جماران: تاکیدات مکرر امام بر حمایت همه جانبه از محرومان و مستضعفان، به تشکیل نهادهای حمایتی مانند کمیته امداد امام خمینی و جهاد سازندگی منجر شد. در دهه سوم و چهارم انقلاب، نوع جدید این فعالیتها، علاوه بر ادامه نهادهای دهه اول، در قالب اردوهای جهادی پیگیری شد. اردوهای جهادی، صرف نظر از گذشته آن، امروز حرکتی فراگیر و شناخته شده است. ساختار کلی این اردوها در کاملترین نوع خود به سه بخش عمده عمرانی، فرهنگی خارجی و فرهنگی داخلی تقسیم میشود. بخش عمرانی با معاونتهای متعدد خود قصد مشارکت در کاهش فقر و محرومیت اهالی مناطق محروم را دارد. بخش فرهنگی خارجی که در گفت و گوی دیگری به آن پرداخته شد، قصد تبادل فرهنگی سالم و کنترل شدهای بین شهر و روستا، و بخش فرهنگی داخلی، با برنامهریزی در زمان اسکان همه افراد در اردوگاههای خود، قصد ارتقای تاثیرات معنوی اردو را در شرکت کنندگان و رضایتمندی آنها دارد. شاید بهترین توصیف اردوهای جهادی همانی باشد که
یکی از دوستان که نامش در پایین نیامده، آخر این نشست صمیمی گفت: هرتیپ آدمی در بچه های جهادی پیدا میشود. شاید صبح تا شب، کار یکی ذکر و نیایش باشد و کار یکی بزن و برقص... اما وجه مشترکشان این است که هر دو وقتی محروم و محرومیت را میبینند دلشان میلرزد، بغض میکنند و کمر همت میبندند تا در کاهش این اختلاف فاحش رفاه و آسایش نقشی داشته باشند. گفت و گوی زیر، حاصل یک دور هم جمع شدن صمیمانه و چند ساعته است که خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران با چند نفر از با تجربههای در عین حال جوان اردوهایجهادی داشته است. محمد قاسمی، مجید ملامحمدا و نوید خنوه، هرسه متولد سال 69 اند، که هرکدام 11-12 بار در اردوهای جهادی دانشآموزی، دانشجویی و در مناطقی مثل کهکیلویه و بویر احمد، لرستان، خراسان جنوبی، بوشهر، طبس، ورزقان و سیستان و بلوچستان شرکت کرده و بعضا مسئولیتهایی هم داشتهاند. هر سه فارغالتحصیل دبیرستان مفید و دانشجوی دانشگاه تهراناند که به همین دلیل غالبا اردوهای خود را در جهادی فارغالتحصیلی مفید و وارث دانشکده فنی گذراندهاند. منطقی است که این افراد فقط بخشی از نظرهای موجود در مورد اردوهای جهادی منعکس کنند و پذیرفتنی است که باید با دیگر افراد هم به گفت و گو نشست:
یکی از دوستان لطف کند و برای شروع از تاریخچه اردوهای جهادی بگوید.
قاسمی: اطلاعات من این است که بعد جنگ، اردوی جهادی مفید اولین اردوی جهادی کشور را میبرد و چند سال بعد تازه بسیج سازندگی راه میافتد و به این جهادیها روی میآورد. آنطور که من شنیدهام، آن اوایل که جهاد کشاورزی که هنوز سر و سامان درست نگرفته بود، تیمهای دانشجویی کوچک به مناطق محروم میرفتند و خودشان طرح برای اجرا میبردند و اجرا میکردند. اما پس از قوام پیدا کردن این تیمها در گروههای جهادی وارد شدند.
فعالیت اولیه اردوی جهادی مفید چگونه توسعه پیدا کرد؟
ملا محمدا: جهادی مفید به مناطق جنگ زده سر میزدند تا اینکه به کردستان رسیدند و به طور اتفاقی شهید رجایی با آنها روبرو میشود و میگویند آن کار بسیار مقبول ایشان واقع شد و جرقه جهاد کشاورزی هم از همین زمان در ذهن او نقش بست. از آن زمان هم تا به امروز اردوهای جهادی مفید ادامه دارد.
