بعضی از وزارتخانه و سازمانها در ایران و جهان مسئول کار و مدیریت اموری هستند که دیده میشوند. مثلا وزارت نفت و انرژی به سروسامان دادن انرژی باید مشغول باشد نه کار دیگر. همانطور که وزارت علوم و تحقیقات و فناوری به سه موضوع علم و تحقیق و فناوری متمرکز میشود نه فرهنگ، اقتصاد و سیاست. این معنی و نگاه در مورد بسیاری از وزارتخانههای کشور صادق است. کسی انتظار ندارد که وزیر اقتصاد به غیر از کار، اقتصاد، تجارت، تولید، سرمایهگذاری، پول و سرمایه و ... کاری داشته باشد. البته اگر کارهایش تمام شود میتواند مشاور دیگران در کارهای دیگر باشد و بس. در اینکه هر یک از واحدهای اداری کشور بر اساس موضوع و هدف معین سر و سامان یافتهاند حکایت از باوری جدی دارد که کمتر به آن توجه میشود. باور به این شرح است که امور موجود و جاری در جهان جاری ضمن اینکه اصل هستند بیش از اموری هستند که غیر جاریاند و نادیده هستند. اموری که دیده میشوند و اثرگذارند بیشتر از اموری هستند که دیده نمیشوند و کم اثرند یا اینکه اثرات آنها دیده نمی شود. من در این نوع نگاهی که بر مدیریت و ساماندهی کشور جاری است اشکال می بینم. زیرا این فرض
بینادینی که اساس این نوع کار و تلاش شده دارای اشکال است. بله، دارای اشکال است؛ زیرا معتقدم جامعه جدید آنقدرها هم که گفته میشود خودنمایی نکرده است. آنقدرها که انتظار میرود نتوانسته است خودش را نشان دهد و از طریق این خودنمایی و حضور عینی بر همه امور غالب گردد. بر خلاف جامعه سنتی که پنهان است و برای فهمش باید تلاش بسیار کرد. جامعه و فرهنگ مدرن به این دلیل مدرن و متظاهر است و خودنمایی میکند، بیشتر نیاز به مدیریت دارد. جامعه قدیم نیاز به شناخت دارد و جامعه جدید نیاز به مدیریت و ساماندهی. گفته شده است جامعه و فرهنگ جدید آنقدر خودنمایی میکند که آدمی حالش به هم میخورد. به قول بسیاری از جامعهشناسان، بشر در دنیای مدرن دچار بیگانگی میشود. بیگانگی از تولید و مصرف. بیگانگی از دیده شدن کالا و مصرف کالا. آنقدر کالاها و امور در جهان مدرن دیده میشوند که بشر دچار توهم، ناراحتی، بدخلقی و بیگانگی میشود. جهان سنتی اینطور نیست و همه امور رمزآلود است و باید برای رسیدن به آنها تامل کرد. در دنیای مدرن تامل جایی ندارد. خوب به همین دلیل هم هست که اکثر وزارتخانهها و ادارات و سازمانها با اهداف و وظایف معین و تعریف
شده، مستقر شده و برای رسیدن به اهدافشان ابزارها و شیوههای متعددی انتخاب شده است.
با مفروضی که در فوق بر آن تاکید میشود و اثرات معرفتی، روشی، رفتاری و سازمانی دارد به طور کامل موافق نیستم. به اعتقاد من در جامعه جدید به همان اندازهای که امور آشکار هستند امور پنهان هم هستند. جامعه جدید کاملا معارض با جامعه سنتی نیست، همانطور که در جامعه سنتی عناصری از جامعه مدرن دیده میشود. روشنتر بگویم جامعه مدرن ریشه در جامعه سنتی دارد و به همین دلیل هم بسیاری از عناصر جامعه سنتی و فرهنگ سنتی در جامعه و فرهنگ مدرن ادامه حیات یافته است. در نتیجه جامعه و فرهنگ جدید در ادامه جامعه و فرهنگ سنتی است. به همین دلیل هم هست که میتوان مدعی شد امور پنهان در کنار امور آشکار در جامعه و فرهنگ جاری حاکم است. شاید امور پنهان بیش از امور آشکار باشد. برای روشن شدن این بحث لازم است چندین مثال بزنم:
- در سطح معرفتی یکی از دغدغههای بسیاری در جامعه و فرهنگ جدید شناخت زوایای حیات بشر است. تلاشهای بسیاری در شناخت ابعاد ناشناخته و پنهان صورت میگیرد. این نوع تلاش به منزله غلبه وجه پنهان بر آشکار است.
