هیجان به اوج خود رسیدهبود. مهرآباد آن روز در حال به تصویرکشیدن یکی از ماندگارترین تصاویر خود بود. همه از معمرین وپیشتازان مبارزه گرفته تا جوانان نورسته انقلابی تلاش داشتند به مسافری که ساعاتی پیش از هواپیما پیاده شدهبود، نزدیک شوند. فضای عجیبی بر سالن VIP فرودگاه حاکم بود. در این میان اما پیرمردی در گوشه دیگر سالن تنها روی زمین نشسته بود. چهره وی بیش از آنکه نشانی از هیجان داشته باشد، سرشار از نگرانی بود. شاید در آن لحظات حساس آیتالله در حال اندیشیدن درباره آینده حرکتی بود که در آستانه به پایان بردن یکی از فصول پربرگ کتاب تاریخ این ملک وملت بود. شاید هم دفترخاطرات خود را ورق میزد.
مطابق آنچه در پشت قرآن قدیمی خانوادگی درج شدهبود، «محمود» در نیمه اسفندماه 1289 در روستای«گلیرد» طالقان دیده به جهان گشود. محمود دوران کودکی خود را چنین روایت میکندکه:«...از آن روزیکه اینجانب در این اجتماع چشم گشودم، مردم این سرزمین را زیرناله وچکمه خودخواهان دیدم. هر شامگاهان منتظر خبری بودیم که امروز چه حوادث تازهای رخ داده وکی دستگیر، تبعید ویا کشته شده؟ وچه تصمیمی درباره مردم گرفته اند. پدرم از علمای سرشناس ومجاهد بود، هر روز صبح که از خانه بیرون می رفت، اطفال خردسال ومادر بیچارهمان تا مراجعتش در هراس واضطراب بهسر میبردند. آن روزهای خردسالی را با این مناظر وخوف وهراس وفشار وناراحتی بهسر بردم.»
دفتر خاطرات پیرمرد تا آن روز پر بود از حوادثی با سرانجامی تلخ. دو نبرد جهانگیر اول ودوم را دیدهبود و آثارش را با تمام وجود درک کردهبود. سرکوبی یک قیام مردمی در خردادماه 1342 را مشاهده کردهبود و سرنگونی دولتی محبوب توسط کودتای چکمهپوشان استبداد واستعمار را گریستهبود.
دوران مبارزه
نخستین فعالیت اعتراضی وی به سالهای پایانی زمامداری رضاشاه باز میگشت. از قضا پس از اعلام قانون کشف حجاب، روزی در خیابان آژانی را میبیند که درحال کشیدن چادر از سر بانویی است. وارد معرکه میشود. آژان کوتاه نمیآید وبه بانو و لباس آقاسیدمحمود توهین میکند. سیدمحمود هم تمام قوت خود را در دستش جمع میکند و سیلی محکمی نثار آژان میکند. از هنگام جلوس رضاشاه بر تخت وحضور چهرههایی خشنی چون آیرم وسرپاس مختار کمتر کسی از رعایای این ملک جرات میکرد که در چشمان نظمیهچیها نگاه کند، چه رسد که با سیلی وی را پذیرایی! کند. همین واقعه پای سید را به نظمیه و حبس باز کرد. با اشغال ایران در شهریور 20 و فروپاشی هیبت پهلوی اول، ایرانیان پس از دو دهه مجددا فضایی آزاد برای تنفس یافتند. سیدمحمود نیز که ان روزها اجازه اجتهاد نیز بهدست اورده بود، برخلاف اکثریت روحانیت ایران وارد میدان فعالیتهای سیاسی شد و آرام آرام به یکی از حامیان محمدمصدق و جبهه ملی ایران بدل شد. در سال 1327 به مسجد هدایت رفت و پایهگذار محفلی از منتقدین شاه از بازاری وکارگر گرفته تا دانشجو واستاد شد. در همانجا تفسیر قرآن را نیز آغاز کرد. تفسیری که اگر چه در مبانی وروش دارای تفاوت چندانی با اسلاف خود نبود، اما در نوع بیان دارای صمیمیت وصراحتی بود که بسیاری از نمازگزاران گذری این مسجد را به پای ثابت سخنرانیهای آقاسید محمود بدل کرد. بعدها مهدی بازرگان، سحابیهای پدر وپسر نیز به این مسجد آمدند. میگویند روزی نیروهای امنیتی شاه که هر منتقدی را کمونیست وچپ میپنداشتند، امامجماعت مسجد هدایت را احضار وبه وی میگویند چرا فقط آیات کمونیستی قرآن! را در تفاسیر خود بیان میکنید. وی هم بیدرنگ پاسخ میدهد:«برای اینکه قرآن آیات شاهنشاهی ندارد» در دوره نخستوزیری محمدمصدق وی کاملا تعارفات را به کناری گذاشت وتمام قد از اقدامات وی حمایت میکند. پس از کودتا با وجود تهدیدهای فراوان درکنار بسیاری از آزادیخواهان تلاش کرد جبهه ملی را سروسامان دهد. در سال 1336 سریال زندانهای متوالی وی در دوران پهلوی دوم کلید خورد. نخستین محکومیت پس از یک سال پایان یافت. پس از آزادی مجددا فعالیتهای مبارزاتی خود را آغاز کرد. در سال 1340 ودر آستانه کنگره جبهه ملی دوم با بروز برخی اختلافات در این جبهه به همراه بازرگان ویدالله سحابی و...از این جبهه خارج و نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند. از آن پس تا آبان 1357 زندان خانه اول این آیت الله محبوب بود وخانه استراحتگاهی کوتاه بود برای آغاز ایام حبس طولانی بعدی. در این مدت وی به نقطه اتصال بسیاری از حرکتهای اصلاحطلبانه و براندازانه علیه رژیم بدل شدهبود. از سازمان مجاهدین خلق ایران و اعضای سابق جبهه ملی گرفته تا روحانیون متنفذانقلابی و انجمنهای اسلامی همه وی را سنگ صبور خود میدانستند. او هم تلاش میکرد پدرانه سایه خود را روی سر همه بگستراند و حتی از فرزندان بازیگوش و خاطی نیز این سایه را دریغ نمیکرد.
