جماران: 24ذیالحجه آیات مبارکی بر جان پیامبر اکرم وحی شد آیاتی درباره موفقترین و معنویترین خانواده جهان یعنی خانواده کوچک علی و فاطمه. خدای محمد(ص) این بار از فضیلت کسانی گفت که سه روز تمام را خود گرسنه میمانند و طعام خود را به دیگران میبخشند. «و یُطعِمونَ الطّعامَ علی حُبّهِ مِسکیناً وَ یَتیماً وَ اَسیراً * إنّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللهِ لا نُریدُ مِنکُم جَزاءً وَ لا شکوراً * إنّا نخاف من رًّبِّنا یوماً عبوساً قمطریراً» تنها در سال 86 بود که شورای فرهنگ عمومی این روز بزرگ را روز «خانواده» نامید و آن را به تقویم رسمی کشور وارد کرد. اهمیت نهاد خانواده در جهان نیز از دیدهها دور نیست، به طوری که سازمان ملل 15 می (24 اردیبهشت) را روز جهانی خانواده نامیده است. نهاد خانواده بنیاد جامعه اسلامی و شرقی ما است. اکنون این نهاد با مصائب و مسائل جدی بسیاری روبرو است. امام خمینی به تبعیت از دین مبین اسلام تاکیدات بسیاری به حفظ و اعتلای نهاد خانواده دارند. «جماران» به بهانه این روز بزرگ، مسائل و مصائب نهاد خانواده را به شور و نظر کنشگران و اندیشمندان گذاشته است. به همین دلیل به سراغ مصطفی درایتی مشاور امور روحانیت دولت سید محمد خاتمی رفتیم وی از جمله افرادی است که معضلات خانواده را به عنوان یک فعال اجتماعی و حوزوی مورد بررسی قرار میدهد و بر این باور است که انقطاع کلامی بزرگترین آسیبی است که بنیان خانواده را تهدید میکند.
به نظر شما مهمترین معضلات خانواده های ایرانی در حال حاضرچیست؟
با توجه به وضعیتی که در حال حاضر در کشور ما حاکم شده است به صراحت میتوان گفت که شکاف بین نسلی به مهمترین معضل خانوادههای ایرانی تبدیل شده است. نسل پدر و مادرها که فرهنگ خود را از خانواده گرفتهاند در حال حاضر با این مشکل روبرو شدهاند که نمیتوانند با فرزندان خود تعامل کنند به عبارت دیگر ادبیات و گفتمان موجود دربین اعضای خانواده دچار انقطاع شده و اعضای خانواده حرف همدیگر را نمیفهمند.
انقطاع کلامی تنها در بین والدین و فرزندان مشاهده میشود یا اینکه در رابطه بین همسران نیز از این مسئله مشهود است؟
به نظر من با توجه به فرهنگ شایع شده، ساختار خانوادهها از قوام گذشته برخوردار نیست. به عبارت بهتر مشکلات موجود سبب شده که چسب خانوادهها از بین رفته و زوجین به محض بروز اولین مشکل، بنیان خانواده را زیر پا گذاشته و به پاک کردن صورت مسئله اقدام کنند. متاسفانه درصد تحمل مردان و زنان به صورت چشمگیری کاهش یافته است. فارغ از این همسران خیلی کم با هم صحبت میکنند که در دراز مدت میتواند به طلاق عاطفی منجر شود.
به نظر شما چه دلایلی موجب شده تا چنین فضایی در جامعه شکل بگیرد؟
به نظر من زندگی مشترک به عنوان یک اصل مورد توجه قرار نگرفته و در این مورد فرهنگسازی انجام نشده است تا نسل جوان بیاموزند که چگونه باید در کنار هم زندگی کنند. به نظر من سر درگمی نسل جوان بین سنت و مدرنیته به ایجاد این بحران کمک کرده است. در نگاه سنتی مرد خود را خدمتگزار خانواده میبیند و از سویی دختر خانمها بر این باورند که ضمن ازدواج به تمام آرزوها و خواستههای خود میرسند اما در نگاه مدرن این نوع تفکر رنگ میبازد به گونهای که مشخص میشود که مرد به تنهایی نمیتواند از پس خرج خانواده بر آید و زنان نیز باید در اداره امور خانواده مشارکت کنند. این نوع نگاه که مرد نقطه اتکا خانواده است دیگر محلی از اعراب ندارد، زیرا این نگاه مربوط به زمانی بود که زنان وارد اجتماع نشده بودند اما در حال حاضر زنان به صورت گسترده وارد بازار کار شدند بنابراین مرد نمیتواند انتظار داشته باشد که زنی با برخورداری از شغل و تخصص همان کاری را انجام دهد که زنان در بیست سال قبل انجام میدادند. به عبارت بهتر در این دوران زن و مرد درک میکنند که باید به کمک هم زندگی را بسازند.
