ما در جامعه یک نیروی فشار داریم یک گروه منتقد. گروهی که بازنده و منتقد است و گروهی که تبدیل به گروه فشار می شود، دو گروه متفاوت هستند و دو نوع رفتار متفاوت باید در مقابل آنها صورت گیرد تقدم بخشی گفت وگو بر تعارض یکی از دستاوردهای مذاکرات ژنو میتواند باشد. این روشی است که به اعتقاد متخصصان اجتماعی میتواند در برخورد گروههای مختلف در جامعه برای تقویت بنیان اجتماعی به کار گرفته شود. در مقابل بیتوجهی به این نتایج و منفی جلوه دادن دستاوردها شرایطی را ایجاد می کند که جامعه می تواند به سرعت به سمت یاس و ناامیدی پیش برود. تقی آزاد ارمکی، جامعه شناس و استاد دانشگاه در گفت وگوی تلفنی با «اعتماد» به تحلیل وضعیت اجتماعی جامعه بعد از مذاکرات و انتخابات خرداد 92 پرداخته است.
به نظر شما چگونه می توان از امید و نشاطی که بعد از مذاکرات ژنو در جامعه حاصل شده، برای تقویت سرمایه اجتماعی استفاده کرد؟
همه کسانی که درگیر و در ارتباط با این موضوع هستند مثل سیاستمداران، هنرمندان، دانشگاهیان، منتقدان اصحاب رسانه و... باید اجازه دهند نتیجه مثبت مذاکرات بیشتر دیده شود. این امید شکل گرفته باید تقویت شود تا دچار فروپاشی نشود و از آن برای ایجاد سرمایه اجتماعی و فرهنگی استفاده کرد اما در مقابل اگر تعابیر عجیب و غریب درباره این مذاکرات از سوی گروه ها و افراد مختلف گفته شود، این مذاکرات می تواند به سرعت منجر به یاس شود و نتایج آن در حوزه رفتارهای اجتماعی و اقتصادی به سرعت نمایان شود.
چطور می توان از این فرصت پیش آمده برای بهبود شرایط جامعه استفاده کرد؟
یکی از راه ها این است که ما در عرصه اجتماعی برای سر و سامان دادن امور از این سرمایه اجتماعی استفاده کنیم. مثلاتقدم بخشی به گفت وگو بر تعارض به عنوان یک دستاورد این شرایط. وقتی این الگو وارد جامعه شود زمینه گفت و همکاری بین گروه های مختلف که ممکن است نظرات متفاوت و مخالفی داشته باشند، فراهم می شود.
این یعنی ایده های مختلف از طریق تکنیک گفت وگو و تعامل می تواند شفاف بیان شود و جامعه در شفافیت از این پتانسیل استفاده کند. این سرمایه اجتماعی تولید شده می تواند از طریق تبدیل شدن به مجموعه یی از الگوها و یکسری اصول و قواعد امکان فعال سازی حوزه اجتماعی را برای کاهش تنش ها و بحران ها فراهم کند.
در این شرایط در دوره یی که با کاهش سرمایه اجتماعی و نرخ بالای آسیب های اجتماعی روبه رو هستیم و دولت مشکلات اقتصادی دارد و خزانه خالی است، این پتانسیل می تواند تبدیل به الگو شود و کمک کند تا از شرایطی که در آن گرفتار هستیم، بیرون آییم.
عدهای همچنان قصد دارند نتیجه این مذاکرات را بی ارزش نشان دهند، در مقابل این گروهها چه موضعی باید گرفته شود.
ما در جامعه یک نیروی فشار داریم یک گروه منتقد. گروهی که بازنده و منتقد است و گروهی که تبدیل به گروه فشار می شود، دو گروه متفاوت هستند و دو نوع رفتار متفاوت باید در مقابل آنها صورت گیرد. درباره گروه منتقد باید انتقاد آنها را گوش کرد و به عنوان یکی از امکان های توسعه سرمایه اجتماعی در نظر گرفت و استفاده کرد اما گروه فشار را باید شناخت و ایده های آن را افشا و بازگو کرد.
خطر و تهدید این گروه های فشار از لحاظ اجتماعی در چیست؟
گروه فشار با هیجان سازی و توهم آفرینی امکان طرح شفاف مسائل را از بین می برد. اینجا وظیفه رسانه این است که بر افشاسازی گروه فشار و مکانیسم های آن بپردازد تا اختلالی در فرصت ایجاد شده به وجود نیاورد. چون گروه های فشار همواره در جهت تخریب به صورت رادیکال است تا به اهداف خود دست یابد. این گروه ها برای دستیابی به منافع دست به تخریب می زنند. به همین دلیل باید روش های این گروه ها را افشا کرد تا دست شان برای مردم رو شود. باید توجه داشت امکان حذف آنها برای جامعه فراهم نیست و فقط به طور مستمر باید در جهت افشاسازی ها آنها کار کرد.
در دوره های مختلف حتی در شرایطی که سرمایه اجتماعی پایین است، ما شاهد یکسری حرکت های خودجوش در جامعه هستیم. دولت چطور باید از این پتانسیل استفاده کند.
اگر دولت بخواهد از گروه های مخالف جامعه برای حمایت دعوت کند این به نوعی در جهت فرصت دهی و تقویت گروه های فشار است. دولت به جای اینکه از کسانی دعوت کند سیاست هایش را تبلیغ کند یعنی مشابه شیوه یی که دولت نهم و دهم به کار می گرفت. باید این روش را کنار گذارد. چون این روش اختلال آفرین است و خود دولت هم مورد هجمه قرار می گیرد. خود این نیروها ممکن است در شرایط بحران علیه دولت عمل کنند. دولت جای این روش باید تلاش کند در جهت شفاف سازی جامعه و تقویت ظرفیت ها و دعوت از نیروهای اجتماعی پیش برود.
