاتی نشود، نمی تواند باعث تغییر و تحول گردد،اگر چه به صورت قانون هم درآمده باشد. و من فکر می کنم "تربیت افراد صلح جو"ی مورد نظر این سند، بسیار وسیع تر و عمیق تر از آنست که در کوتاه مدت و حتی میان مدت، بتوان به آن دست یافت.
آیا به نظر شما می توان ارتباط مستقیمی میان گسترش مدارس چند گانه اعم از شاهد نمونه دولتی تیزهوشان هیات امنایی و.....و خالی شدن مدارس دولتی از دانش آموزان مستعد،و خشونت در مدارس برقرار کرد؟
البته این تفکیک و جداسازی در بروز برخی مشکلات فعلی مدارس و بی انگیزگی و مشکلات روحی و اخلاقی دانش آموزان، بدون تاثیر نیست. چرا که در یک رقابت نابرابر، باعث شکست عده ی کثیری از نوجوانان و سرخوردگی آنان و احساس شکست می شود که قطعا منجر به بروز ناهنجاریهایی خواهد شد.اما میزان تاثیر آن بر افزایش خشونت را باید با تحقیقات علمی برآورد کرد.
نقش و جایگاه مشاوران در مدارس و عملکرد برنا مه های پرورشی را در رفع خشونت در مدارس چگونه ارزیابی می کنید؟
مشاوران و مربیان پرورشی می توانند نقش بی بدیلی ایفا کنند و اثرات قابل ملاحظه ای بر روند تربیت دانش آموزان بگذارند. اما از آنجایی که که نظام آموزش و پرورش ما تفاوت چندانی بین افراد کارآمد و پرتلاش با سایرین قائل نیست، به ندرت شاهد وجود افراد موفق و موثر هستیم. اغلب کارهای مربیان پرورشی در حد مناسبتها و بردن دانش آموزان به چند مسابقه نقاشی و احکام و ... است، و فعالیت های مشاوران در حد همان هدایت تحصیلی و کمی فراتر شاید یک برنامه ریزی درسی باشد! ضمن حرمت به تلاش های همکاران زحمتکش پرورشی و مشاور، شخصادر بیش از 70 درصد موارد شاهد چنین وضعیتی بوده ام.
آیا تعدیل نیروی انسانی ، که از سوی وزیر مطرح شده ،با توجه به تراکم بالای کلاس های درس و عدم وجود مشاوران متخصص و کافی در مدارس به گسترش خشونت در مدارس منجر نمی شود؟
صد در صد. وقتی معلم وارد یک کلاس 35 یا 40 نفره می شود، از همان لحظه ورود بزرگترین دغدغه اش آرام کردن دانش آموز و کنترل کلاس است! بیشترین زمان کلاس را به هشداردادن و رفع امواج مزاحم و آماده کردن فراگیران برای یادگیری اختصاص می دهد! زمان های پرت در کلاس به حد اعلای خود می رسد.در اینجا ساکت کردن کلاس اصل می شود و تدریس مواد درسی فرع! در کلاس های با چنین تراکمی، افراد نابهنجار و صداهای مزاحم، به راحتی قابل تشخیص نیستند و دقت زیادی را می طلبد که قطعا انرژی زیادی را از معلم می گیرد. در نتیجه تدریس معلم کیفیت لازم را نخواهد داشت. که آن هم اعتراض دانش آموزان و اولیای آنان را در پی دارد! ناگفته پیداست که چه حسی به معلم دست خواهد داد. بعید نیست که معلم تنها راه ممکن برای اعاده حیثیت کاری اش را رفتار دیکتاتورمآبانه و توام با خشونت بداند تا بدین وسیله کلاس را کنترل و موارد مورد نظرش را تدریس کند! اگر این مشکل هم اینچنین و یا به هر شیوه دیگری حل شود، باز هم میزان یادگیری دانش آموزان، به ویژه کسانی که در ردیفهای انتهایی هستند، به میزان قابل توجهی کاهش خواهد یافت. این دسته از شاگردان در این وضعیت، کلاس را در حکم شکنجه گاه احساس خواهند کرد، که بالاجبار بدون هیچ فایده ای، ساعتها مجبور به محبوس ماندن در آن هستند! خستگی مفرط معلم و دانش آموز از یک طرف و تلاش بدون نتیجه ی هر دو، که کسانی خارج از مدرسه بانی و موجد آن هستند، باعث بدگمانی هر دو طیف ضررمند نسبت به همدیگر شده و این ناراحتیها و عصبانیتهای انباشته شده، در زمان خود سر باز خواهد کرد و محیط کلاس و مدرسه را تحت تاثیر خواهد گذاشت.
و این در حالیست که یکی از وظایف بنیادین و اصلی اما مغفول مانده آموزش و پرورش و شخص وزیر، ایجاد امنیت روانی برای معلم و دانش آموز در مدرسه است.
بحث عدم مردودی در پایه اول دبیرستان و بالا آمدن دانش آموزان بدون صلاجیت کافی آیا به وجود تنش میان اولیا مدرسه و دانش آموزان منجر نشده است؟
فکر کنم این مشکل بیشتر در مدارس کار و دانش وجود داشته باشد. چرا که هدایت تحصیلی، اجازه ورود بسیاری از تجدیدیهای شهریور را به مدارس نظری و یا برخی از رشته های فنی و حرفه ای نمی دهد. اما در کل، دانش آموزان بدون صلاحیت علمی، سال به سال بیشتر می شود و مشکلات رفتاری ناشی از احساس حقارتی که عدم یادگیری مفاهیم درسی بر آن می افزاید، بیش از پیش نمایان می شود.
