جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

سعید معید فر، جامعه شناس؛

در وضعیت بیم و امید قرار داریم

کد خبر: ۳۲۸۸۶
در وضعیت بیم و امید قرار داریم

دولت باید متوجه این نکته باشد که برنده انتخابات است. یعنی نه تنها آن آرای 51 درصدی بلکه رای هایی که به او داده نشده هم، اکنون پشتوانه او است و باید به آنها هم اتکا کند
به شخصه و با توجه به شناختی که از مبحث سرمایه اجتماعی دارم معتقدم این سرمایه چیزی نیست که به سرعت ایجاد شود یا از بین برود. سرمایه اجتماعی ارزش و اندوخته یی است که برای به وجود آمدن نیاز به زمینه های عمیقی در جامعه دارد و این زمینه باید در طول زمان ایجاد شود
تلاش هایی از سوی دولت برای بهبود فضای اجتماعی صورت گرفته اما تغییر و تحولات برای مردم همچنان با نگرانی و بیم تغییر دوباره شرایط همراه است. هنوز نمی توان نتیجه اقدامات و تغییر شرایط را در روابط اجتماعی روزانه مردم دید. اینکه مردم این روزها با هم مهربان تر شده اند، اعتماد بیشتری به یکدیگر و دولت پیدا کرده اند، امیدوارتر شده اند، به گروه و کار گروهی اعتماد پیدا کرده اند، برای سرمایه گذاری و هرگونه تصمیم گیری مطمئن‎ تر شده اند یا خیر، سوال هایی است که به این زودی نمی توان پاسخ آن را از جامعه گرفت. مطمئنا شاخص های اجتماعی همچون سرمایه اجتماعی، اعتماد و نشاط به سرعت شاخص های اقتصادی مثل قیمت طلا، ارز، مسکن و... افزایش یا کاهش نمی یابد. وضعیت بیم و امید توصیفی است که سعید معیدفر، جامعه شناس از وضعیت فعلی جامعه دارد.
توجه به آزادی رسانه‌ها، عدم خود سانسوری و مبادله صحیح اطلاعات در جامعه بسیار ضرورت دارد. برای مثال پیامی که توقیف روزنامه بهار برای مردم دارد، این است که اتفاق خاصی در فضای رسانه یی کشور نیفتاده است. .مردم باید احساس کنند که تغییری صورت گرفته است نه به این معنا که دولت جدیدی آمده است بلکه در عمل باید به این نتیجه برسند که آنها مرکز قدرت‌اند.

در حال حاضر جامعه ما از لحاظ شاخص سرمایه اجتماعی در چه وضعیتی قرار دارد؟
معتقدم که به طور کلی جامعه ما در یک وضعیت بیم و امید قرار دارد و نمی داند چه کار کند. جامعه ما هنوز نمی داند آیا در داخل تغییری اتفاق افتاده است یا خیر. با وجود خبر ها، امروزه گروه های فشار از تحریم ها می ترسند و دولت به دنبال اعتمادسازی در خارج از مرزهاست اما به همان میزان برای اعتمادسازی در داخل هیچ وقتی نمی‌گذارد همه این اقدامات با اصل سرمایه اجتماعی در تضاد است. بدنه جامعه را اکثریت جامعه تشکیل می دهند نه گروه کوچکی که می خواهد خودش را پشت حوادث پنهان کند و نگذارد دولت به بدنه اجتماعی اش وصل شود.

