با مروری گذرا بر اخبار رسانههای کشور در روزهای منتهی به ماه محرم امسال شاهد افزایش قابل ملاحظه اظهارات خارج از عرف بعضی از مداحان مذهبی در برنامههای عمومی بودهایم. اظهاراتی که بسیاری از علاقهمندان اهلبیت، کشور و مردم آن را دون شأن این قبیل مجالس دانسته و نسبت به تکرار آن در ایام آتی به ویژه در محافل عزاداری پیشوای سوم شیعیان ابراز نگرانی کرده و میکنند. متاسفانه برخی از این مداحان با جایگاهی که برای خود متصور شدهاند به خود اجازه میدهند که درباره هر مسئلهای از دیپلماسی و انرژی هستهای گرفته تا بحثهای کلان سیاست داخلی و آموزش عالی اظهارنظر کرده و با ادبیاتی سخیف هر منتقدی را مورد عنایت خود قرار دهند. در همین روزها یکی از این عزیزان در مراسم عید غدیر دولت جدید را خطاب قرار داده و فریاد میزند که «...حالا رهبر عزیزمون یک دوری داده که شما برید جلو ببینیم چه غلطی میکنید؟!...ولی شما تردید نکنید، یک مثل بدی داره که من روم نمیشه اینجا بگم، ولی دشمن اگه تا آخر کار نیاد رضایت نمیده، تو فکر کردی که مثلا با یک ماچ راضی میشه؟...» دیگری رئیسجمهور را تهدید کرده وتاکید میکند: «...به آقای روحانی تذکر
میدهم که اگر افراد فتنه گر را معرفی نمایید دودش به چشم خودتان میرود...» سپس بر مسند افتا نیز تکیه زده برای نمایندگان مجلس حکم صادر میکند که:«...نمایندگان اگر این فرد[جعفر توفیقی سرپرست وقت وزارت علوم] را تایید کنند نان در شراب زدهاند و خوردهاند.»
اگر در دو دهه اخیر به اظهارات خارج از عرف
مداحانی که اتفاقا مورد عنایت ویژه صدا وسیما هستند توجه کرده و آنان را در کنار هم قرار دهیم، به مثنوی هفتادمن کاغذی دست مییابیم که بزرگترین دستاورد آن ایجاد نقار بین علاقهمندان خاندان پیامبر رحمت، ادب و اخلاق بوده است.
شاید نسل جوان امروز در ذهنش نیز نگنجد که تا چند دهه پیش فضای عزاداریهای این کشور با فضای امروز چه تمایزهایی داشت. هنوز اگر به آرشیوهای گذشته صدا وسیما بنگریم بدون شک مداحی آرمانی را میتوان در صدای دلنشین حاجآقا کوثری در حسینیه جماران به تصویر کشید که در آن سن وسال و با همان صدای معمولی مصائب حسین(ع) و خاندانش را زمزمه میکرد. اصولا مداحی تا پیش از این، کارکردی کاملا متفاوت با امروز داشت. در سالهایی نهچندان دور دوستداران فرزندان علی(ع) در هر منطقهای از این کشور به فراخور امکانات خود در دهه نخست محرم خودجوش و بدون انتظار کمک از کسی یا نهادی به عشق حسین و یاران او هیاتی برپا میکردند. ساکنین هر محل نیز به فراخور امکانات خود به یاری این مجالس میپرداختند. برخی مسئولیت نظافت تکیه یا مسجد را برعهده میگرفتند، افرادی به تهیه و پخت غذای هیات همت میگماشتند، بعضی دیگر نیز که تهصدایی داشتند تلاش میکردند، به مداحی و ذکر مصائب امام بپردازند. در این تقسیم کار شانیت ویژهای برای جوانی که مداحی میکرد نسبت به جوانی دیگر که علم هیات را به دوش میکشید و یا استکانها را میشست، وجود نداشت. بدون شک یکی از
زیباییها و جذابیتهای این مراسم همین بیتکلفی ویژه بود. از همه مهمتر اینگونه جمعها متعلق به گروه و دسته خاصی نبود. همه با همه تفاوتهای اندیشهای، مرامهای سیاسی، فاصلههای قومی وطبقاتی زیر بیرق حسین گرد میآمدند و بسیاری از نقارها، سوتفاهمها و اختلافات به مدد همین مواجهههای چهره بهچهره افراد به فراموشی سپرده میشد. خاندان پیامبراکرم نماد اخلاق و اسوه حسنه بوده و هستند. همین امر هم سبب میشد که با همه شقاوتهای دشمنان خاندان نبوت، در مداحیها، ذکر مصیبتها و... عنصر ادب مورد توجه ویژه قرار گیرد واصولا الفاظ سخیف و دون شان در مجلس حسین حتی برای دشنام به دشمنانش از شمر و یزید گرفته تا حرمله و خولی بهره برده نشود. در این فضا همه احساس آن را داشتند که شریک صاحب اصلی این مجالسند و به چنین شراکتی میبالیدند.
