جماران ـ زهره علی حسینی : عدم استقبال مردم از تقاضای دولت برای انصراف از یارانه ها، تجربه تلخی است که نقصان و نارسایی رابطه دولت ـ ملت را به مسئله ای جدی برای جامعه شناسان و کارشناسان علم سیاست تبدیل کرده است.
در پی گفت و گوی خبرنگار جماران را با دکتر سعید معیدفر استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران درباره رابطه دولت ـ ملت و حیات جمعی در ایران می خوانید.
پدیده شکاف دولت ـ ملت بازتابی جدی در بی اعتنایی مردم در انصراف از یارانه ها داشت. این برخی از، از دست رفتن اعتمادی سخن می گویند که بعد از انتخابات ایجاد شده بود؛ این پدیده را چگونه می توان تبیین کرد و توضیح داد؟
اتفاقی که در ثبت نام یارانه ها رخ داد را باید به عنوان یک نشانه مورد توجه قرار داد نه به عنوان یک علت. اینکه بگوییم این علتی برای شکاف بیشتر است حرف غلطی است. به نظر من مردم بر سر دو راهی اند دو راهی رعایت منافع فردی و یا تن دادن به منافع جمعی . دولت از مردم می خواهد که منافع جمعی فکر کنند و از منافع فردی دست بشویند. اینجا بحث اعتماد به دولت نیست بحث بر سر انجام معامله ای برای انتخاب منافع فردی و یا جمعی است، بحث بر سر انتخاب منافع فردی و یا گذشتن از آنهاست. علاوه بر اینها نکته ای که بسیار حائز اهمیت است این است که حیات منفعت جمعی کشور با شرایط بدی به رو به رو است.
منظورتان از اینکه می گویید شرایط و وضعیت حیات منفعت جمعی در کشور بد است چیست؟
ببینید این را به عنوان یک پیش فرض در نظر بگیرید که بحران های اقتصادی و بین المللی کشور را به شدت تهدید می کند. در چنین فضایی سال هاست که حیات منفعت جمعی در جامعه ما از بین رفته است. وقتی که ما چند سال پیش مسئله یارانه ها را مطرح کردیم از همان جا به شکل علنی تیشه به ریشه منفعت جمعی زدیم و گذاشتیم راجع به سرمایه و پول ملی فردی فکر شود و بخش عمده ای از آن پول و سرمایه هم عاملی برای گسترش فساد شد. پرونده های فسادی که به وفور شاهد نمونه هایی از آنها بوده ایم. در هشت سال گذشته بیشترین فساد در تاریخ کشور اتفاق افتاد. در واقع در هشت سال عملکرد دولت های نهم و دهم، دولت به نمایندگی از مردم مدیریت ضعیفی انجام داد. گاهی اوقات متاسفانه موارد ناراحت کننده و قابل تأمل در مدیریت دوره ی پیشین ریاست جمهوری را شاهدیم. در این زمان با آن که ما بیشترین درآمد تاریخ کشور را داشتیم بسیاری از درآمد و سرمایه های کشور از بین رفت و منجر به خوابیدن کارخانه ها، افزایش تورم و گسترش فساد بی حد و حصر بود.
بازتاب رفتارهای گذشته دولت در فرآیندهای انتخاب، میان منفعت فردی و جمعی امروز چه بوده است؟
با چنین وضعی نمی توان از مردم انتظار گذشت از منفعت فردی را داشته باشیم آن هم برای تن دادن به منفعتی که نه تنها محسوس نیست بلکه گزارش هایی ضد آن هم وجود دارد. وقتی دولتی در هشت سال آن همه فساد انجام می دهد مردم به چه دلیلی باید از منفعت فردی خود بگذرند. اتفاقی که افتاد حاکی از این است ما سرمایه های اجتماعی را سوزانده و از بین برده ایم. با توجه به اینکه چقدر در سال های گذشته منفعت جمعی فدای منفعت فردی شده است و یا اینکه چقدر در سال های گذشته اموال مردم نابود گشته می تواند وضعیت واکنش مردم را نشان دهد. بنابراین آنچه که اتفاق افتاد ناشی از بی برنامگی ها، فساد ها و سو مدیریت های سال های گذشته بود و محصول آن را نهایتا این دولت باید درو بکند.