قاسمی: در اصل قدیمیرین اردوی جهادی با این شکل و شمایل، اردوهای جهادی مفید است اما امروز به گفته یکی از مسئولین بسیج، حدودا دوهزار اردوی جهادی سالانه در کشور فعالیت دارند که خوب و بد آنها به جای خود.
الان شما چگونه کار میکنید؟ با جایی هماهنگ میکنید که مکان و سرکارگر و ... را هماهنگ میکند یا خودتان به یک محل میروید و با هماهنگی اهالی کار میکنید؟
قاسمی: هر پروژه عمرانی در روستاها به یک سازمانی مربوط میشود. یا خانه سازی است که به بنیاد مسکن مربوط است، یا در حوزه کشاورزی که به جهاد کشاورزی مربوط است. به هرحال ما وقتی به مناطق محروم میرویم باید با یکی از این سازمانها هماهنگ شویم. البته برای اردوهایی نظیر وارث که اردوی مستقل محسوب میشوند این هماهنگیها باید انجام شود، ولی اردوهای جهادی بسیج با هماهنگیهایی که سازمانهای استانی بسیج انجام میدهند به این هماهنگیها نیازی ندارند. حالا اگر پول داشته باشیم میتوانیم پروژههای زمین مانده را انجام دهیم و اگر هم منابع مالی کافی مهیا نکرده باشیم که عمدتا اینگونه است باید پروژههایی را انجام دهیم که مصوب آن مناطق است و فقط به کارگری جهت تسریع در کار و صرفه جویی مالی برای خانوادههای محروم صاحب خانه نیاز دارد. اما در اردویی مثل جهادی مفید که تشکیلاتی دارد و کارهای دقیقتری انجام میدهد معمولا پروژهها نیز توسط فارغ التحصیلهای متخصص طرح ریزی میشود و با هماهنگی سازمانهای مربوطه انجام میشود.
در نگاه اول کار شما برای خیلیها کار بیهودهای است. اینکه اصلا اگر به جای هزینهای که برای اسکان و خوراک شما میشود به چند کارگر حرفهای پول داده شود بهتر است. استخدام چند کارگر با تجربه هم سرعت بیشتری به ساخت و ساز میدهد، هم کار بهتری از آب در میآید، هم هزینهها کاهش مییابد و میتوان این هزینهها را خرج مردم محروم کرد و هم خطر مسافرت و اسکان جوانهایی که به این اردوها اعزام میشوند قطع میشود. ضمنا آسیبهای فرهنگی ناشی از مهاجرت بچه های شهری به مناطق محروم هم به حداقل میرسد. به نظر شما هدف از اردوی جهادی چیست؟ با این همه معایب آیا وجود این اردوها مفید است و به اهداف منظور شده میرسد؟
قاسمی: برای بعضی پروژهها این حرف شما غلط هم نیست. شاید درمورد پروژههایی که بودجه معین دارد و ما فقط کارگری آن را انجام میدهیم ما 7میلیون تومان خرج و فقط 5میلیون تومان سودرسانی داشته باشیم. اما درمورد پروژههایی که خود ما تعریف میکنیم، این کار کاملا یک کار سودرسان است. برای مثال، ما یک سال برای انبارکردن علوفه دامی سولهای ساختیم که در فقدان آن روستاییها باید متحمل هزینههای زیادی میشدند. در آن اردو نفری 200هزارتومان سودرسانی برای منطقه داشتیم. البته همه اینها فقط یک بعد قضیه است. جدا از منفعت مادی، بحث معنوی قضیه اصل است. ما وقتی آنجا میرویم دو اتفاق میافتد. یکی اینکه ما امیدی را در آن مناطق رشد میدهیم که آنگونه که میبینند که شهریها راحتند و آنها فراموش شدهاند، کار ما نشان می دهد که ما مردم شهر به فکر شما هستیم و تنها نیستید؛ به خصوص در مناطق سنینشین درک میکنند که حکومت کمتر به آنها میرسد و فکر میکنند ملت هم آنها را فراموش کردهاند. این امید بخشی برای اینکه ببینند مردم در کنار آنهایند به خودی خود ارزش دارد. ضمنا حضور ما بعضا باعث میشود اهالی و مردم آن روستا هم به فکر خود بیافتند و برای خود تلاش کنند و گاه اتفاق میافتد که آنها میگویند خود ما چرا به فکر خودمان نباشیم؟ یک خاطره ایده آلی که من در ذهن دارم این است که در یکی از این مناطق روز اول همه جوانها بیکار کار ما را نگاه میکردند اما روز آخر همه مشغول بودند و شنیدیم که پس از برگشتن ما کار ساخت و ساز را ادامه میدادند.