بزرگترین آسیب احتمالی آن روزهای این مجالس بهرهگیری از روایتهای ضعیف در سخنرانیها و روضهخوانیها بود. آسیبی که برخی از اندیشمندان روشنبین و در راس آن مرحوم استاد مطهری در چندین دهه پیش به آن توجه ویژه کردند و گامی بزرگ و مردانه در این زمینه برداشتند. گامیکه با توجه به اعتقادات ویژه عوام نسبت به بعضی از روایاتهای ضعیف از عروسی جناب قاسم در شب عاشورا گرفته تا تعداد مقتولین به دست امام یا عباس(ع) میتوانست خطرناک باشد، اما با درایت و شجاعت این بزرگوار برداشته شد و عملا فضا را برای روایتهای ضعیف و مجعول این رویداد بزرگ تنگ کرد. در دوران جنگ هشتساله مداحیها کارکرد دیگری نیز یافتند. در این دوره وظیفه آمادهسازی روحی مردم و تهییج نیروهای درگیر درنبرد برعهده این ابزار قرار گرفت. احتمالا بسیاری از خوانندگان این نوشتار که تجربه زندگی در دهه شصت را داشتهاند، هنوز نام چهرههایی چون صادق آهنگران، غلام کویتیپور و... را در ذهن دارند. این مداحیها در آن زمان از نوع کارکرد سنتی سابق فاصله گرفت، اما ویژگیهای مثبت سننتی خود را حفظ کرد. فکر نمیکنم کسی به خاطر داشته باشد که صادق آهنگران با همه محبوبیت خود
به طور مثال از تاکتیکهای مسئولان سیاسی ونظامی جنگ انتقاد کند ویا در بحثهای سیاسی داخلی به طور نمونه به تخطئه اسلامآمریکایی بپردازد. به فرض محال هم اگر احیانا کسی از مداحان در این زمینهها دخول میکرد، نه صدا وسیما به آن توجه میکرد و نه رسانهها دیگر. عنصر ادب نیز در مرثیهها و مداحیها حتی در مواجهه با دشمن نیز مورد توجه بود. تا بهحال کسی نشنیده بود که مثلا مداحی از تعبیری که یکی از مداحان امروزی درباره یکی از نزدیکان رئیس دولت سابق بهکار برده بود، درباره ژانرال «ماهر عبدالرشید» به کار ببرد و بگوید وی [...] صدام است و تهدید کند که آن را خواهد چید!