- در سطح عملی و آسیب شناسانه، در جامعه جدید مشکلات در اشکال و سطوح متعدد آن بیشتر از جامعه سنتی است. بسیاری مشکلات در جامعه مدرن را در پیچیدگی میدانند و فقدان آنها در جامعه سنتی را در سادگیاش. نه اینطور نیست. هر چند که پیچیدگی جامعه جدید در ظهور و بروز مشکلات نقش دارد و خواهد داشت. ولی اساس کار به نقشی دارد که وجه پنهان تا آشکار در حیات اجتماعی دیده میشود.
- ما شاهد یک اقرار مشترک به واسطه همه متخصصان جامعه جدید اعم از جامعهشناس، روانشناس، پزشک و روحانی هستیم که مردم جامعه جدید دچار مشکلات روحی و روانی بیشتری هستند. خوب اگر جامعه جدید خودنمایی بیشتری کرده است و افراد جامعه جدید دچار فردگرایی بیشتری هستند نمیبایستی ما با پدیدهای چون مشکلات روحی و روانی و انزواطلبی روبرو باشیم. باید در این جامعه همه به خواسته هایشان دست یافته باشند. چون گفته شده است همه امور عریان است وآشکار. در این صورت نباید دچار مشکل شوند. درحالی که میبینیم مشکلات بسیار بیشتر است.
- به طور خاص بسیاری از امور در جامعه امروز ایرانی متاثر از شرایط پنهان هستند. هر چه تلاش در سر و سامان دادن امور آشکار صورت میگیرد، نقش امور پنهان بیشتر میشود. نقش آفرینی امور دیده نشده در حیات ایرانی در بسیاری از مواقع نشان از معجزه شده است، در صورتی که اینطور نیست. ما در عمل، مدیریت و شناخت به نقش این امور توجه نکردهایم و در نتیجه در دوره های زمانی متفاوت دچار چرخشهای اساسی شدهایم که این امر را در حوزه سیاست بیشتر میتوان دید.
با توجه به نکات اشاره شده فوق میتوان مدعی شد که بخش پنهان و نادیده شده و نادیده گرفته شده جامعه جدید اگر بیشتر از وجه دیده شده و آشکارش نباشد کمتر از آن نیست. بدین لحاظ است که در مدیریت کشور هم باید این نگاه وجود داشته باشد. به میزانی که به لحاظ مدیریتی و سازمانی به میزانی که به وجه آشکار جامعه توجه میشود به وجه پنهان جامعه هم توجه شود. خطاست اگر توجه به ساحت پنهان جامعه را امنیتی، نظامی و انتظامی تلقی شود. کاری که خیلی عادی شده است و در نیتجه حجم نیروی انتظامی و امنیتی بیش از حجم نیروهای ساماندهنده در ساحت آشکار جامعه و فرهنگ شده است. در مقابل باید این وجه از حیات اجتماعی و فرهنگی و حتی سیاسی را انسانی و طبیعی دانسته و برای سر و سامان دادن آن، وقت وانرژی و کار اختصاص دهیم. اگر اینکار صورت گیرد تغییر نگرش بینادین اتفاق افتاده است و بسیاری از سازمانها و باید و نبایدها و کارها متوقف خواهند شد و هزینه های ان به ساحت دیگری که مغفول مانده است اختصاص خواهد یافت. اجازه دهید به اصل بحث برگردم، از میان مجموعه ادارات و وزارتخانههای کشور فقط یک وزارتخانه به این کار اختصاص یافته است. متاسفانه این وزارتخانه هم چندین وظیفه بزرگ را دنبال میکند: تعاون، کار و رفاه اجتماعی. اموری متناقض. تعاون یک سیاست، فلسفه و نگرش است، کار که قواعد عمل و کنش است و در نهایت رفاه که نتیجه و زمینه عمل است. سه وظیفه و هدف متفاوت و بعضا متعارض با هم جمع شده و یک وزارتخانه را ساخته است در حالی که قرار بود این وزارتخانه دیگر به امور نادیده گرفته شده و ندیده شده بپردازد. میبینیم که این وزارتخانه هم از روی ناشیگری دوباره به امور دیده شده توجه کرده است. شاید حوزه تعاون در ساحت مدیریتی نادیده گرفته میشد و تصور کردند که بهتر است در کنار امور رفاهی قرار گیرد. به نظر میآید بیشتر کلاهی بر سر حوزه تعاون گذاشته شده است که آن را در کنار کار و رفاه قرار دادهاند.