با توجه به این شرایط، دولت یازدهم در مقابل گروه های فشار چه موضعی باید در پیش بگیرد؟
اولادولت باید متوجه این نکته باشد که برنده انتخابات است. یعنی نه تنها آن آرای 51 درصدی بلکه رای هایی که به او داده نشده هم، اکنون پشتوانه او است و باید به آنها هم اتکا کند. آنها سرمایه اجتماعی اند که اگر در آنها امید و اعتماد ایجاد شود پشتوانه خوبی برای دولت به همراه خواهد داشت. باید به دولت هشدار داد تحت تاثیر گروه های اندک از باز شدن فضای اجتماعی جلوگیری نکند و باید مواظب باشد همان گونه که در عرصه بین المللی زمان برای اعتماد سازی کم بود، در عرصه داخلی هم به مراتب از زمان محدودتر و کمتری برخوردار است یعنی با این شرایط و به تدریج امید مردم نسبت به تحولات داخل کشور کمرنگ می شود. دولت باید بداند اگر می خواهد در داخل موفق شود در مقابل گروه های فشار مقاومت کند و نگذارد سرمایه اجتماعی اش از بین برود و در جهت تقویت آن بکوشد. در عین حال باید دید در حال حاضر عناصر سرمایه اجتماعی در کشور ما چه شرایطی دارند؟ عنصر آزادی گردش اطلاعات چگونه است؟ شرایط دانشگاه‌های ما به چه صورت است؟ چگونه می توان نخبگان، اساتید و دانشجویان ما که آینده سازان این مملکت هستند را امیدوار کرد؟ به نظرم دولت باید از یک سو نگران گروه‌های فشار باشد تا نگذارد اجبارهایشان را تحمیل کنند و از سوی دیگر به دنبال اعتمادسازی در داخل باشد. یعنی همان گونه که در خارج از کشور به دنبال اعتمادسازی است باید به همان شکل و با همان فوریت به دنبال اعتمادسازی در داخل کشور هم باشد.

به نظر می‌رسد دولت تلاش خود را در این زمینه به کار گرفته است، اما عوامل دیگری مانع شکل گیری و تقویت سرمایه و اعتماد اجتماعی و حتی ارتباط متقابل دولت و مردم می شود.
بله، اگرچه دولت تلاش کرده است زمینه امید را تقویت و اعتماد از دست رفته جامعه را برگرداند اما متاسفانه عوامل دیگر مانع شده اند که بتواند در اعتمادسازی داخلی موفق شود. همه می دانند که جوانان و دانشجویان و قشر آگاه جامعه در این انتخابات نقش مهمی داشتند و اگر این نقش نبود کاندیدای رقیب که بیشتر ادعای توده یی بودن و ادعای ارتباط با بخش های محروم جامعه را داشت رای می آورد. این قشر که عمدتا قشر آگاه و جوان و دانشگاهی جامعه بودند انتظار تغییر روندهای گذشته را داشتند. باید دید که دولت چه اقداماتی در راستای تقویت اعتماد و سرمایه اجتماعی انجام داده است. اینها همه در شرایطی است که به نظر می رسد، با وجود تلاش دولت برای تقویت اعتماد اجتماعی و اینکه مردم احساس کنند که تغییری در حال صورت گرفتن است اما متاسفانه عوامل دیگری چندان تمایلی به تحقق این مهم ندارند بنابراین هنوز هم مردم، در حوزه اعتماد اجتماعی سوال های جدی دارند چرا که بخش های دیگر با دولت همراهی نکردند تا این امید مجددا احیا شود.

منظورتان دقیقا چه بخش ها و چه عواملی است؟
برای مثال همچنان فضای رخوت، سکون و جمود در دانشگاه ها حاکم است. جایی که عقل نخبه و جوان جامعه ما در آنجا حاضر است. اگر به همراه تبادل آگاهی‌ها در جامعه، اعتماد این قشر جلب و مشارکت شان تقویت شود می توان به آرامی شاهد تولید سرمایه اجتماعی بود.
بنابراین و به اعتقاد من، انتخابات اخیر سرمایه اجتماعی ایجاد نکرده است مردم برای نجات کشورشان حضور پیدا کردند. اما تصمیم شان به معنای تولید سرمایه اجتماعی نیست.