پساز جنگ به ویژه از اواسط دهه هفتاد شاهد زایش نوع جدیدی از مداحیبودیم که از سویی تلاش داشت در منازعات سیاست داخلی در یکطرف میدان قرار بگیرد و ازسوی دیگر به شدت علاقهمند به نقشآفرینی در مدیریت سیاسی، اقتصادی و... کشور بود. متاسفانه به جای ممانعت بعضی از نهادهای فرهنگی و سیاسی از ورود مداحین اهلبیت به این کژراهه، نهادهایی چون صدا وسیما با اعطای تریبون به آنان عملا باعث تسریع این روند شدند. خطشکنیها و پردهدریهای برخی از این مداحان نیز از همان زمان بسیار پرپژواکتر شد. در سال 1376 بعضی از منسوبین خاندان امام راحل به سبب رای به سیدمحمد خاتمی با فرزند نوح نبی مقایسه شدند، هر رای به خاتمی نیز برابر با پرتاب یک تیر به خیمه اباعبدالله تعبیر شد و...
از سال 1376 به بعد با توجه به مخالفتهای رسانههای بزرگی چون صدا وسیما با دولت وقت، مداحان منتقد دولت اصلاحات به شدت مورد توجه این رسانه قرار گرفتند و از سویی با رانت تبلیغاتی سیما به چهرههایی مشهور بدل شدند و از سوی دیگر مداحانی که این کژراهه را درست نمیدیدند، به تدریج به حاشیه رانده شده و فضای کلی مداحی اهلبیت در اختیار گروه نخست قرار گرفت. در همین حال با حضور چهرههای اصولگرا در شورای شهر پایتخت و توجه ویژه مالی و لجستیکی این جریان به هیاتها و مجالس مذهبی روند حضور مداحان در منازعات سیاسی پررنگتر شد. محموداحمدینژاد شهردار وقت و جانشین وی-سردارمحمدباقر قالیباف- هم با توجه به نقش این چهرهها در هیاتهای مذهبی همپای اعضای شورای شهر، این قشر را مورد لطف و توجه دوچندان قرار دادند.
محموداحمدینژاد در دوره تصدی ریاستدولتهای نهم ودهم نیز به سیاق دوره شهرداری عنایتی خاص به این صنف داشت. این امر در کنار برخی برداشتهای عوامانه وسطحی از امور مذهبی توسط وی یاران حلقهاش موجب شد که برخی تحلیلگران دولتاحمدینژاد را دولت مداحان بنامند. در جشن پیروزی احمدینژاد در خردادماه 1388 هم این مداحان مشهور تهران بودند که نقش کلیدی را ایفا کردند. شاید همین امر هم سبب شده باشد که در دوره زمامداری احمدینژاد بسیاری از مداحان در بخشهای اجرایی کشور جذب شوند، دانشگاه مداحی! تاسیس شود و به مدد توجه ویژه رئیسدولت دهم طبق اعلام مسولان استان تهران همگی مداحان مقیم تهران از مسکن مهر بهرمند شدند. این روزها برخلاف قرون گذشته به نظر می رسد که ساختار مداحیهای کشور تا حدودی تغییر ماهیت داده و در حال بدل شدن به ساختاری بوروکراتیک و بزرگ مانند دیگر سازمانهای وابسته دولت است. ساختاری که در آن افراد به مداحی نه به عنوان عرض ارادت صرف به خاندان نبوت که به عنوان شغل مینگرند.