تعاون یک فلسفه زندگی و سیاست است تا عمل، قواعد رفتار و نتیجه عمل. گفتم رفاه نتیجه عمل و در عین حال زمینه عمل است. در جامعه جدید سرمایه داری رفاه و تامین اجتماعی محور قرار گرفته است. زیرا در فرایند کار و تلاش و سرمایه اندوزی به رفاه و تامین اجتماعی بخش اعظم جامعه توجه نشده است. بدین لحاظ در دورهای از زمان برای رفع نقیصه صورت گرفته یا امور دیده نشده سیاست، رفاه و تامین اجتماعی را دنبال کردند. با توجه به اشکال و در یک وضعیت تعارض بنیادی که در اهداف این بخش جامعه وجود دارد بازبینی صورت گیرد و اجزا سه گانه آن بر اساس منطقی خاص سر و سامان یابد. در این زمینه بحث بسیار هست که باید به آن پرداخت.
با توجه به مطلبی که اشاره شد مگر میشود وزیری در این وزارتخانه ضمن اینکه تعیین کننده استراتژی کار و تلاش باشد به تعیین استراتژی سر و سامان دادن به بخش نادیده گرفته شده جامعه که نیازمند به رفاه و شاید بهتر است گفته شود تامین و حمایت اجتماعی هستند، باشد. مگر وزارت اقتصاد، علوم و کشاورزی و ... به کار نباید توجه کنند. آنها دراصل قرار بود که به کار، تلاش، ثروت و تولید و ... توجه کنند. اگر آنها به کار به اشکال گوناگون آن توجه نکنند دیگر چه وظیفهای دارند؟ مگر قرار است آنها بحران انرزی، کشاوری و علم و ... تولید کنند. آنها باید سیاستهایی را برای کار و تلاش در حوزههای خاص طراحی کرده و در این راه جامعه را پیش ببرند و وزارت تعاون و کار و رفاه اجتماعی که به غلط اینگونه نامگذاری شده است به وجوه مغفول مانده جامعه توجه کند. با این استدلال است که «کار» عنوان اضافی این وزارتخانه است. کار امری است که در همه وزارتخانههای کشور جاری است و تنها در این وزارتخانه نباید سخن از کار باشد، بلکه باید سخن از بیکاری و ناتوانی باشد. ناتوانی که چارهای به جز آن نیست. ناتوانی و بیکاری که از روی بیکاری است نه از روی تنبلی. آقای وزیر در این وزارتخانه نمیتواند سخن از کار کند. نمیتواند سخن از این کند که چرا کار در جامعه نیست یا اینکه چرا مردم ایران کم کار میکنند. این بحث متعلق به وزارت کشاورزی، اقتصاد و امثال آنها است. این نوع بحثها به عهده وزاری دیگر است. ایشان باید به سراغ ادمهایی که یا اهل کار نیستند یا اینکه آنقدر کار کردهاند که از کار بیزار هستند، برود و جای آنها را در جامعه معلوم کند. باید سراغ کسانی برود که اهل کار نیستند و اصلا کار نمیشناسند یا عقلشان نمیرسد که کار و تلاش چیست یا اینکه آنقدر کار کردهاند که ضد کار شدهاند. منظورم از کسانی که بیکار هستند افراد ناتوان، نادان، عقب افتاده، از کار بیرون شده، یا افرادی است که در اثر کار ناتوان شدهاند. اگر دوباره مفهوم کار در این وزارتخانه اصل شود باز هم این وزارتخانه به افراد و کسانی که دیده میشوند توجه خواهد کرد و گرفتاری بنیادی ظهور خواهد کرد. همان اشکالی که در دورههای قبلی در این وزاتخانه و این حوزه حاکم شده است ادامه خواهد یافت. این نگاهی است که تا کنون دنبال شده. باید دست از بحث در مورد کار برداشت و به ماهیت بیکاری، ناتوانی، تنبلی و اخراج از کار و روحیه خسته از کار توجه کرد. بیکاری در این وزارتخانه باید به عنوان یک واقعیت در نظر گرفته شود. مسئولین این وزاترخانه با کسانی کار دارند که بیکارند. یا بیکار بدنیا امدهاند یا اینکه در مسیر زندگی دچار معلولیت و بیکار شدهاند یا اینکه بعد از کار به دلیل بازنشستگی دچار بیکاری شدهاند. در همه موارد اشاره شده این افراد از کار بیزارند. کاری به کار ندارند، کاری به تولید ندارند. این افراد اگر نگویم که ضد تولید هستند حداقل بیارتباط با تولید هستند. اتفاقا این افراد فقط مصرف کننده هستند. به همین دلیل هم همیشه مورد بیلطفی یا کم لطفی قرار گرفتهاند. وقتی به افراد در این حوزه میرسند فوری سخن از بیکاری میشود. و ...