خنوه: البته من باید اضافه کنم درمورد آن دسته پروژههایی که ما فقط برای کارگری به آنجا میرویم، سودرسان بودن ما صادق است. مثلا همین اردوی اخیر 13روزه وارث ما به اطراف ورزقان، نفری 140 هزار تومان خرج داشته است. از این عدد هر فرد 70هزار تومان از خرج خود را داده است و اردو فقط 70هزار تومان خرج را متقبل شده است. ارزان ترین کارگر الان با 70 هزار تومان فقط دو روز کار میکند. حالا شما قضاوت کنید ما 11 روز کار کردهایم، آیا هرکدام از ما یک ششم یک کارگر کار نکردهایم؟! این درحالی است که بعضا افراد با تجربه حتی از یک کارگر هم بهتر و بیشتر کار میکردند. هر نفر به انداز یک پنجم یا یک ششم کارگر خرج داشته که قطعا سودرسان است.
ملا محمدا: یک نکته دیگر هم که باید بگویم این است که با کمیته امداد هم که همکاری میکنیم معمولا کاری که ما انجام میدهیم سودی دارد نسبت به کار کارگر که باعث میشود پولی که کمیته امداد برای ساخت خانه در نظر گرفته دوباره به کمیته امداد بازگردد. یعنی کمیته امداد به جای اینکه به پیمانکار پول دهد پولش را برای خرج در جاهای دیگر نگه میدارد. جدا از این همه، پول را هم کمیته امداد نمیدهد. بخشی از پول را از طریق وام خود خانواده محروم میپردازند که با این کار ما جلوی بخشی از هزینه کرد آن خانوادهها هم گرفته میشود.
یکی از نقدهایی که به فضای اردوهای جهادی وارد است این است که معمولا افرادی که در تعداد زیادی از این اردوها شرکت میکنند به این اردوها اعتیاد پیدا میکنند. این افراد معمولا به جهادی نگاه سازنده اولیه را ندارند و نگاهی حرفهای دارند که گاه با اهداف اردوهای جهادی فرق دارد. مثلا فقط کار عمرانی میکنند و در محل اسکان کار خدماتی نمی کنند یا میخواهند غذایشان خوب و سر وقت باشد و یا کلا دنبال سختی کشیدن نیستند.
قاسمی: این به نظر من معضل نیست. در روستا زندگی کردن قطعا برای چند بار اول تجربه جهادی نوعی سختی کشیدن است اما بعد از چند بار تجربه، این کار عادی میشود. در مورد کار عمرانی یا کارگری کردن هم همینطور. اگر غذا بد است یا دیر میرسد اول سخت است اما بعدا عادی میشود.
نه حرف من این است که اتفاقا افرادی که اصطلاحا jahadi boys (!) شدهاند، چند اردوی خوب میبینند، به خاطر همین تجربه در اردوهایی که کمی خدمات و تدارکات آن ضغیف است ایراد گیر و نق بزن میشوند.
