جماران :24ذیالحجه آیات مبارکی بر جان پیامبر اکرم وحی شد آیاتی درباره موفقترین و معنویترین خانواده جهان یعنی خانواده کوچک علی و فاطمه. خدای محمد(ص) این بار از فضیلت کسانی گفت که سه روز تمام را خود گرسنه میمانند و طعام خود را به دیگران میبخشند. «و یُطعِمونَ الطّعامَ علی حُبّهِ مِسکیناً وَ یَتیماً وَ اَسیراً * إنّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللهِ لا نُریدُ مِنکُم جَزاءً وَ لا شکوراً * إنّا نخاف من رًّبِّنا یوماً عبوساً قمطریراً» تنها در سال 86 بود که شورای فرهنگ عمومی این روز بزرگ را روز «خانواده» نامید و آن را به تقویم رسمی کشور وارد کرد. اهمیت نهاد خانواده در جهان نیز از دیدهها دور نیست، به طوری که سازمان ملل 15 می (24 اردیبهشت) را روز جهانی خانواده نامیده است. نهاد خانواده بنیاد جامعه اسلامی و شرقی ما است. اکنون این نهاد با مصائب و مسائل جدی بسیاری روبرو است. امام خمینی به تبعیت از دین مبین اسلام تاکیدات بسیاری به حفظ و اعتلای نهاد خانواده دارند. «جماران» به بهانه این روز بزرگ، مسائل و مصائب نهاد خانواده را به شور و نظر کنشگران و اندیشمندان گذاشته است. به همین دلیل با دکتر حافظ باجغلی،
عضو کمیته بهداشت و سلامت جنسی انجمن روانپزشکان ایران گفتگو کرده ایم. وی بر این باور است که آمار زنان تحت خشونت رشد افزایشی را تجربه کرده است. باجغلی تصریح دارد که تفاوت در نوع تربیت دختران و پسران به این مسئله دامن زده است.
سیر خشونت علیه زنان در جامعه ما در حال حاضر چگونه است؟
متاسفانه سیر خشونت علیه زنان در جامعه ما با توجه به یافتههای بالینی روند افزایشی داشته است. این آمار در حالی افزایش داشته است که بسیاری از این آمارها توسط زنان گزارش نمیشود.
سطح تحصیلات در افزایش خشونت خانوادگی چه نقشی دارد چون همواره این تصور وجود دارد افرادی دست به خشونت خانگی میزنند که از سطح تحصیلات کمتری برخوردارند یا زنانی متحمل خشونت خانگی میشوند که از سطح تحصیلات کمتری برخوردار بوده و تمکن مالی ندارند.آیا این ارزیابی را قبول دارید؟
خشونت خانگی علیه زنان یک مفهوم چند علتی است. میتوان از منظر علت شناسی این مسئله را در چندین حوزه مختلف مورد بررسی قرار داد. از عوامل جمعیتشناختی گرفته تا اختلالهای روانی و مسائل فرهنگی و قانونی. یکی از عوامل جمعیتشناختی، سطح تحصیلات است. واقعیت این است که خشونت در سطح تحصیلات پایینتر بیشتر دیده میشود اما این به آن معنا نیست که سطح تحصیلات پایین شرط لازم و کافی برای اعمال خشونت است. از دیگر عوامل خطر سطح پایین اقتصادی است. اختلالهای روانی و اعتیاد به خصوص اعتیاد به محرکها مانند شیشه از عوامل مهم دیگری هستند که منجر به خشونتهای خانگی میشوند .
یعنی در میان افراد تحت خشونت قرار گرفته افرادی با تحصیلات بالا نیز دیده میشود؟
بله، قطعا همین طور است. من مراجعان زیادی داشتهام که سطح تحصیلات بالا، اعتبار شغلی و اجتماعی بسیار خوبی داشتهاند اما همسرشان را کتک میزدند. بعضی از این موارد به شکل شوخی انجام میگیرد. البته قصد مرد شوخی کردن نیست اما شکل شوخی به آن میدهد که مورد بازخواست قرار نگیرد. یکی از مراجعان میگفت شوهرش که البته استاد دانشگاه بود «شوخی شوخی» گلوی او را فشار میدهد. متاسفانه بسیاری از مواقع، زنها به دلیل نداشتن آگاهی این شوخیهای «به ظاهر شوخی» که البته گاهی هم میتوانند مرگبار باشند را جدی نمیگیرند و به صورت مستقیم آن را شفافسازی نمیکنند. یکی از دلایل آن کم بودن جرات مندی زنهاست که نمیتوانند احساسهای درونیشان را نسبت به رفتار شوهرانشان ابراز کنند. باید با جرات بگویند اگر شوخی هم باشد شوخی مناسبی نیست و از این کار خوششان نمیآید. البته این که مردها به خودشان حق میدهند که نسبت به همسرشان خشونت داشته باشند تا حد زیادی ریشه در فرهنگ دارد.