بحث عشق به خاندان علی(ع) برای همه مسلمانان به ویژه شیعیان امری عاطفی و راهنما است، بدون شک دلیل بقا و گسترش مراسم بزرگداشت پیشوایان شیعه با همه فشارها و بیمهریها در 1400 سال گذشته وجود این عشق بودهاست. با این توضیح باید تاکید کرد که ورود این چشمه جوشان به ساختارهای صلب سازمانی بهجای جوشش عاشقان و شیفتگان حسین(ع) سبب تولید انبوه کارمندان دستگاهی میشود که به فرض ارادتشان به خاندان نبوت به فکر معیشت خود خواهند بود. بدون شک ابراز ارادت یک عاشق به معشوق بسیار تاثیرگذارتر از انجام وظیفه یک کارمند در ازای دریافت حقوق خواهد بود. حسین(ع) عاشق میخواهد نه کارمند! عاشق آگاه در هر فضایی چه در دوره یزید باشد چه دوره شاهعباس و چه در دوره رضاشاه باشد چه در دوره جمهوری اسلامی وظیفه خود را در قبال معشوق خود به انجام میرساند. اما کارمند تا زمانی که فضا مناسب باشد، مانند دوره حکمرانی علاقهمندان به خاندان نبوت در این زمینه فعال است وپس از آن الله اعلم! بسیاری از دلسوزان مذهب تشیع و فرهنگ علوی همواره در دوره حکمرانی دوستداران اهلبیت نگران این امر بودهاند که مبادا آیینهای مذهب تشیع وابسته به حاکمیت شده ومردم
تصور کنند که مهیاسازی مقدمات وامکانات آنها نه بر عهده آنان که وظیفه دولت است. چندی پیش یکی از بزرگان ادبیات انقلاب با اشاره به نوع کمکهای نهادهای مختلف به هیاتها یا تسهیلات ادارات جهت برپایی عزاداری کارمندان تصریح میکرد که با این روند نگرانم که بعضی از افرادی که معرفت چندانی نسبت به خاندان پیامبر ندارند، پس از مدتی العیاذباالله برای عزاداری نیز انتظار اضافهکاری داشته باشند.
در کنار این موارد باید به نکتهای دیگر نیز توجه ویژه داشت، امیرالمومنین علی(ع) در تشریح جوامع منحط تاکید میکنند که یکی از نشانههای انحطاط جابهجایی اصول وفروع است. این معیار میتواند شاقول مناسبی برای آسیبشناسی بسیاری از پدیدههای سیاسی، اجتماعی و مذهبی باشد. این روزها بسیاری از بزرگان نسبت به تغییر الحان و اوزان مراثی انتقادهایی را به جوانان وارد میکنند، اما باید تاکید کرد که اتفاقا کمترین بخش نگرانکننده پدیده عزاداریها در این بخش است. اصولا در همه ادوار آیینهای مذهبی شیعیان فرزند زمانه خود بودهاند و نمیتوان این آیینها را به زمانی خاص زنجیر کرد. امروز خطرات بسیار بزرگتری، مراسم سوگواری امام حسین را تهدید میکند. یکی از این خطرات، جایگزینی جایگاه سخنرانیهای بزرگان و تشریحکنندگان اندیشه وقیام اباعبدالله با مداحیهایی است که پس از شنیدن هزاران باره آن نه بر معرفت مخاطبان میافزاید و نه حتی به صورت دقیق و مستند مصائب خون خدا را تشریح میکند.
هدف آیینهای مذهبی به ویژه در اسلام، ساختن انسان بهتر است. فکر میکنید در بسیاری از برنامههای عزاداری سالهای اخیر این هدف قابل دستیابی است؟ این پرسش باید به صورت ویژه مورد توجه دستاندرکاران فرهنگ، مذهب و همچنین صداوسیما قرار بگیرد. یکی دیگر از خطرهایی که آیینهای مذهبی به ویژه مراسم سوگواری اباعبدالله را تهدید میکند نوع نگاه برخی از برگزارکنندگان و مداحان به جامعه هدف است. امام حسین تنها متعلق به بخش خاصی از جامعه نیست. امام حسین هم به معتقدان نظام تعلق دارد، هم به منتقدان آن. مراسم سوگواری ایشان باید محلی باشد برای جمع شدن شیفتگان آن بزرگوار فارغ از مباحث تفرقهانگیز. این مهم نیز دستیافتنی نیست مگر اینکه بعضی از بزرگواران برگزارا کننده این مراسم به جای تقبیح و تحقیر مخالفان و تقدیس همفکران، تنها به حسین واهداف آن بیاندیشند. مطمئنا حضور مردم ایران فارغ از اختلافات سیاسی، عقیدتی و قومی زیر بیرق امام حسین میتواند سبب رفع بسیاری از سوتفاهمها شود. امید که در عاشورای امسال گامی بلند در این زمینه برداریم.
منبع: ماهنامه نسیم بیداری