این گسست نسلی با فرزندان چگونه شکل میگیرد؟
پدر و مادرها باید طبق روز حرکت کرده و با فرزندان خود به سمت جلو حرکت کنند. به هرحال نمیتوان مانع تطور فکری فرزندان شد زیرا فرزندان با ورود به اینترنت و استفاده از ماهواره تفکرات جدیدی پیدا میکنند. نوع تعامل با چنین فرزندانی نیازمند هنرمندی است البته من مخالف این هستم که والدین دربست نظریات فرزندان خود را بپذیرند اما میتوانند فاصله خود و فرزندانشان را کم کنند. فرزندان با رفتاری ظریف میتوانند بر رفتار و فکر فرزندان خود تاثیر بگذارند زیرا فرزندان رویکردها و رفتار تحمیلی را تحمل نمیکنند.
به نظرشما ازبین رفتن قبح طلاق در جامعه چه مضراتی را به دنبال دارد؟
باید به این مسئله توجه کرد که هر پدیده معایب و محاسنی دارد. قبل از اینکه قبح طلاق ریخته شود بسیاری از زنان محکوم بودند تا شرایط موجود را تا آخرعمر تحمل کنند. در برابر این تفکر، وضعیتی حاکم شده که افراد به محض بروز مشکل ساختارهای موجود را نادیده میگیرند و درخواست طلاق میکنند. به نظر من، بین این دو تفکر باید تعادلی ایجاد کرد. اگر شما میتوانید چیزی را با دست باز کنید دلیلی وجود ندارد که آن را خراب کنید. در عین حال نباید این مسئله را نادیده بگیرید که باید به خواستهها و نیازهای طرف مقابل هم توجه کنید تحقق این مهم نیازمند شناخت همه جانبه و پذیرش واقعیت وجودی همسر است.
شما در سخنان خود اشاره کردید که باید دو زوج با هم سازش داشته باشند. امام خمینی(س) نیز هنگام عقد جوانان این جمله معروف را به کار میبردند که «بروید با هم بسازید » به نظر شما این مهم چگونه محقق میشود؟
به یاد داشته باشید که تداوم زندگی مشترک نیازمند سازش طرفین است به هرحال دو فرد از دو خانواده مختلف ازدواج کردند و باید اختلافات موجود بین خود را به رسمیت بشناسند و تلاش نکنند تا طرف مقابل خود را تغییر بدهند.
اگر در جریان اداره خانواده، والدین با فرزندان در مورد نحوه انتخاب پوشش یا انتخاب همسر دچار چالش شدند باید چه تدابیری را به کار بگیرند؟
نباید انتظار داشت که فرزندان صددرصد شبیه والدین فکر کنند. من به عنوان یک فرد مذهبی نباید توقع داشته باشم که دخترم نیز کاملا مثل من فکر کند. شما باید در مواجهه با این مشکل واقعیتهای موجود را به رسمیت بشناسید. متاسفانه بسیاری از خانوادههای مذهبی برای خود خط قرمزهایی تعریف میکنند که سندیت ندارد. والدین برای عبور از این بحران باید خلقیات طرف مقابل را مورد بررسی قرار دهند و از تحمیل تفکرات خود پرهیز و ضمن احترام قائل شدن برای فرزندانشان با وی گفتوگو کنند، البته مسئلهای که کمتر در درون خانوادههای ما دیده میشود. انقطاع کلامی در درازمدت اعضای خانواده را از هم دور میکند و موجب میشود که خانه به یک خوابگاه تبدیل شده و اعضای خانواده هیچ رابطه دوستانهای با هم نداشته باشند.