آنچه که در پی می آید؛ یادداشت اختصاصی دکتر سید حسین موسوی ، استاد و عضو هیأت علمی دانشگاه برای سایت جماران است؛ که با تحلیلی ساده خلأهای سیاست گذاری تربیتی و پرورشی نظام آموزش و پرورش را در کاهش و کنترل خشونت هویدا می سازد.در این یادداشت علل وجود خشونت در جامعه ،نقش آموزش و پرورش در پیشگیری از خشونت بررسی شده است و در پایان به ارائه ی راه حل می پردازد.جماران با استقبال از یادداشت های کارشناسان و معلمان و مدیران نظام آموزشی در این زمینه متن کامل تحلیل دکتر موسوی را در ادامه تقدیم خوانندگان گرامی می کند.
علل وجود خشونت
در ایجاد و گسترش یک رفتار انسانی و اجتماعی، عوامل مختلفی می تواند موثر باشد. از دیدگاه سیستمی، منشأ خشونت، پرخاشگری و عصبانیت، هم ژنتیکی - زیستی و هم اجتماعی، است. برخی از متخصصین رفتاری ،معتقدند کودک به همراه تولد این خصوصیت را داراست. کودکانی که والدین عصبانی دارند زمینه خشونت در آنان بیشتر است. گروهی معتقدند پرخاشگری یک رفتار فطری و غریزی است که در ژن همه انسان ها به ودیعه گذاشته شده و به زنده ماندن انسان کمک می کند. گروهی دیگر، علت این رفتار را از لحاظ مشکلات جسمانی، مانند کم کاری یا پرکاری غدد و کم خونی ،بررسی می کنند. در نهایت،عده ای پرخاشگری را ناشی ار عوامل اجتماعی و روانی می دانند. از دیدگاه این گروه، قرار گرفتن در برابر الگوی پرخاشگری مثل شهروندان جامعه، والدین، معلم، رسانه، وجود مشکلات اقتصادی و عدم ثبات در تصمیم گیری های اجتماعی، افسردگی و اضطراب و آسیب های روانی می تواند پرخاشگری را ایجاد و تشدید نماید.
نقش آموزش و پرورش در ایجاد و تشدید مشکل
نقش آموزش و پرورش را می توان از این منظرگاه مورد کنکاش قرار داد:1- سیاست گذاری های متعدد و بعضا غیرکارشناسانه موجب ایجاد آشفتگی در مدارس و نظام آموزشی شده است. تعدیل نیروی انسانی کارآمد، افزایش تراکم کلاسی، عدم رعایت استاندارد ها ی فیزیکی و انسانی مدارس، ابهام در وظایف و آیین نامه ها آموزشی و ... می تواند زمینه را برای بروز هر نوع رفتار غیر متعارف آماده کند 2- تاکید صرف و یکجانبه به پرورش هوش شناختی و منطقی و غفلت از پرورش هوش هیجانی و مهارت های اجتماعی و احساسی، شادابی و شادکامی را از مدارس گرفته است. امروزه جامعه، دانشگاه و مدارس با انسان های ناکامی روبرو هستند که به فکر استفاده از رفتار "عصبانی کردن خود" می باشند. برخی حس عصبانیت را ،از طریق آسیب رساندن به دیگران نشان می دهند، برخی از طریق خودزنی و خودکشی به خود و گروه زیادی با استفاده از مهارت ارزان "خود افسردگی"پرخاشگری خود را کنترل می کنند. مدارس به عنوان بخشی از اجتماع ،پر از کنشگران افسرده ای است که به این طریق خشونت خود را کنترل می کنند. کافیست تصور کنید اگر این طیف گسترده می خواستند خشم خود را به دیگران و یا به خود ابراز کنند چه اتفاق وحشتناک انسانی روی می داد. البته در این میان هستند انسان هایی که با آگاهی از مهارت های زندگی و خود مراقبتی ،با پدیده پرخاشگری برخورد می کنند. 3. شاید بتوان گفت مرتبط ترین و نزدیک ترین حرفه در مورد پیشگیری از آسیب های اجتماعی و رفتاری در مدارس، مشاوران مدارس باشند. وجود مشاوران غیر متخصص در پست های کارشناسی اداره و مدارس، فاقد صلاحیت های شخصیتی و مشاوران با دانش اندک از مفاهیم کاربردی روانشناسی مدرسه، نشان از عملکرد نامطلوب این قشر است. بطوریکه اگر قرار باشد از فردا بخش اعظمی از مشاوران دیگر به مدارس نروند هیچ تغییر محسوسی در رفتار دانش آموزان و محیط مدرسه اتفاق نخواهد افتاد! البته این به معنای نفی اهمیت علم مشاوره و روانشناسی و تاثیر معجره آسای آن بر زندگی انسان ها نیست. متاسفانه مشاوره در اکثر مدارس کشور جایگاهی ندارد. 4. تصویب طرح های مهم ولی اجرای صوری و ناقص آن نیز مشکلی را حل نکرده است. از جمله طرح های پیشگیری از آسیب های اجتماعی با همکاری سایر نهاد های اجتماعی، آموزش خانواده، آموزش مهارت های زندگی، توانمندسازی تحصیلی - رفتاری دانش آموزان و اجرای آزمون های روانی - رفتاری که بنا به علل گوناگون در حد گزارش های صوری ارئه شده اند. مهم ترین طرح در این باب، طرح پیشگیری از آسیب های اجتماعی، سوء مصرف مواد مخدر و رفتار های پر خطر در مدارس است که هر سال در سه دوره تحصیلی ابلاغ و ظاهرا اجرا می شود. این طرح جزء معدود طرح هایی است که از لحاظ اعتبار و بودجه به دلیل حمایت نهاد برون سازمانی هیچ کمبودی ندارد، اما متاسفانه برخی از کارشناسان مسئول با برگزاری نمایشگاه، چند جلسه سخنرانی و تهیه گزارش صوری به فکر گرفتن اعتبار مالی آن می باشند و به هیچ وجه دغدغه حل کردن و شناسایی آسیب های اجتماعی - رفتاری ندارند!!!!
راه حل
جهت حل آسیب های اجتماعی نیز باید نگرش سیستمی داشت. نقش اصلی آموزش و پرورش با توجه به ماهیتش "پیشگیری اولیه" است. شناسایی مدارس آسیب زا و دانش آموزان در معرض خطر، ارائه آموزش های مورد نیاز مدارس مورد هدف در طول سال تحصیلی و آموزش والدین، استفاده از کارشناسان خبره و مشاوران و متخصصین رفتاری در ادارات و مدارس، نظارت و ارزشیابی نحوه اجرای طرح های مربوطه، برنامه ریزی واحد درسی رسمی با موضوعیت آگاهی از آسیب های اجتماعی و روانی و .... می تواند بخشی از راه حل مشکل باشند.