ملامحمدا: بحث عادت کردن هم جنبه مثبت دارد و هم منفی. اولین باری که شما به جهادی میروید چیزهایی میبینید و کارهایی میکنید که تا به حال ندیده و نکردهاید. اولین بار هم جذابیت هایی دارد و هم سختیهایی. اما با دید مثبت هم میتوان قضیه را دید. دفعه هفتم و هشتم که می روید سر کار جذابیتهای اولیه وجود ندارد و فقط بر روی کار متمرکز میشوید. مثلا کارآفرینی یا طرح ریزی پروژههای جدید فقط از کسی بر میآید که جذابیتهای اول جهادی برای او ریخته شده باشد. به واسطه حضور زیاد برخی افراد در برخی مناطق محروم، شناخت آنها از منطقه کامل شده و حتی با مردم آن مناطق مخلوط شدهاند و توانستند تاثیر زیادی داشته باشند. مثلا کار گروه فرهنگی علم و صنعت به واسطه حضور مستمر در یک منطقه برای من جالب بود. گروه فرهنگی که همیشه اثرگذاری و اهمیت آن زیر سوال بوده است در آنجا این بود که قبل از اردو به آموزش کارهای مختلفی میپرداختند، مثل جوراببافی و غیره که آنجا به اهالی آموزش میدادند. این بحث کارآفرینی و فرهنگی بود که به فروش جوراب توسط خانم های آن منطقه هم رسید که سود خوبی برای آنها داشت. به عنوان مثال کار عمرانی هم، طرح سیلویی که اشاره شد، یک کار کارشناسی جدید بود نوعی اصلاح نژاد دامها را هم در بر داشت. لازمه اینها این است که سختی کشیدنها و جذابیتهای اول جهادی بریزد تا بتوان به کارهای جدید فکر کرد. من معتقد نیستم حتما باید غذا کم بیاید یا بد باشد. اگر نرسید یا کم بود نباید غر بزنیم اما اگر میشود خوب و کافی باشد چرا نباشد؟
قاسمی: البته این را هم من بگویم که این واکنش بدی که گفتید در مقابل خدماتی مثل غذا وجود دارد، ربطی به تکرار جهادی ندارد. این به شخصیت افراد بر میگردد. بعضیها اگر کمی رسیدگی به آنها کم یا بد باشد غر میزنند، حالا اردوی اولشان باشد یا بیستم فرقی ندارد. یعنی یک موضوع فردی است.
خنوه: این عادت که میگویند، در مورد خودسازی این نیست که دفعههای بعدی تاثیر نداشته باشد. ما به این عادت میکنیم که محرومیت ببینیم و این در ذهن ما هم عادت میشود که به یاد محرومیت باشیم. این محرومیت همیشه در زندگی تاثیر خود را میگذارد.
قاسمی: تنها نکته منفی این عادت کردن همان است که شما گفتید. یعنی اینکه اگر چند اردوی جهادی مرتب و با نظم را ببینند شاید در اردوهایی که کمی نظم و تدارکات آن ضعیف است غر بزنند و شکایت کنند.
اردوی جهادی قاعدتا باید حمایت مالی و اداری شود. طبق گفته شما دوهزار اردوی جهادی سالانه فعالیت دارند. آیا حمایت از اردوهای جهادی یکسان شکل میگیرد یا آنچنان که بعضیها میگویند برخی از گروههای جهادی از شبکههای خصوصی و تبعیض آمیزی برخوردارند؟
قاسمی: پیش از این که تعداد اردوهای جهادی تا این اندازه زیاد شود، اردوها با سازمانهای محدود حامی و حمایتهای مردمی بودجه خود را جمع و جور میکردند. اما از وقتی مقام رهبری از این اردوها اعلام حمایت کرده اند و سپاه و بسیج به این اردوها روی آورده اند، اردوهایی که از جانب این ارگان ها حمایت مستقیم می شوند خیلی کار راحت تری دارند. چه از لحاظ اداری و چه از لحاظ مالی. اما نقدی که خود من به این سیستم جهادی بردن دارم این است که وقتی تو با بیت المال اردوی جهادی راه می اندازی یعنی داری پولی را از دولت می گیری که کاری را انجام دهی که برای آن یک سازمان دولتی موجود است. خب خود دولت بهتر می داند چگونه و کجا پول خود را خرج کند. ما معمولا در مساجد و برخی اماکن دیگر با جذب خیرها بخشی از پول و هزینه اردو را به دست می آوریم.