چه کسی در ایجاد این فرهنگ معیوب نقش ایفا کرده است؟
مردم همیشه با دیده تحقیر به فردی که مرتکب خشونت شده است، نگاه نمیکنند. در بسیاری از موارد خشونت مردان علیه مردان در حوزه فرهنگی که افراد در آن زندگی میکنند بیشتر به عنوان یک ویژگی مردانه ارزیابی شده و به نوعی مورد تقدیر قرار میگیرد. حال سوال این است که در نظر این افراد آیا ارزش مردانی که علیه زنان مرتکب خشونت میشوند نیز بیشتر میشود؟ متاسفانه باید بپذیریم که در خیلی جاها پاسخ به این سوال هم مثبت است. در این خرده فرهنگها اگر رفتار یک زن با انتظارهای موجود از یک «زن خوب» تطابق نداشته باشد وجدان جمعی این خرده فرهنگهای متعصب حکم میکند که باید چنین زنی مجازات شود، چون نافرمانی کرده است.
راهکار رفع این مشکل چیست؟
به نظر میرسد که فرهنگ سازی اجتماعی میتواند خشونت علیه زنان را کاهش دهد. در ایجاد این فرهنگ مردسالارانه بیش از هرچیز مادرانی مقصر هستند که از همان ابتدا فرزندان خود را متفاوت تربیت میکنند و به آنان تاکید میکنند که زنان باید تحت سیطره مردان باشند.
به نظر شما فقدان حمایتهای حقوقی از زنی که مورد خشونت خانگی قرار گرفته است تا چه حد میتواند در افزایش خشونت موثر باشد؟
مسائل حقوقی و قانونی در علتشناسی خشونتهای خانگی اهمیت زیادی دارند. هرچه زنها مستقلتر باشند و آزادی های قانونی بیشتری مانند حق طلاق داشته باشند، کمتر مورد خشونت قرار میگیرند. در جامعه ما هنوز زیر ساختارهای اجتماعی موجود در جهت حمایت از زنان طراحی نشده است. وجود یک سیستم حمایت کننده باید موارد احتمالی خشونت را شناسایی کند و زنان در معرض خطر را از خانواده جدا ساخته و آنها را مورد حمایت قرار دهد. از طرفی به صورت همزمان باید فرهنگسازی در دستور کار قرار بگیرد. امید است که با پیشرفتهایی که در زمینه سلامت روان اجتماعی به وجود آمده است در این مورد، چشم انداز روشنی به وجود بیاید.
اگر قرار باشد این سیستم حمایتی که شما مورد اشاره قرار دادید به صورت جدی کار خود را دنبال کند باید تعداد زیادی از زنان از خانواده جدا شوند آیا چنین مدلی قابلیت اجرا دارد؟
نه، این طور نیست. روش برخورد با خشونت راه کارهای خودش را دارد. همیشه راه حل جداسازی نیست. خیلی وقتها تنها تذکر قانونی یا جریمههای مالی یا تنبیههای دیگر موثر هستند. جدا سازی در موارد شدید خشونت یا تهدیدهای جدی صورت میگیرد. مردان باید بدانند که مجاز نیستند هر برخوردی که بخواهند در خانه با همسرشان داشته باشند. در واقع باید بدانند که «چهار دیواری، اختیاری» نیست و باید در برابر قانون جوابگو باشند.
اصولا زنان تحت خشونت قرار گرفته واجد چه مشخصاتی هستند؟
زنان تحت خشونت قرار گرفته اغلب از اعتماد به نفس کمتری نسبت به سایر زنان برخوردارند. اما واقعیت این است که در این میان وجود فرهنگ مردسالارانه خیلی موثر است. مشکل زمانی پدیدار میشود که مادران جامعه ما فرزندان را به گونهای تربیت میکنند که در واقع به کمک این فرهنگ مرد سالارانه میآید، در حالی که مادران باید فرزندان خود را به گونهای تربیت کنند که از پسران خود عاملین خشونت و از دختران خود قربانیان خشونت نسازند. این زنان اغلب افسرده هستند و باید از حمایتهای روانی-اجتماعی لازم برخوردار شوند تا بتوانند این دوران را طی کنند.
چرا زنان اغلب مسئله خشونت اعمال شده را پنهان میکنند آیا این کار به افزایش خشونت کمک نمیکند؟
متاسفانه فرهنگ اشتباه «آن چه در خانه اتفاق میافتد باید محدود به خانه باشد» مشکل را بدتر میکند. خیلی وقتها زنها از ترس آبرو مشکلات را پنهان میکنند و به جای رویارو شدن با آن و چاره اندیشی صورت مسئله را پاک میکنند. پزشکان تا سوال مستقیم نپرسند پاسخی نمیگیرند. من از مراجعانم، البته از آنهایی که میگویند رابطه خوبی با همسرشان ندارند، حتما در مورد خشونت خانگی سوال مستقیم میپرسم و متاسفانه در موارد زیادی با پاسخ مثبت مواجه میشوم.
اعمال خشونت در خانواده چه تاثیری بر روی فرزندان میگذارد و چه میزان به گسترش خشونت کمک میکند؟
یکی از تاثیرگذارترین شیوههای تربیتی الگو سازی است. پسران این خانوادهها عاملین خشونت و دختران آنها قربانیان خشونت در آینده میشوند.