نقش سیاست و قانون گذاران در این رابطه به چه شکل است؟
این هم از همان قاعده تبعیت می کند . وقتی من از دولت صحبت می کنم منظورم تنها قوه مجریه نیست بلکه این عملکرد سایر قوا هم هست یعنی فردی عمل کردن در نظام قانون گذاری و سیاست گذاری. قانون گذاری هایی که بیشتر تابع یک گروه است تا جامعه و یا سیاست گذاری هایی که تابع منافع یک جناح است نه کشور و جامعه. وقتی در وجدان یک جامعه و مسئولین آن جامعه قانون و منفعت جمعی تا این حد بی مقدار باشد، و ابزاری شود برای تحقق منافع فردی مسلم است که ما نباید انتظار داشته باشیم که در آن جامعه قانون منات اعتبار و ملاک عمل قرار بگیرد. متاسفانه در این زمینه ما هنوز فاصله زیادی داریم با جامعه ای که قانون ملاک تصمیم گیری ها و مبنای عمل است.
جدا شدن مسئولین جامعه از متن جامعه و از مردم عامل اصلی این بی اعتمادی بین دولت وملت است به هر حال قدرت فساد آور است و می تواند فاصله و شکاف بین دولت و ملت را اگر بر آن نظارت نباشد افزایش دهد. متاسفانه در جامعه ما نتوانستیم نظارت بر دولت و حکومت را از طریق نهاد های مدنی و جامعه نهادینه کنیم.
به طور خلاصه رابطه میان دولت و ملت را در طول تاریخ معاصر چگونه توصیف می کنید؟
رابطه ملت و دولت باید یک رابطه منسجم باشد برای این کار بایستی بتوانند ارگان های مختلف با یکدیگر هماهنگ و همساز باشند. در ایران عموما رابطه بین ملت و دولت جز در برخی از مواقع یک رابطه گسسته بوده نه یک رابطه پیوسته . خیلی از دانشمندان ما و مستشرقین اعلام کرده اند که، رابطه ملت ـ دولت در ایران طی ادوار مختلف رابطه ای بر اساس تقابل بوده است نه رابطه ای بر اساس همکاری و تعامل. البته این نکته نیز لازم به ذکر است که در مقاطعی کوتاه این رابطه، رابطه ای پیوسته بوده و در ادامه رابطه ایجاد شده گسسته شده است.
دلیل این گسست چیست؟
آنچه اینجا مطرح می شود «سو ظن ملت به دولت» است و یا «نزاع میان دولت و ملت». این امری است مداوم و دائمی که معمولا دولت بایستی نماینده مردم باشد و همیشه بتواند در راستای نیازها و خواست های مردم حرکت بکند. بارها مسئولین جامعه این را عنوان کرده اند که ما باید خدمت گذار مردم باشیم و خود را نماینده مردم می دانیم اما این نوعی بازی با الفاظ بوده است و عموما ملت بوده اند که خدمت گذار دولت بوده اند و این دولت ها بوده اند که به دلیل امکانات فرصت ها ودر اختیار داشتن تمامی منابع کشور خیلی خود را پاسخگوی مردم نمی دیدند و اساسا برای مردم در تاریخ ما دولت ها و حکومت ها جایگاهی قائل نبودند به یک عبارت مردم رعیت بودند و دولت ها ارباب بوده اند و رعیت جز اطاعت و فرمانبری از ارباب کار دیگری نداشته است.
داشتن رابطه ارباب رعیتی به دور ه های پیشین باز نمی گردد؟
به نظر من این رابطه در تاریخ معاصر هم ادامه داشته و هم ادامه دارد؛ و از آن جا که دولت ها، هم منابع ثروت جامعه را در اختیار داشتند و هم بر اموال و املاک و دارایی ها سیتره داشتند و هر جور که خواسته اند آنها را تملک کرده اند آنها را از دست عده ای خارج کرده و در اختیار خودشان قرار داده اند، بنابر این این قدرت مانع از پاسخگویی دولت به ملت شده است و وضعیتیت مشابه همان نظام ارباب رعیتی را در دوره هایی از تاریخ معاصر به وجود آورده است. بر همین مینا این رابطه رابطه ای است گسسته بر اساس تقابل.