خب این چه اشکالی دارد؟ آنها هم میگوید دولت دست خودش باشد پول خود را در مناطق محروم خرج نمیکند و ما اینگونه بخشی از پول نفتی که متعلق به همه مردم است را به صورت عادلانه در همه جا پخش میکنیم.
قاسمی: خب حتما در توان دولت نبوده که بیشتر به آن برسد. این تقسیمبندی که بیخود انجام نشده است. اینکه از دولت پول بگیری کار دولت را انجام دهی که خوب نیست. اگر هرکس خود را بالاتر از دولت بداند و جای آن تصمیم بگیرد که نمیشود. مخصوصا اینکه خیلی وقتها کارها با کیفیت انجام نمی شود و پول دولت هم تلف میشود.
ملا محمدا: سازماندهی جهادی کلا چیز بدی نیست. من تجربه اردویی را دارم که پروژه دولت به خاطر نبود بودجه ناقص مانده است و اردوی جهادیبه آنجا میرود و دو تا خانه میسازد. در حالی که اگر این بودجه صرف اتمام پروژه دولت شود که هدفمندتر و زیرساختی تر است مطمئنا سودرسانی بیشتری دارد. اما گذشته از این گاه برای اردوهای مستقل سنگ اندازیهایی میشود و این بخش قضیه بد است. الان تنها جایی که از اردوهای جهادی حمایت رسمی میکند سپاه است. اما الان بعضی اوقات اگر کسی بخواهد اردوی مستقل راه اندازی کند با اذیت کردنها و مشکلاتی روبرو می شود.
حرف خوبی را مطرح کردید. اما بر طبق بخش اول حرف خودتان اصلا این همه اردو راه انداختن خوب است؟ بهتر نیست به جای دوهزار اردوی کوچک و پراکنده به 20 یا 30 نفر نیرو، پانصد-ششصد اردوی 120 نفری و سازمان دهی شده و حسابی شکل بگیرد؟
ملا محمدا: خوبی تعدد اردوها معرفی آنها به افراد مختلف است. البته این حرف را قبول دارم که میتواند کمتر باشد. مثلا بجای اینکه در دانشگاه تهران چهار اردوی جهادی فعال باشد، یک اردو باشد اما پر توان. اما حقیقتی که هست این است که معمولا به خاطر اختلاف نظرهای اساسی که گاه بین بعضی گروهها وجود دارد، لا اقل دو اردو باید وجود داشته باشد. مثلا اردوی رضوان در مقابل مفید در میآید، یا وارث در مقابل بسیج. دلیل این اتفاق هم این است که دو طرف نمیتوانند با هم بسازند و مشکل تفکری با هم دارند. حتی درمورد هدف اردوی جهادی و کارکرد آن. اگر سازمان دهی شود میتوان تعداد را کم کرد اما نمیتوان این اختلافها را نادیده گرفت.
قاسمی: به نظر من کلا بستگی به جامعه هدف جهادی دارد. اینکه بسیج هر مسجدی برای خود یک اردوی جهادی راه بیاندازد جالب نیست چون میتوانند ادغام شوند، اما در دانشگاهی مثل دانشگاه تهران، اردوی جهادی بسیج کار اعتقادی و سیاسی را در اولویت قرار میدهد. درصورتی که ما به اینگونه کار سیاسی در اردوی جهادی اعتقادی نداریم. ما مثلا درمورد اخلاق اجتماعی که در همه فرهنگها مشترک است کار میکنیم اما سعی نمیکنیم در فرهنگ آنها دخالت کنیم. اما طبق اطلاعی که من دارم در یکی از اردوهای بسیج این اتفاق افتاده است که در منطقه سنینشین با این وعده که هرکسی را که شیعه شود به سفر مکه میفرستیم، تعدادی را شیعه کردند اما اختلافات ناگهانی خانوادگی و قومی را بوجود آوردند. اینکه خیلی از اردوها میتوانند باهم ادغام شوند درست است اما بسته به جامعه هدف و تعدادشان. مثلا اردوی بالای 150 نفر بازده پایینی دارد و کنترل پروژههای آن هم بسیار سخت میشود.
