جماران ـ حریم امام: تحقق عدالت اجتماعی از مهم ترین آرمان های امام خمینی (ره) بود. آنچه که در پی می آید گزیده ای از گفت و گوی نشریه حریم امام با آیتالله ضیاءالدیننجفی تهرانی استاد حوزه و دانشگاه در این باره است. آیتالله ضیاءالدیننجفی تهرانی فرزند مرحوم آیت الله محمد حسین نجفی عاملی، موسس و رئیس مدرسه علمیه نبی اکرم(ص) در شرق تهران است که تالیفات فراوانی در موضوعاتی فقهی و اصولی، عقاید، امامت، تفسیر، اخلاق و ... دارد.
علاقمندیم ازریشههایقرآنی واژههای استضعاف،مستضعفی،واستکبارومستکبرین بیشتر بدانیم. آیا قرآن کریم نشانه هایی برای مستکبران و مستضعفان ذکر کرده است؟
واژه های استضعاف و مستضعفین ریشه قرآنی دارند، چنان که کلمه هایی چون مستکبران و طاغوتیان نیز چنین اند. این واژگان به فراموشی سپرده شده بود تا این که احیاگر بزرگ قرن، حضرت امام خمینی (ره) آن ها را دوباره معنا بخشید و بر زبان ها و قلم ها جاری کرد.
مستضعف یعنی کسی که به استضعاف کشیده شده و خودش و دیگران او را ضعیف و ناتوان میشمارند در صورتی که واقع امر چنین نیست. مستکبران نیز کسانی هستند که خودشان و دیگران آن ها را برتر می شمارند در صورتی که واقع امر چنین نیست. کلمات استکبار و استضعاف را با توجه به یکدیگر باید معنا کرد. در قرآن کریم برای مستکبران چند نشانه ذکر شده است:
1ـ برتری جویی و خود بزرگ نمایی، نه برتری واقعی.
2ـ تفرقه افکنی در میان مردمان محروم و مستضعف.
3ـ سرکوب بی رحمانه و کشتار مخالفان.
4ـ به فساد کشیدن مردم و ترویج مفاسد.
5ـ تحقیر و توهین مردم.
6ـ اسراف و ولخرجی.
از آیه های قرآنی استفاده می شود که مستکبران افرادی اند که خود را برتر از دیگران می دانند و نشان می دهند. آن ها می گویند: ما سیاست مدار، دانشمند و عاقل هستیم و مصالح شما را بهتر از خودتان تشخیص می دهیم. از ما اطاعت کنید تا سعادت و خوشبختی شما را فراهم سازیم. با عناوین مختلفِ رنگ، نژاد، دین، مذهب، زبان، قومیت، ملیت، کشور، شهر و دیگر عنوان های اعتباری در میان مردم تفرقه می اندازند تا تضعیف شوند و نیروی اجتماعی خود را از دست بدهند. مفاسد اخلاقی را ترویج می کنند و مردم را به عیاشی سرگرم می سازند تا هویت انسانی خود را فراموش کنند و در برابر خواسته های شان تسلیم گردند.
رابطه انقلاب ایران و مستضعفان را تشریح بفرمایید وآیا اساسا انقلاب اسلامی ایران را می توان نهضت مستضعفان نام نهاد؟
کسانی که از سال 1341 در جریان مبارزات مردم ایران بر ضد رژیم شاهنشاهی، به رهبری امام خمینی (ره) حضور فعال داشتند یا شاهد حوادث آن زمان تا زمان پیروزی سال 1375 و حوادث مهم بعد از آن، به ویژه دوران هشت ساله جنگ تحمیلی، بوده اند به خوبی می دانند که طبقات محروم و مستضعف بزرگ ترین نقش را در سرنگونی رژیم شاهنشاهی و خنثی ساختن توطئه های دشمنان داخلی و خارجی و تثبیت نظام اسلامی داشته اند. در این دوران بسیار حساس و سرنوشت ساز، کارگران، پیشه وران، کشاورزان، دانشجویان، دانش آموزان و طلابِ جوانی که غالباً از فرزندان همین طبقات بودند، در صحنه های مهم مبارزات حضور فعال داشتند. اکثر قریب به اتفاق زندانیان، شکنجه شدگان، تبعیدیان، شهدا و جانبازان از همین اقشار زحمت کش و محروم بودند؛ به طوری که می توان گفت: پیروزی انقلاب اسلامی ایران مرهون ایثار و فداکاری و جهاد طبقات محروم و شریف است، چنان که امام خمینی (ره) بارها بدین مطلب اشاره نمودند. از باب نمونه ایشان فرمودند: (فقرا و متدینین بی بضاعت، گردانندگان و برپا دارندگان انقلاب هستند.