دلایل گسست یک سویه رابطه ملت ـ دولت چگونه ارزیابی می کنید؟
دلیل اصلی گسست از سمت مردم را باید در این مسئله دنبال کرد که تا آنجایی که ممکن است مردم را از محرم بودن کنار گذاشته شده اند و اطلاعات به طور اختصاصی در انحصار دولت است. به عبارتی دولت تا جایی که ممکن است در بی خبری منویات خودش را دنبال می کند. بنابر این به خاطر این بدبینی تاریخی که در جامعه ما نسبت به حکومت ها بوده، ملت ها هم در صدد بر آمدند تا هر طور شده به قول معروف به هر نحوی مویی از از آن بکنند و فرصتی گیر بیاورند تا بخشی از خواسته های خود را به عنوان حقشان مطالبه کنند. متاسفانه به جرات و به قوت می توانم بگویم که ملت ــ دولت را از خودش نمی دانسته و سعی می کرده با مخفی کاری، پنهان کاری و ریاکاری بخشی از اموال مربوط خودش را از دولت بگیرد.
پس دلیل گسست ملت از دولت را باید در رفتار دولت جست و جو کرد؟
ببینید دولت با بی خبر گذاشتن مردم سعی کرده که اموال و دارایی ها و فرصت ها برای خوش حفظ کند. این مسئله باعث گسست رابطه دولت ملت شده است. الان هم بعضا می شنویم که کسانی می گوییند که مردم محلی از اعراب ندارند و ما باید به جای دیگری جوابگو باشیم . در گذشته های دور می بینیم که پادشاهان خودشان را نمایندگان خدا در زمین می دانستند و معتقد بودند که فقط باید در مقابل خدا پاسخگو باشند و در مقابل ملت و پاسخگویی به آنها هیچ وظیفه ای در خود نمی دیدند . در تاریخ معاصر ایران نیز برخلاف این که شرایط دنیا عوض شده و رابطه دولت و ملت به سمت نوعی یگانگی می رود هنوز هم شاهد گسست در رابطه دولت و ملت با یکدیگر هستیم. که این گسست به دلیل بی خبر گذاشتن ملت از کارهای دولت انجام شده است.
ولی ما شاهد دوره هایی در تاریخ ایران هستیم که اعتماد در میان دولت ملت بسیار بالا بوده است دلیل این اعتماد در میان دولت و ملت را چگونه ارزیابی می کنید؟
در ایران شرایط حکومت دولت ها به دلیل گسستی که میان آنها و ملت وجود داشت بعد از گذشت مدتی از بین می رفت و عده ای می آمدند علیه وضع موجود می شوریدند حاکمان وقت را کنار می زدند و به عنوان حاکمان جدید مردم بر آنها حکومت می کردند. در اوایل دوران حکومت حاکمان جدید به دلیل اینکه هنوز قدرت را کامل در اختیار نداشتند و برای کسب قدرت کامل به اعتماد مردم نیازمند بودند مردم را در جریان امور قرار می دادند و این باعث اعتماد بین دولت و ملت می شد. ولی پس از این که قدرت را کاملا در اختیار خود می گرفتند گسست و بد بینی تاریخی استمرار پیدا می کرد. بنابراین فقط در همان دوره های کوتاه جا به جایی حکومت ها و با توجه به نیاز حکومت جدید برای اینکه تا حدی اعتماد مردم را به خودش جلب کند رابطه میان دولت و ملت ترمیم می شده است. اما همان طور که عرض کردم این یک دولت مستعجل بوده و پس از اقتدار کامل حکومت عملا مردم از دایره ی تصمیم گیری خارج می شدند و
آن بی اعتمادی میان دولت و ملت تداوم پیدا می کرده است
نوسان این اعتماد و بی اعتمادی در میان دولت و ملت را در تاریخ معاصر ایران چگونه ارزیابی می کنید؟
ما در تاریخ معاصر خودمان هم این مسئله فراز و فرود های گسست و پیوست در رابطه دولت و ملت را داریم. در تاریخ معاصر قبل از انقلاب هم می توان فرصت هایی یاد کرد که در آن که مردم به عنوان ملت به دولت ها اعتماد کرده اند. به طور مثال در اواخر دوره قاجار رابطه میان دولت ملت با پذیرش مشروطیت توسط حکومت پادشاهان آخری به بهبود پیدا کرده است. یا نمونه دیگر این فراز و فرود را در زمان حکومت پهلوی می بینیم که در زمان پهلوی اول رابطه میان دولت ملت بهبود یافت ولی در زمان پهلوی دوم از بین رفت.