در این مدت مواردی داشتیم که یکسری فشارها حتی از سوی نمایندگان مردم یا مجلس برای مانع شدن تغییرات بود. در این صورت دولت یا وزارتخانه های مختلف تاحدودی در انجام فعالیت هایشان محدود می شوند.
بله، ممکن است بیان شود که مجلس فشار می آورد. اما کدام یک مهم تر است؟ فشار مردم یا مجلس؟ اگر دولت اکنون در جهت حفظ قدرت، دست به محافظه کاری بزند آن زمان پایه های قدرتی که در جامعه وجود دارد از بین خواهد رفت. بنابراین معتقدم باید در راستای ایجاد اعتماد اجتماعی، هرچه سریع تر تکلیف مسائلی همچون حصرها و زندانیان سیاسی مشخص شود. اگر این شرایط ادامه داشته باشد، مطمئنا جوان ها احساس نخواهند کرد که تغییری در فضای کشور ایجاد شده است. به همین شکل در حوزه اجتماعی باید رویکردهای جدی اتخاذ شود. ظاهرا دولت تمام ذهن خود را معطوف به حل مشکلات خارجی کرده است در حالی که ضرورت های داخلی و خارجی با یکدیگر در ارتباط اند.

به طور مصداقی مثال بزنید در این مدت روی کار آمدن دولت چه مواردی باعث به عقب برگشتن جامعه و مردم از لحاظ شاخص اجتماعی شد؟
توجه به آزادی رسانه ها، عدم خود سانسوری و مبادله صحیح اطلاعات در جامعه بسیار ضرورت دارد. برای مثال پیامی که توقیف روزنامه بهار برای مردم دارد، این است که اتفاق خاصی در فضای رسانه یی کشور نیفتاده است که متاسفانه برخی از مجلسی ها می خواهند همین موضوع را القا کنند. مردم باید احساس کنند که تغییری صورت گرفته است نه به این معنا که دولت جدیدی آمده است بلکه در عمل باید به این نتیجه برسند که آنها مرکز قدرت اند و باید برای حل مشکلات به آنها مراجعه شود. باید نهادهای مدنی تقویت شوند و به کمک دولت بیایند و شرایطی ایجاد شود که مردم با تاسیس این نهادها به دولت کمک کنند.

با این توضیحات به طور کلی می توانیم بگوییم بعد از انتخابات و با توجه به اقدامات صورت گرفته سرمایه اجتماعی در جامعه افزایش یافته یا خیر؟
به شخصه و با توجه به شناختی که از مبحث سرمایه اجتماعی دارم، معتقدم این سرمایه چیزی نیست که به سرعت ایجاد شود یا از بین برود. سرمایه اجتماعی ارزش و اندوخته یی است که برای به وجود آمدن نیاز به زمینه های عمیقی در جامعه دارد و این زمینه باید در طول زمان ایجاد شود.

اساسا مولفه های سرمایه اجتماعی چیست؟ به عبارتی تقویت چه عواملی در یک جامعه می تواند سرمایه اجتماعی را افزایش دهد؟
برای بررسی بهتر است، ببینیم که سرمایه اجتماعی از چه ابزاری تشکیل می شود. یکی از این ابزارها اعتماد است، اینکه در یک جامعه چه میزان اعتماد خصوصا از نوع تعمیم یافته وجود دارد و به چه صورتی افزایش می یابد. ابزار دیگر بحث مشارکت مدنی در جامعه است. فعالیت هایی که افراد برای جامعه خودشان انجام می دهند که الزاما اقتصادی هم نیست. بلکه به صورت عام المنفعه صورت می گیرد. ابزار مهم دیگر آگاهی و اطلاعات مردم است که بخشی از آن به سطح تحصیلات و بخش عمده دیگر آن به رفت و آمد ها مربوط می شود. اینکه در جامعه تا چه میزان مطالعه جهت مبادله اطلاعات و آگاهی وجود دارد و تا چه اندازه از آزادی اندیشه برخوردارند.

در انتخابات اخیر، از کدام یک از این ابزارها بهره برداری شده است؟ به عبارتی در مقطع انتخابات وضعیت اعتماد چگونه بود؟
به اعتقاد من در زمان انتخابات مردم کشور را در شرایط بسیار نگران کننده یی که هم از داخل و هم از خارج درگیر تهدیدات بزرگی بود، دیدند و اگر مردم مشارکت نمی کردند این خطر وجود داشت که جامعه دچار بحران عمیق اجتماعی و اقتصادی شود یا در معرض تهدید دشمن قرار گیرد. بنابراین مردم با نوعی مصلحت اندیشی و با وجود تردیدها و سوال های فراوانی که نسبت به آینده کشور داشتند در پای صندوق های رای حاضر شدند.