با پشتیبانی مردم مخصوصاً طبقات محروم بود که پیروزی حاصل شد و دست ستم شاهی از کشور و ذخایر آن کوتاه گردید. مستمندان و فقرا و دور افتاده ها در صف مقدم جامعه هستند، همین ها و همین زاغه نشینان و همین حاشیه نشینان و همین محرومان بودند که این انقلاب را به ثمر رساندند... همین ها هستند که الآن در جبهه ها مشغول به فدارکاری هستند.) بنابراین، انقلاب ایران را می توان یکی از مصادیق بزرگ نهضت های مستضعفان به شمار آورد و صاحبان اصلی انقلاب نیز همان ها هستند.
میگویند که اغلب انقلابات جهان توسط مستضعفان ومحرومان شکل گرفته است تفاوت انقلاب ایران با سایر انقلابات درچیست؟
همان طور که فرمودید این انقلاب با دیگر انقلاب هایی که به وسیله طبقات محروم و مستضعف به وقوع پیوسته یک تفاوت مهم دارد: آن انقلاب ها غالباً ماهیت اقتصادی و ضد تبعیضاتی داشته و با تبلیغات در این محورها مردم به صحنه های مبارزه و پیکار کشیده می شدند. برخلاف انقلاب ایران که ماهیت اسلامی داشت. امام خمینی به عنوان وجوب دفاع از اسلام و ارزش های دینی و مبارزه بر ضد ترویج مفاسد اخلاقی و امور ضد دینی مردم را بسیج می کرد و به صحنه های مبارزه می کشید، از این رو ایثار و فداکاری مردم به قصد قربت و جلب رضای خدا و عمل به تکالیف شرعی انجام می گرفت. پایداری و مقاومت، ایثار و فداکاری تا مرز شهادت نیز از همین منبع معنوی سرچشمه می گرفت.
امام خمینی در همه دوران مبارزات و بعد از آن سعی داشت نهضت از مسیر خدایی و قصد اخلاص و انجام وظایف شرعی خارج نگردد. حتی جهاد و تلاش در راه تأسیس حکومت اسلامی و تحکیم پایه های آن و خنثی ساختن توطئه های دشمنان را نیز به عنوان یک وظیفه شرعی و موجب رضای پروردگار جهان معرفی می کرد. ولی این، بدان معنا نیست که امام خمینی توجّهی به امور زندگی و اجتماعی و سیاسی، و اقتصادی مردم نداشت و صرفاً به منظور تأسیس و تثبیت حکومت اسلامی جهاد و تلاش کنند، بلکه به همه این ها کاملاً عنایت داشت ولی از طریق اجرای احکام و قوانین اسلام. امام عقیده داشت اگر حکومت اسلامی برپا شود و احکام و قوانین دینی به طور صحیح و کامل به اجرا درآید، و مسئولان نظام اسلامی در رده های مختلف به وظایف خود عمل کنند مشکلات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، اخلاقی، قضایی مردم حل میشود. کشورشان آباد و در حد امکان زندگی خوب و مرفهی خواهند داشت.
مردم جهان حضرت امام خمینی (س) را رهبر،حامی وناجی محرومان و مستضعفان می شناسند به نظر حضرتعالی مهمترین ویژگی امام که مبین و موید چنین نظریه ای است چه می باشد؟
بی تردید مهم ترین هدف امام خمینی (ره) در مبارزات، سرنگونی رژیم شاهنشاهی و اقامه حکومت اسلامی بود که با ایثار و فداکاری و جهاد مردم شریف و دیندار به پیروزی رسید. ولی امام به خوبی می دانست که حکومت وسیله است نه هدف. هدف امام فقط این نبود که حاکمانی بروند و حاکمانی دیگر جایگزین آنان شوند. بلکه عقیده داشت با استحکام نظام اسلامی و اجرای کامل و همه جانبه احکام و قوانین دین، مشکلات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، اخلاقی مردم حل می شود و سعادت دنیا و آخرت آنان تأمین می گردد. بنابراین، امام در تأسیس حکومت اسلامی اهدافی را تعقیب می کرد که تحقق آن ها را از آثار اجرای کامل احکام و قوانین اسلام می دانست. در طول مبارزات نیز گاه گاه بدین مطلب اشاره می کرد.