درمورد اختلاف هدف گذاری ها، آیا اصلا اقدام به این کار کردهاید که بنشینید و با هم درمورد درستی یا نادرستی اهداف هم حرف بزنید؟ قطعا نمیگویم که ادغام شوید یا آن اهداف مقابل را لزوما بپذیرید، اما نفس خود گفتگو بین مسئولین اردوهای مختلف رخ داده است؟
قاسمی: خب این مثل این میماند که در مورد اتفاقات سال 88 دو طرف مخالف با هم حرف بزنند! اصلامبانی اعتقادی ما فرق دارد و اجازه گفت و گو نمیدهد. آنها معتقدند هر نفر به هرشکل شیعه شود چقدر ثواب دارد اما ما معتقدیم نباید بافت را به هم زد و اختلاف ایجاد کرد. بحث کردن در این موارد نتیجه نمیدهد و اختلافات اصلا حل شدنی نیست. در نهبندان که اردوی جهادی رضوان چند سالی به آنجا می رود، اکثریت قاطع آرای صندوق جلیلی و قالیباف بودند. این یعنی کار شدید سیاسی میکنند. حالا ما هرچقدر هم بگوییم کار سیاسی در اردوی جهادی جایی ندارد میگویند این تفکیک امکانپذیر نیست.
ملا محمدا: بحث دیگر این است که طرف مقابل گاهی اصلا قائل به این نیست که همه افراد میتوانند جهادی بیایند اما ما قائل به این هستیم که جهادی برای همه مفید است و به همین دلیل می توانند در این اردو حضور یابند.
تا به حال خودتان با فیلترینگ مواجه شده اید که اجازه حضور در اردویی را به شما ندهند؟
ملا محمدا: من به شخصه نشدهام اما اگر بخواهم بروم میشوم!
البته یکی از دوستان خود من برای شرکت در اردوی رضوان با این فیلترینگ مواجه شد. یعنی به او گفتند التزام عملی به ولایت فقیه نداری! البته نظر آنها این است که حضور بعضیها از نظر اعتقادی اثر منفی در شرکت کنندگان اردو و اهالی روستا دارد اما اجازه دهید فعلا از این موضوع بگذریم.
یکی از موضوعات مهم در اردوی جهادی به نظر من، فرهنگی داخلی است. یعنی فضایی که برای عصر و شب افراد در نظر میگیرند که جدای از کار عمرانی یک فضای مناسبی برای رشد یا گسترش دید بچههای جهادی باشد. به نظر میرسد غالب اردوها مخصوصا اردوهای مستقلی مثل وارث با ضعف این بخش مواجهاند. چرا؟
قاسمی: کلا بخش عمرانی صبح تا ظهر به عنوان کارگر کار میکند. وقتی ظهر بر میگردند چون جسما خسته هستند بیشتر به استراحت میگذرد تا بعدازظهر. عصرها برنامه های مختلفی می توان گذاشت اما اصل کار هم با هم بودن است. معمولا پیدا کردن آدم های مختلف با عقاید مختلف و شنیدن حرف آنها خیلی به ما سود میرسد. البته بعضا در برخی اردوهای سر و سامان دار تر سخنرانیهایی هم هست: از خودروی ملی گرفته تا دفاع مقدس و هرچه تخصص سخنران است. یا مسابقات ورزشی و پخش فیلم و جُنگ های شبانه هم هست. البته فایدهای که اردو برای ما دارد در این چیزها نیست. اصل فایده در دور هم بودن، جمعهای چندنفره و شنیدن آرای مختلف است.
خب این دور هم بودن در قهوه خانههای تهران هم ممکن است! اینکه شرایطی فراهم شود که دورهم جمع بودن به گفت و گوی جدی ختم شود مهم است.