حادثه اخیر نشان داد همچنان که در مدارس با پدیده کودک آزاری و تنبیه بدنی دانش آموزان توسط یرخی از اولیای مدرسه رو به رو هستیم معلم آزاری هم وجود دارد.این جادثه باعث شد که این معلم آزاری بحثی رسانه ای شود.نظر شمادر این باره چیست؟
اگر در تمام مسائل مربوط به جامعه اعم ازافراد، نهادها و سازمانهای مختلف آن، رسانه ها به صورت شفاف عمل کنند و به موارد زشت و زیبای مربوط به آنان و از جمله معلم و دانش آموز بپردازند، و همچنین از نظرات کارشناسان و اهل فن برای آسیب شناسی وضع حادث، و جلوگیری از بروز موارد مشابه، استفاده و آگاهی بخشی شود، می تواند موثر باشد. اما هر گونه تلاش عامدانه برای شکستن حرمت و کرامت انسانها از جمله معلمان را در هر شکل و قالبی غیراخلاقی می دانم و قطعا با آن مخالفم.
به نظر شما در یک کلاس 40 نفره ،که سطح کلاس ،به دلیل تفکیک دانش آموزان قوی و ضعیف و خالی شدن مدارس دولتی از دانش آموزان مستعد پایین تر از حد متوسط است معلمان چه ابزاری برا ی کنترل و اداره ی مطلوب کلاس در اختیار دارند؟
گرچه در آیین نامه انضباطی مواردی از قبیل اخذ تعهد از اولیاء و یا تغییر کلاس و ... ذکر شده، اما آن هم نه در اختیار معلم که جزو اختیارات شورای انضباطی مدرسه است و معلم در آن هیچ نقشی ندارد. پس معلم عملا به صورت مستقیم کاری نمی تواند بکند.
آیا قوانینی در حمایت از معلمان در برابر خشونت های کلامی و بدنی دانش آموزان وجود دارد؟آیا راهکاری برای برخورد با دانش آموز پیش بینی شده است ؟آیا ما نیازمند وضع قوانین جدید هستیم؟آیا قوانین موجود ،مثلا اخراح دانش آموز از مدرسه، ضمانت اجرایی دارد؟
فکر نمی کنم قانونی در این رابطه در آموزش و پرورش وجود داشته باشد. اغلب قوانین موجود در آموزش و پرورش به جای آنکه حمایت از معلم باشد، امر و نهی به اوست! آیا تا به حال موردی بوده که آموزش و پرورش از معلمانش حمایت کرده باشد؟! به قول یکی از همکاران، زور آموزش و پرورش فقط به معلمانش می رسد!
شکستن حرمت معلم با اخراج دانش آموز جبران نمی شود. اما وجود قانون مبتنی بر حمایت از معلمین و مجازات های مناسب می تواند در پیشگیری از رفتارهای خشونت آمیز با ایشان تاثیر گذار باشد.
در چنین مواردی اغلب اخراج دانش آموز اتفاق می افتد. اما آیا با اخراج یک دانش آموز مشکل حل می شود؟
با توجه یه جریحه دار شدن احساسات معلمان در این واقعه به نظرتان چه اقدام عاجل و چه اقدام دراز مدتی باید از سوی متولیان تعلیم و تربیت در کشور صورت بگیرد؟
قتل همکارمان می بایست زنگ خطری جدی برای متولیان فرهنگی و تربیتی کشور و تمام دستگاهها مربوطه می بود و لازم بود مسئولان ، به حکم مسئول بودنشان، که باید در مسائل و مشکلات پاسخگوی افکار عمومی باشند، موضع و راهکار خود را در قبال این حادثه، که بدون شک هر کدام به نوعی در آن دخیل هستند، اعلام می کردند.
متولیان تعلیم و تربیت لازم است بدانند که اگر معلم محور تعلیم وتربیت است، باید جایگاه واقعی اش به او و سایرین شناسانده شود. باید او را چنان تجهیز و کارآمد کرد که همگان به نقش بی بدیلش اعتماد کنند. معلمی که آرامش نداشته باشد، نمی تواند هدایتگر خوبی باشد، و بدون معلم خوب و اثرگذار، کار تعلیم و تربیت عقیم خواهد ماند. لذا خواسته های منطقی معلمان باید ضمانت اجرایی پیدا کنند.
نقش تشکل های صنفی در ترویج مدارا و رفع خصومت چه می تواند باشد؟
پیگیری و تلاش تشکلهای صنفی برای احقاق حقوق معلمان، که نشانه درک مشکلات آنان است، حتی اگر به نتیجه دلخواه هم نرسد، از لحاظ روانی می تواند باعث کاهش فشارهای ناشی از مشکلات زندگی و کاری فلذا بالا رفتن آستانه صبر و تحمل و احساس همصدایی و همدلی با جمع شود.در کنار این ها، تشکل ها می توانند با آگاهی دادن به معلمان و دانش آموزان، و آشنا کردن آنان با حقوق خود، موجب بهبود روابط بین آنان و حرکت در مسیر و محدوده تعیین شده شوند.در این صورت جایگاه ها مشخص و حریمهها رعایت خواهد شد.
نقد و بررسی عملکرد معلمان و تبیین جایگاه واقعی آنان، صرف نظر از هر وضعیتی، و ترویج فرهنگ نقد در بین آنان به مثابه پادتنی است که او را در برابر عصبیتها و عملکردهای احساسی و بدور از منطق واکسینه خواهد کرد.