یکی از مهم ترین آرمان های امام خمینی (ره) تحقق عدالت اجتماعی، کم شدن فاصله طبقاتی، رفع تبعیضات ظالمانه، حمایت از محرومان و فقر ستیزی بود. از بررسی سخنرانی ها، پیام ها، توصیه های امام استفاده می شود که مسئله رفعِ تبعیض و فقر ستیزی یکی از اهداف بزرگ او بوده که همواره بدان تأکید داشت. آن بزرگوار به قدری در این باره سخن می گفت که به عنوان پناهگاه مستضعفان و پابرهنه ها شناخته شد. کسانی که دوران صدر پیروزی انقلاب را درک کرده اند و سخنان و موضع گیری های امام خمینی و دیگر مسئولان نظام را شنیده اند به خوبی می دانند که حمایت از محرومان و مستضعفان یکی از مهم ترین و پر جاذبه ترین شعارهای انقلابیون و مورد عنایت و تأکید رهبر انقلاب بود.
اقدامات فکری و فرهنگی که حضرت علی برای حفظ سلامت کارگزارانش انجام داد چه بود؟
با مروری بر خطبه ها و نامه های امام امیر المؤمنین برنامه های نظارتی ایشان را برای تحت نظر گرفتن کارگزاران می توان به دو بخش تقسیم کرد: بخش فکری، فرهنگی و بخش اجرایی، حکومتی.
امیرالمؤمنین برای حفظ وادامه سلامت کارگزارانش به مناسبتهای مختلف، جایگاه، وظایف وسرانجام انسان را برای آنان تبیین مینمود تا از گرفتار آمدنشان در دام غفلت بر حذر دارد. دامی که بیشترین صیدش صاحب منصبان و حاکماناند. وی هنگام اعزام یکی از مدیران به محل ماموریت و یا در حین خدمت، طی نامه هایی آنان را به یاد نظارت خداوندبر اعمال بندگان و سختیهای قیامت می انداخت و نسبت به مسؤولیت الهی آنها بیدار باش می داد. در نامه ای به یکی از مالیات بگیران خود «او را به تقواو ترس از خدا در امور پنهان فرمان می دهد، آنجا که غیر خدا هیچ شاهدی نیست.» و نیز میفرماید: در راه خدا آنچه بر شما واجب است انجام دهید که خداوند از ما و شماخواسته با کوششهای خود از اوسپاسگزاری کنیم.
شبیه چنین سفارشهایی در نامه به مالک اشتر و محمد بن ابی بکر نیزدیده می شود. و نیز به مالک سفارش فرمود: مبادا به بهانه اطاعت از فرمان دیگری، فرمان خدا را نادیده گیری. امیرالمؤمنین حکومت و زمامداری را به عنوان امانت در دست کارگزاران معرفی می کرد که خیانت در آن ودست درازی به بیت المال، همسنگ خیانت به خون مسلمانان و نشانه عدم اعتقاد فرد خائن به قیامت است.
روش دیگر امام علی علیه السلام، برای نظارت بر زمامداران از طریق فکری،فرهنگی، توجه دادن آنها به عواقب شوم خیانت در همین دنیاست، اگرکسی به قبر و قیامت هم کاری نداشته باشد، باید بداند که «ستم، نامه عزل شاهان بود» مملکتی ممکن است به کفربماند ولی به ظلم باقی نخواهد ماند، اگرزمامدار در پی کسب نام نیک دردنیاست، بایستی متوجه باشدهمانگونه که امروزیان اعمال گذشتگان را نقد و بررسی کرده مورد قضاوت قرار می دهند، آیندگان نیز اعمال ما راخواهند سنجید. «مردم به کارهای تو - مالک -همانگونه نظر میکنند که تو درباره آنها می گفتی »
بسیاری از حیف و میلها در بیت المال بدان دلیل صورت می گیرد که حاکم می خواهد با دادن اموال همه مردم به گروهی خاص، آنان را دراطراف خود نگه دارد تا روز مبادا از او و حکومتش دفاع کنند. البته بهره مندان از این اموال چند صباحی زبان به مدح و ثنای او خواهند گشود و در ظاهرموجب سرافرازی حاکم در دنیامی گردند اما سنت خداوند بر این قرارگرفته است که سرانجام ازسپاسگزاری آنان محروم می گردد وهنگام نیاز و لغزش بدترین رفیقان وملامت کننده ترین دوستان باشند.
