گفتمان عزاداری تاسوعا و عاشورا یک گفتمان چند لایه است که هر یک از این لایه های گفتمانی، دارای مبانی و اهداف متفاوتی هستند. توجه به وجود این گفتمانهای متفاوت باعث میشود که بدون اغتشاش گفتمانی در مورد هر یک از جوانب مختلف این مراسم سخن بگوییم.
گفتمان تاریخی
در یکی از گفتمانهای محرم؛ واقعه عاشورا از منظر تاریخی تحلیل میشود. در این گفتمان، اتفاقات رخ داده در کربلا از منظر علمی-تاریخی و بر اساس منابع موجود تاریخی و بدون قضاوت ارزشی در مورد رویدادها مورد بررسی قرار میگیرد. گفتمان دیگر روایت تاریخی ماجرا از حیث باورهای شیعی است که در آن از حقانیت شیعه دفاع میشود، چرا که در جریان واقعهی عاشورا حقانیت شیعه توسط دشمنان انکار شده و حق امام حسین(ع) برای امامت نادیده گرفته میشود. این گفتمان که همانا گفتمانی شیعی است در برابر گفتمان اهل تسنن قرار میگیرد.
گفتمان دینی
گفتمان دیگر، قرائت آموزهای دینی است که طی آن واقعه عاشورا و شخصیت مقدسین به عنوان نمادی از حقجویی، ایثار و شهادت طلبی مطرح میشوند. در این گفتمان واقعهی عاشورا به منظور ترویج ارزشهایی ویژه خوانش میشود و برای تشویق مردم به متابعت از این ارزشها و عمل بر اساس آنها به کار میرود. به همین دلیل در زمان صحبت کردن در مورد تاسوعا و عاشورا باید این دقت را لحاظ کرد که قرار است در کدام حیطه صحبت شود.
گفتمان مناسکی
گفتمان دیگر، گفتمان مناسکی است که طی آن کارکرد و نمادگرایی مراسم محرّم در قالب هیأتهای عزاداری و اعمال عزاداران در خلال مناسک مورد نظر است. یکی از مهمترین کارکردهای مناسک جمعی، گرد آوردن اعضای گروه دینی به دورهم است. ویکتور ترنر، انسانشناس بریتانیایی، نشان میدهد که در مناسک فضایی برابرگرایانه پدید میآید که آن را جماعت واره (Communitas) مینامد. در این فضا طبقات اجتماعی و کلاً تمایزهای اجتماعی موقتاً از بین میروند، به عبارت بهتر تمایز انسانها از حیث طبقهی اجتماعی و منزلت اجتماعی و تحصیل، ثروت، سن و سال تعلیق میشود. حتی ارزشها و نقشهای جنسیتی نیز تا حدودی تعلیق میشوند. تغییر عرفهای موجود در جامعه ایام است و شما میبینید که در این روزها برخی عرفهای موجود در جامعه رنگ می بازند و مثلاً خانمها با آزادی بیشتری تا پاسی از شب در خیابانها حضور پیدا میکنند. از این حیث میتوان گفت که مراسم محرّم از لحاظ مناسکی شبیه کارناوالها و جشنوارههایی است که همه را در فضایی مشترک درگیر فعالیتی مشترک میکند.
در این فضا فقر، غنا و تحصیلات معنای خود را از دست میدهد به گونهای که افراد در هنگام کار «هیئتی» عقبه خود را فراموش میکنند، و همه کمابیش یکسان در کاری مشترک درگیر میشوند و غذایی مشترک با با هم میخورند.
تقویت ساختار اجتماعی
جماعت واره زمینهی محو شدن ساختار اجتماعی را فراهم میکند. در این حالت نوعی تخلیه عاطفی و هیجانی صورت میگیرد. لذا بعد از پایان مراسم تاثیر خود را از دست میدهند. در ابتدا ساختار اجتماعی وجود دارد که در هنگام مناسک نقض شده و به اصطلاح ضد ساختار پدید میآید و پس از مناسک دوباره جامعه به حالت ساختار باز میگردد. به همین ترتیب پس از تخلیه و واژگونی اجتماعی در خلال مناسک، انسانها دوباره به ساختار وارد میشوند ولی این بار راحتتر میتوانند ساختار را تحمل کنند. به این ترتیب میتوان کارکرد مناسک را به نوعی تقویت ساختار اجتماعی دانست.
گفتمان نمادگرایانه
توجه به نمادگرایی مناسک محرم نیز میتوان گفتمان دیگر، یا وجه دیگری برای تحلیل مراسم محرّم باشد. اصولاً ادامه حیات نمادها و مناسک قدیمی در مناسک جدیدتر امری شناخته شده است. به عنوان مثال برخی از مناسک و جشنوارههای پیش از مسیحیت در اروپا، پس از انتشار مسیحیت به نوعی در غالب جشنوارهها و مراسمی که با افتخار و به یاد قدیسین مسیحی، به ویژه در مسحیت کاتولیک، برپا میشود ادامه حیات دادهاند. البته این بار در زمینهی دینی متفاوت و با معانیای کمابیش متفاوت. به همین ترتیب در مناسک محرّم نیز میتوان نمادهای فرهنگی مختلفی را مشاهده کرد که احتمالاً از طریق اشاعهی فرهنگی وارد مناسک و شیوهی اجرایی آن شدهاند. برخی از پژوهشگران زنجیر زنی، خودزنی، استفاده از علامت، نخل گردانی، گِل مالی و غیره را به عنوان عناصر و نمادهایی نگاه میکنند که به این طریق وارد مراسم محرّم شده و البته معنای ویژه ی شیعی- اسلامی گرفته است.
مناسک زنده و در حال تحول
در تحلیل واقعه کربلا باید به این مهم توجه داشت که تحلیل ارائه شده در کدام لایه قرار میگیرد و این لایه چه کارکردی دارد. مناسک محرّم مناسکی است که همچنان به صورت مردمی انجام می گیرد. در این مناسک گونههای (تیپهای) مختلف مردم مشارکت میکنند، که حضور و مشارکت هر تیپی، حاوی معنا و مفهومی ویژه است. حضور گونهها و اقشار مختلف مردم در این مراسم نشان میدهد که این مراسم توان آن را دارد که متناسب با درخواست هر قشر و گونه، کارکردها و معانی مختلفی داشته باشد و به نیاز خاصی پاسخ بگوید. این مناسک همچنان مناسکی زنده است که مانند هر موجود زندهای در حال تغییر و تحوّل است، و همچنان ممکن است در خلال زمان، معانی جدیدی در این مناسک و نمادگرایی آن رمزگذاری شود.
*مهرداد عربستانی دکتری انسان شناسی و پژوهشگر