آنتونی گیدنز مهمترین و با نفوذترین نظریهپرداز اجتماعی بریتانیا و جهان در دوره معاصر است. اندیشههای گیدنز به واسطه رویکرد سنتزی و ترکیبی بودن، مختص یک حوزه خاص نیست و آثار و افکار وی در حوزههای مختلف زندگی اجتماعی قابل تبیین و تشریح است. اما در اندیشه گیدنز، نظریه ساختاربندی، دوگانگی ساخت، مدرنیته و جهانی شدن از همه مهمتر است. کار او بیشتر تلفیقی وپیوند زدن دیدگاههای خرد و کلان است. در واقع کار اصلی گیدنز در نظریه ساختاربندی این است که نشان دهد چگونه ساختارها ایجاد میشوند. به عبارتی روشن کردن رابطه متقابل دیالکتیکی عاملیت و ساختار، هر چند ساختار و عاملیت را نمیتوان جدا از هم تصور کرد. آنها دو روی یک سکه هستند. از نظر وی هر کنش اجتماعی در برگیرنده ساختاری است و هر ساختاری به کنش اجتماعی نیاز دارد. به نظر او انسانها ضمن ابراز وجود به عنوان کنشگر، درگیر فعالیت میشوند و ازطریق همین فعالیت است که دو متغیر آگاهی و ساختار ایجاد میشود. بنابراین، او ساخت را نه به عنوان مانع کنش، بلکه به عنوان واقعیتی که در ایجاد کنش نقش اساسی دارد، تلقی میکند.
گیدنز معتقد است که علوم اجتماعی بین دو سنت تقسیم شده است: مکتب ساختارگرایی که نهادها را در اولویت قرار میدهد که برحسب ساختار و جبر شکل میگیرد که در تحلیل نهادها بسیار موفق بوده ولی در تحلیل کنش انسان ناموفق عمل کرده است. مکتب کنش متقابل نمادین واکنشی است به این تبیین که به انسان به مثابه کارگزار، اولویت قائل است و کنشهای او را قابل شناخت میداند و در تحلیل انسان به عنوان کنشگر موفق بوده است ولی در تحلیل کارکرد نهادها موفق نبوده است. از منظر گیدنز هر چند این دو سنت متضاد به نظر میرسند، ولی در یک رابطه متقابل و دیالکتیکی قرار دارند.
گیدنز در نظریاتش به مسئله بازاندیشی نیز توجه کرده است. او نقد خود و بازاندیشی شخصی را جزء خصایص اصلی زندگی اجتماعی میداند و معتقد است در جامعه مدرن انسان دائماً هویت خود را خلق و تصحیح میکند و این که چه کسی هستند و چگونه اینگونه شدهاند را مدام مرور میکنند. بر این اساس انسان مدرن، دارای نوعی هویت شخصی است که میتواند خود را برای دیگران توضیح دهد و این شاخصه عصر حاضر است.
گیدنز جهانی شدن را با توسعه نظام جهانی متفاوت میداند و سپس دو کارکرد متفاوت این دکترین را برمیشمرد؛ نخست آنکه در سطح فرهنگی، جهانی شدن گرایش به ایجاد آوارگی فرهنگی دارد. اجتماعهایی که دارای سلایق، عادتها و باورداشتهای خاصیاند، غالباً از مکانشان و حتی از محدودههای ملیشان کنده میشوند و تحت تاثیر محیط جدید خود قرار میگیرند و نمیتوانند از تبلیغات و عامهپسندی فرار کنند. مدهای لباس، سلیقههای موسیقایی، سینمایی یا حتی مذهبی، ابعاد جهانی به خود میگیرند. در وهله دوم جهانی شدن به پافشاری بر تنوع، جستوجو برای کشف دوباره سنتهای محلی از دست رفته و تاکید بر هویت فرهنگی محلی که در تجدید حیات ملیتگراییهای محلی و قومیتها به چشم میخورد، منجر میشود.
گیدنز در مبحث کنشهای اجتماعی متأثر از گافمن است. گافمن نشان میدهد که افراد چگونه با استفاده از نزاکت و آداب دانی، برای تضمین به حداقل رسیدن مخاطرات تهدیدکننده در جریان یک برخورد، همکاری و همیاری میکنند. گیدنز معتقد است که برای انجام عمل به طرق خاص، فشارهای زیادی وجود دارد که یک کنشگر آنها را در نمییابد، با این حال بسیاری از انگیزهها ناخودآگاه است. به علاوه، انگیزه غالباً بسیار مغشوشتر از کنشی است که نظریهها ترسیم میکنند. بدین معنا که رابطه یک به یک بین یک عمل و یک انگیزه، وجود ندارد. کنشگران ممکن است از طریق ظرفیت خودآگاهی استدلالی شان قادر به عقلانیسازی باشند به گونهای که تصور شود این ارتباط مستقیم و یک به یک، کنش را جهت میدهد. ولی بسیاری از چیزهایی که کنش را جهت میدهند در زیر خودآگاهی نهفتهاند.
گیدنز در مبحث بازاندیشی در مدرنیته با این جمله آغاز میکند که تضاد با سنت، به مفهوم مدرنیته است. بازاندیشی، ویژگی و معرف هر گونه کنش انسانی است. در دوره سنت، «گذشته» مورد احترام است و نمادها ارزشمندند و سنت یکی از شیوههای تلفیق نظارت باز اندیشانه کنش با سازماندهی زمانی - مکانی اجتماع است. سنت وسیله برخورد با زمان است. زمان و مکانی که گذشته در آنها تداوم یافته است. ولی با پیدایی مدرنیته، بازاندیشی متفاوت میشود. در این دوره، بازاندیشی وارد مبنای «بازتولید نظام» میشود. یعنی اندیشه و کنش پیوسته در هم منعکس میشوند. زندگی اجتماعی عادیسازی میشود بیآنکه ارتباطی با گذشته داشته باشد.
ویژگی مدرنیته بازاندیشی درباره همه چیز است که میتواند درباره خود بازاندیشی هم باشد. به عبارتی تولید دانش درباره زندگی اجتماعی به بخش جداییناپذیر بازتولید نظام تبدیل میشود و بدین گونه است که مدرنیته زندگی اجتماعی را از قطعیتهای سنت رها میکند.
منبع: ایران