برای فهم بهتر این وجه از جهان اجتماعی ایرانی بهتر است به شمارش بعضی از اصلیترین عناصر و اجزا این جهان بپردازیم. واقعا چه کسانی و چه گروههای اجتماعی در این بخش از جهان یعنی در بخش نادیده گرفته شده و بخش نادیده شده جهان قرار دارند؟ من به چند نمونه اشاره میکنم:
(1) عقب افتادهها، (2) اخراج شدهها از همه جا: از خانه، از اداره، از مدرسه، از زندان، از سیاست و ... (3) بازنشستهها که دیده نمیشوند، (4) بی سرپرستها که در ایران هم زنان هستند و هم بچهها، (5) بیماران لاعلاچ، (6) گم شدهها و رها شدهها، (7) پیرها و سالخوردههای بی مصرف شده، (8) و ... اگر قرار شود این وجه از جامعه شمارش شوند بیش از آن خواهند بود که تا کنون گفته شدهاند. این جمعیت کثیر که گفتم یا توان کار ندارند یا ضد کار هستند . اینها نباید در قیل و قالهای سیاسی نادیده گرفته شوند. 1. اول باید فهمید که اینها کی هستند. 2. به چه میزان هستند. 3. چکار میکنند. 4. توزیع آنها چگونه است؟ 5. به چه نیاز دارند. 6 و چگونه نیازشان را میخواهند برطرف کنند. 7 . چه سیاستهایی برای ادامه حیاتشان وجود دارد. 8. چه باید کرد تا به زندگی عادی با تعریف خاصی برگردند و کمتر از طرف دیگران تحقیر شوند و ...
برای دستیابی به این نوع فهم شاید این وزارتخانه از میان همه وزارتخانههای جاری در کشور بیشتر حوزه دینی و بومی دارد. وزارت علوم، اقتصاد و سیاست و ... خیلی جهانی هستند در حالی که این وزارتخانه خیلی بومی، ملی، دینی و خودمانی است. تناسب کار در این وزارتخانه با کاری که بزرگان دین اسلام انجام دادهاند، وجود دارد. کمتر تناسبی میتوان بین مخاطب دیگر وزارتخانه دید. در دین اسلام هم بیش از اینکه حمایت از دیده شدهها را اصل قرار دهد به دیده نشدهها کار دارد. این سنت پیامبر(ص) خدا، سفارشات، رفتار و سلوک امام علی(ع) و دیگر معصومین(ع) و همچنین فقهای شیعه بخصوص امام خمینی، نحوه مصرف بخش اعظم از خمس، زکات و صدقه در اسلام است. بدین لحاظ وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ضمن اینکه باید از تمرکز بر کار به معنی کارگری آن دور شود و به بیکاری بپردازد باید به بازگشت نادیده گرفته شدهها به حیات توجه کند. کاری که در اسلام بر آن تاکید شده است و ما در حوزه رسمی از این درک از اسلام دور شدهایم. این موضوع هم نیاز به بحث دارد که از حوصله یادداشت به دور است.