آیا این حضور در آن زمان به معنای سرمایه اجتماعی نبود؟
از نظر من این گونه نیست. مردم در نهایت تلاش کردند کشور را از خطری جدی دور کنند. حال نکته مهم اینجاست که مساله اعتماد باید بعد از این اتفاق بیفتد و از این مرحله به بعد است که مردم می توانند ببینند که تصمیم شان درست بوده است یا خیر؟ باید دید که دولت و کلامجموعه نظام در پاسخ به توجه مردم چه کار مثبتی صورت داده اند که اعتمادشان را نسبت به قبل بیشتر کنند و درستی تصمیم شان را به مردم نشان دهند.

اگر فرض کنیم تا الان و حتی با وجود حضور مردم در انتخابات و حتی یکسری دستاوردهای دولت، سرمایه اجتماعی ایجاد نشده است، از این زمان به بعد برای به وجود آوردن سرمایه اجتماعی چه باید کرد؟
از این به بعد باید با تزریق امید و بازکردن فضای سیاسی و اجتماعی در جامعه و با حمایت از مشارکت مردم و فعالیت های مدنی شان و حمایت از NGO های مختلفی که در حوزه های فرهنگی و اجتماعی می خواهند به دولت کمک کنند تا کشور را از شرایط بحران خارج کنند، در راه تولید سرمایه اجتماعی گام بردارند. بنابراین تا زمانی که نظام نتواند با همراهی دولت، زمینه گسترش اعتماد اجتماعی خصوصا در میان جوانان را ایجاد کند و زمینه مشارکت مردم در همه حوزه ها را به همراه زمینه مبادله اطلاعات آزاد تقویت کند، مسلما در زمینه سرمایه اجتماعی کارنامه مناسبی نخواهیم داشت. شرایطی که همچنان شمشیر تهدید روی رسانه های ما است و هر آن ممکن است به دلایل مختلف جلوی فعالیت شان گرفته شود یعنی به نوعی خودسانسوری در مطبوعات ما وجود دارد. چگونه می توان با تولید سرمایه اجتماعی سازگار دانست.

در حوزه ها و نهادهای مختلف به طور مصداقی برای ایجاد اعتماد در کشور چه مواردی را باید اجرا کرد؟
مثلا در حوزه وزارت علوم همه می دانند چه جنجال هایی ایجاد شده تا وزیر علوم نتواند اعتمادسازی کند. این نگرانی وجود دارد که مبادا دولت عقب نشینی کند و نهایتا بار دیگر دانشگاهیان به این نتیجه برسند که هیچ اتفاق تازه یی نیفتاده است. وزیر آموزش و پرورش هم باید در مقابل عده یی هوچی گر آن گونه که در شان فرهنگیان است بایستد و عقب نشینی نکند.

نمی توان تمامی انتظارات را از دولت داشت، در این میان مردم چه نقشی باید ایفا کنند؟
دولت برای نجات اقتصادی کشور نیاز به همراهی مردم دارد. باید اعتماد اجتماعی را به گونه یی تقویت کنیم که بتوانیم زمینه تولید سرمایه اجتماعی را فراهم کنیم. اینکه عده یی اندک در جامعه چوب لای چرخ دولت بگذارند و تلاش کنند مانع موفقیت دولت در مذاکرات شوند و از سوی دیگر افرادی که به دولت رای داده اند، نتوانند در مقابل این گروه اندک حرف شان را بزنند و از دولت حمایت کنند باعث می شود که دولت پشتوانه اجتماعی اش را از دست بدهد. متاسفانه امروزه با وجود اینکه دولت تلاش می کند این امید و اعتماد را به جامعه، قشر جوان و دانشجو برگرداند و از آنها برای حل معضلات کشور استفاده کند و این پشتوانه قوی را تا آخر داشته باشد اما گروه اندکی که در انتخابات شکست خورده اند می خواهند خود را بزرگ جلوه دهند و به همین دلیل و به انحای مختلف به دولت فشار می آورند تا نگذارند این سرمایه اجتماعی ایجاد شود.

منبع: اعتماد

انتهای پیام

دیدگاه شما