در ایران بعد از انقلاب رابطه میان دولت ـ ملت را چگونه تحلیل می کنید؟
ین فراز و فرود ها در گسست و پیوست رابطه میان دولت ملت همیشه وجود داشته است و ما نمونه های آن را در تاریخ ایران بعد از انقلاب اسلامی هم شاهد هستیم. به عنوان مثال بعد از انقلاب شرایطی را داشتیم که در آن رابطه مردم با دولت به گونه ای شده است مستقیما وارد میدان و عرصه عمل می شدند و به کمک دولت می رفتند و دولت نیز در مقابل با صداقت با ملت برخورد می کرده و داشتن چنین رابطه ای منجر به خروج از بن بست تقابل دولت ملت شده است. هرچند این تعامل میان دولت و ملت در شرایط بعد از انقلاب هم زیاد طول نکشید و دوباره این رابطه گسسته شد.
ما در ایران بعد از انقلاب شاهد نمونه هایی ارزشمندی از رابطه عمیق دولت و ملت بر اساس اعتماد و تعهد مثل شرایط جنگ را هستیم. به جز این مورد می توانید نمونه دیگری از شروع پیوستگی رابطه دولت ملت بعد از انقلاب نام ببرید؟
شاید یکی از موقعیت هاای که می توانست محل شروعی برای پیوستگی رابطه میان دولت و ملت باشد انتخابات سال گذشته بود. در انتخابات سال گذشته اگر چه مردم با تردید وارد شدند، امید می رفت که اعتماد گسسته و ضعیف میان دولت وملت با پاسخ مثبت حاکمیت رو به رو شود و تقریبا فضای جامعه باز شود و مردم بتوانند در عرصه های مختلف جامعه حضور جدی پیدا کنند.
به نظر شما رابطه و اعتماد ایجاد شده تداوم پیدا کرده است؟
متاسفانه این طورنشد که دولت فعلی بتواند این بارقه های امید را حفظ کند. دولت تدبیر و امید به جای اینکه دنبال این باشد که این موضوع را پیگیر ی کند تا نطفه اعتماد ایجاد شده را بپروراند، بیشتر دنبال این بود که مسائل بین المللی را حل کند. شاید اعتقاد این دولت بر این است که با حل مشکلات بین المللی و تا حدی کاهش دادن مشکلات اقتصادی زمینه برای کار در عرصه های داخلی هم فراهم می شود و اعتماد و رابطه قوی میان دولت و ملت حفظ خواهد شد. به نظر می رسد که این طور نشده است و تا حدی جامعه امید و اعتماد خود نسبت به دولت را از دست داده است.
در این زمینه چه پیشنهادی به دولت می دهید؟
به نظر می رسد دولت بایستی این وضعیت خاص را مدیریت کند و نباید غافل باشد چرا که خیلی فرصت ندارد و باید امید را به جامعه برگرداند و باید اعتماد را در جامعه تقویت کند. دولت نباید فکر کند رای آوردن در انتخابات به معنای گرفتن چک سفید امضا از مردم است و می تواند هر کاری که می خواهد را اتجام دهددولت برای حفظ و تقویت اعتماد در رابطه بین دولت ملت باید در نظر بگیرد که مردم انتظار دارند تا در درجه اول دولت با آنها صادق باشد و که به وعده ها یی که داده اند عمل کنند چرا که با عمل به این وعده ها این اعتماد ترمیم شود. علاوه بر این مردم باید به عنوان محرم در جامعه شناخته شوند.