قاسمی: بله ولی خیلی از آدم هایی که آنجا میبینی در تهران نمیبینی و نمیتوانی با او بنشینی. مثلا کسی که 10سال بزرگتر از ماست در آنجا راحت میتواند تجربیاتش را بما منتقل کند اما در تهران شرایطی برای دورهم بودن نیست. خود من بهترین رفقایم را در اردوی جهادی پیدا کردهام.
ملا محمدا: ببینید من باز هم باید به این اشاره کنم که ما قائل به کار یکنواخت نیستیم و اصل کار فرهنگی اردوهایی مثل مفید و وارث که من شرکت کردم همین است که این آدمهای غیر یکنواخت کنلار هم قرار میگیرند و از داشتههای دیگران استفاده میکنند. بعضی اردوها هدفگذاری خاصی دارند که هر کاری میکنند از سخنرانی تا پخش فیلم در راستای القای همان هدف است. مثلا مهدویت را موضوع میکنند و همه چیز را روی آن بنا میکنند اما ما قائل به افرادیم. اگر امسال افراد درمورد خودروی ملی بتوانند حرف بزنند موضوع خودروی ملی میشود و اگر اقتصاد و بازاریابی، موضوع آن میشود.
ببینید حرف من از هدف نیست؛ از برنامه است. میتوان هدف باز و متکثری داشت یا اصلا هدفگذاری و انتخاب موضوع نداشته باشیم و در حین اردو به آن برسیم و یا مدل بحث به جای القای یک طرفه و سخنران محوری، گفت و گویی و مخاطب محوری باشد، اما این ربطی به بیبرنامگی و فکر نکردن به فرم کلی برنامههای فرهنگی داخلی ندارد. اگر برنامه ای نداشته باشید بچهها دور هم جمع میشوند و سرگرمیهای 3-4 نفره خود را راه میاندازند.
قاسمی: خب سخنرانها که معلم افراد نیستند تا به آنها بگویند چه موضوعی برای آنها خوب است.
ملا محمدا: اما من این نقد را وارد میدانم. وقتی هیچ برنامهای نداشته باشی جمع به سمت تفریحاتی میرود که تهران هم میتوانست سراغ آنها برود و به نظر من هم سطح نازلی از برگزاری اردوی جهادی است. باید برنامهریزی شود، این ضعفی است که باید برطرف شود.
و اما حرف آخر!
خنوه: به نظر من جهادی موقعی قشنگ است که بولد نشده باشد. وقتی در تلویزیون برنامههای تبلیغاتی برای آن میگذارند و مرکز مطالعات راهبردی اردوهای جهادی راه میاندازند، شاید یک خوبی هایی داشته باشد اما اگر غیر رسمی یا حداقل غیر تبلیغاتی باشد، خیلی بهتر است.
قاسمی: علاوه بر این تلویزیون فقطبرنامههای خاصی را پوشش میدهد. مثلا هر اردویی از تلویزیون ببینید متعلق به بچههای مذهبی و بسیجی است. اما خیلی جهادی برگزار میشود که دانشجوهایی با تیپهای دیگر میروند که در آن آدمهای غیر مذهبی هم دیده میشوند اما در تبلیغات تلویزیون حذف میشوند.
خب برنامه تلویزیون در کل به جز جهتدار بودن و تمرکز بر تیپهای خاص مذهبی، فی نفسه چه اشکالی دارد؟
ملامحمدا: چه فایدهای دارد؟ به نظر من باید روش تبلیغی آن فقط سینه به سینه باشد.
خب اولا مردم جذب آن شده و برای کمک به آنها راغبتر میشوند و ثانیا به این هدف شما که مردم محروم ببینند ملت به فکر آنها هستند هم کمک زیادی میکند. یک خبر امیدبخش است.
ملامحمدا: تلویزیون ما همیشه تیپ خاص و حتی از اردوهای بسیج هم تیپ خاصی نشان میدهد و این سبب میشود آدمهایی که اردوی جهادی را دوست دارند اما در آن تیپ خاص نمیگنجند و از شرکت در اردوهای جهادی منصرف میشوند.