امیرمؤمنان درنامه ای به فرماندهان نظامی علت سقوط و هلاکت حکومتهای گذشته رادر دو مساله دیده است: یکی آنکه زورمندان آنها به گونه ای عمل می کردند که مردم مجبور شدندحقوقشان رااز طریق رشوه و دیگرراههای ناصواب خریداری نمایند ودیگری سوق دادن مردم به سوی باطل از سوی حاکمان است.
شیوه دیگر امیرالمؤمنین برای دورساختن زمامداران از ارتکاب خیانت، تحریک احساسات و غیرت آنها بود. درنامه ای به ابن عباس می نویسد. من در کارهای تو شریکم اگر زیانی برسانی به امام و پیشوای خود زیان رسانده ای. و در نامه ای احتمالا به همین شخص برای آنکه او را از راه خطایی که رفته بود پشیمان کند،می فرماید: من تو را شریک در امانتم - یعنی حکومت - قرار داده ام و از میان همه خاندانم به تو اعتماد کردم، حالا که اوضاع بر من سخت شده، تو هم مرارها کرده ای؟! چطور مال حرام ازگلویت پایین می رود .
گاهی حضرت در سخنرانیهای عمومی نیز به مردم هشدار می داد که خداوند شما را به وسیله اموال می آزماید. روزی مولای متقیان در حال سخنرانی بود، مردی برخاست و ازمعنی فتنه و امتحان پرسید. امام پاسخ داد: وقتی آیه «الم احسب الناس ان یترکوا، ان یقولوا آمنا و هم لایفتنون » نازل شد از رسول خداپرسیدم مقصود از آزمایش و فتنه چیست؟ فرمود: یا علی! امت، بعد از من امتحان خواهند شد... این مردم پس ازمن با ثروتشان آزمایش می شوند، دیندار بودن را منتی بر خدا قرارمی دهند... رشوه را به نام هدیه و ربا را به رسم تجارت حلال می شمارند...
آیا اقدامات فرهنگی وفکری برای کارگزاران کفایت می کرد یا اینکه حضرت امیر اقدامات دیگری نیز انجام داد؟
قطعا اقدامات فرهنگی و سفارش حاکمان و کارگزاران به یادآوری قیامت و نظارت خداوند هرچندضروری و کارساز است، اما هرگزکافی نیست. بلکه در کنار آن بایستی اقدامات حکومتی و نظارتی نیز اعمال گردد. بنابراین حضرت دست به اقدامات دیگری زدند. ایشان یکی از مهمترین وظایف حاکم اسلامی را، انتخاب شایسته ترین افرادبرای مدیریتهای مختلف کشور می دانند.
امیرالمؤمنین، مدیر جامعه را به قطب آسیا تشبیه کرده و تغییر آن راموجب تغییر اوضاع زمانه دانسته است در بسیاری موارد دین و اعتقادمردم نیز اعتقاد مدیر آن جامعه می باشد چنانکه رسول خدا،صلی الله علیه وآله، در نامه های خود باامپراتور روم و پادشاه ایران، گناه مسلمان نشدن مردم را به عهده آنان دانست. رهبر جامعه اسلامی چنانکه به هر دلیل فردی را به مدیریت بخشی ازکشورش برگزیند، در حالیکه می دانددیگری از او شایسته تر است، به فرمایش پیامبر اکرم،صلی الله علیه وآله، به خدا و رسول خداو همه مسلمانان خیانت کرده است.
امیرالمؤمنین در دوران زمامداری خود بدین امر مهم توجه کافی داشت، خود به انتخاب اصلح اقدام می کرد، مدیران ضعیف را معزول می نمود و به کارگزاران خود این امر راءتوصیه میفرمود.