با چه مکانیسمی دولت در جهت تقویت ظرفیت های اجتماعی باید پیش رود؟
دولت باید به گروه ها توانمندی ها و امکاناتی بدهد که خود آنها بتوانند نحوه ساماندهی و فعال سازی خود را مدیریت کنند. یعنی قواعد بازی و امکانات را برای گروه ها و نیروهای اجتماعی تعریف و فراهم کند. این طور بنیان های اجتماعی و نیروهای اجتماعی تقویت می شوند. در این حالت جامعه هم باید از نیروهای خبره استفاده کند و هم در جهت غیرسیاسی شدن پیش رود، یعنی غیرهیجانی شود. یعنی دعوت به تدبیر، عقل و تعامل صورت گیرد. این یعنی حذف نیروهای مخرب، رادیکال و عوام گرایی و در مقابل تقویت حضور نیروهای مشروع، محبوب و معتمد به این روش دولت می تواند از ظرفیت ها استفاده کند.
به طور کلی بعد از انتخابات شاخص سرمایه اجتماعی در جامعه چه تغییری پیدا کرده است؟
داوری درباره تغییر شاخص اجتماعی در این مدت بحث سختی است. اما اگر یکی از عناصر شاخص های سرمایه اجتماعی را اعتماد اجتماعی تلقی کنیم، می شود گفت ما با یک وضعیت بهبود در این زمینه بعد از انتخابات روبه رو بودیم. به نظر می آید اعتماد اجتماعی به اشکال گوناگون دارد، ترمیم می شود. به عنوان نمونه زمینه هایی از اعتماد اجتماعی که در دوره گذشته با آسیب روبه رو بود، مثل روابط دولت و مردم و روابط گروه ها با یکدیگر که در دوره گذشته تا مقدار زیادی دچار اختلال و آسیب شده بود، دارد ترمیم می شود.
یکی از شاخص های اجتماعی دیگر سرمایه اجتماعی تعامل و روابط و پیوستگی بین افراد در جامعه است. ما در دوران گذشته و تا سه چهار ماه پیش با یک جامعه خشونت آمیز روبه رو بودیم که به دلیل فشارها و نابسامانی هایی که وجود داشت، پاسخ دقیق و شفافی به این خشونت ها و آسیب ها داده نمی شد، به همین دلیل همیشه انتظار تعارض و دعوا وجود داشت. اما در حال حاضر یک چرخش و بهبود را شاهدیم.
در مقاطع مختلف تاریخی زمان هایی بوده که سرمایه اجتماعی در جامعه دستخوش تغییر شده است شما می توانید یک تحلیل تاریخی از این تغییرات داشته باشید؟
ما به لحاظ تاریخی مقاطع مختلفی داشتیم که آن را تحت عنوان انقلاب ها، بحران های اجتماعی و همبستگی های اجتماعی می توانیم تعریف کنیم. در دوره یی که اوضاع آرام بوده و پیوستگی اجتماعی داشتیم، اعتماد اجتماعی و سرمایه اجتماعی بالایی وجود داشته و نابسامانی ها امکان ظهور رادیکال پیدا نکرده است.
در مقابل در دوره هایی که با کاهش سرمایه اجتماعی روبه رو بودیم، بحران و نابسامانی و تنش در جامعه وجود داشته است. در این زمان ها انقلاب، آشوب و واگرایی اجتماعی را داشته ایم.
کاهش سرمایه اجتماعی فروپاشی جامعه را به دنبال دارد. آنجایی که فی الواقع ما در تاریخ حمله بیگانه را داشتیم زمان هایی است که سرمایه اجتماعی کاهش پیدا کرده است.
سرمایه اجتماعی در هر شرایطی می تواند موجب پیوستگی و بهبود شرایط جامعه شود؟
خیر، این سرمایه اجتماعی به خودی خود منشا پیوستگی و بهبود شرایط نیست. بلکه سامان دادن و امکان استفاده از آن در حوزه سیاسی هم مطرح است. زمان هایی که دولت مقتدر و کارا داشته ایم امکان فعال سازی سرمایه اجتماعی وجود داشته است. مثلادر دوره جامعه معاصر ایران که با افزایش تحصیلکردگان روبه رو بودیم نوعی سرمایه فرهنگی ایجاد شده است. اگر دولت این سرمایه فرهنگی را به رسمیت می شناخت، می توانست از آن استفاده کند و زمینه توسعه بهتر و فراگیر را فراهم کند.
در واقع یکی از انتقادات به دولت گذشته بی توجهی به این سرمایه فرهنگی بود؟
بله، مشکل دولت گذشته این بود که یک نوع انتقاد به این سرمایه فرهنگی داشت و تلاشش در جهت برخورد با این سرمایه فرهنگی و طبقه متوسط جامعه بود. به طور خاص می بینیم دولت نهم و دهم رسما طبقه متوسط، ارزش های این طبقه و سرمایه فرهنگی آن را به استهزا میگیرد. همین ناکارآمدی دولت در بهرهگیری از سرمایههای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی زمینههای اختلال در نظام اجتماعی را فراهم می کند.
در مقابل دولتی که از این سرمایه ها برای سروسامان دادن وضعیت استفاده میکند، میتواند اوضاع اجتماعی را بهبود ببخشد. شعاری که در دولت جدید مطرح است، این است که میخواهد از این سرمایه فرهنگی و دانش و تخصص برای سر و سامان دادن اوضاع جامعه استفاده کند. این میشود فرق دو دولت در برخورد با سرمایه اجتماعی و فرهنگی.
منبع: اعتماد