حال اما کشور در حال تغییر بود. او نشسته بر کف سالن فرودگاه مهرآباد شاید بیش از مرور گذشته، نگران آینده بود. از احتمال وقوع برخی انحرافها و افراطها تن رنجورش به لرزه افتاده بود.
آیتالله پس از انقلاب
چند روز بعد اما نگرانیهای آیتالله بیشتر شد. نظامشاهنشاهی فرو ریخته بود و انقلابیون قدرت را به دست گرفته بودند. آن روزها مردم خشمگین از سالها استبداد، خواهان انتقام از عاملان وآمران جنایتهای رژیم سابق بودند. بخش عمده روشنفکران ما نیز که انقلاب را تنها با عینک سرخ لنین واستالین دیده بودند. در کنار مردم شعارهای«... اعدام بایدگردد...نابود باید گردد...و...» را سردادند. برخی چهرههای جویای نام- مانند صادق خلخالی و...- نیز که علاقمند بودند به قهرمان آن ایام بدل شوند، بر چرخ خشونت میافزودند. در این فضا صدای اعتدال قاعدتا به گوش کسی نمیرسید. بسیاری از روحانیون سنتی از قبیل طالقانی علاقمند بودند تا تجربه نبوی در فتح مکه، در سال 1357 نیز تکرار شود. تصمیمی که اگر به خواست عمومی بدل میشد مطمئنا مورد اقبال چهرهای دلبسته عرفان، چون امام خمینی نیز قرار میگرفت. اما فضای چپزده آن روز که هر نرمش وانعطافی را نشانی از«ترومیدور انقلاب»- آغاز راستروی در انقلاب- وپشت کردن به آرمانهای ملت وقربانیان مبارزه با استبداد میدانست، در کنار فشار ملت به ویژه بسیاری از خانوادههای داغدار مانع از این امر میشد. فکر میکنید چند نفر مانند عزت شاهی یافت میشدند که از هیچ یک از شکنجهگران خود شکایت نکنند؟
طالقانی به سبب عضویت در شورای انقلاب بیش از بسیاری از هملباسان خود نسبت به وضعیت آتی کشور نگران بود. پس از ترور استادمطهری در اردیبهشت 58 ریاست شورای انقلاب را نیز بر عهده گرفته بود ودر نتیجه بیش از گذشته خود را مسول رویدادهای احتمالی آتی میدانست. وی که در طول عمرش همواره معتقد به وظیفه تبشیری وتربیتی دینی بود، در مسند قدرت نیز نمیخواست به اعتقادات و سخنان گذشته خود خیانت کند. همین امر هم سبب میشد که گاهی با جوانان انقلابی آن روز که در پی تغییر جهان وبنیان نهادن مدینه فاضله وفرستادن اجباری تودهها به بهشت بودند، به اختلافاتی بر خورد کند. یکی از بهترین نمونه ها در این زمینه بحث حجاب اجباری بود. وی در این بارهب ه صراحت به انتقاد از مبحث حجاب اجباری میپردازد. وی در مصاحبهای که در روزنامه کیهان ۲۰ اسفند 57 منتشر شد، اعلام میکند:« اجباری حتی برای زنهای مسلمان هم نیست.چه اجباری؟ حضرت آیتالله خمینی نصیحتی کردند مانند پدری که به فرزندش نصیحت میکند راهنمائیش میکند که شما اینجور باشید به این سبک باشید. »
صراحت موضعگیری این استاد حوزه علمیه در این باره برای بسیاری بهتآور بود. وی حتی درباره نوع برخود با مراکز فساد نیز نظریاتی داشت که امروز پس از سه دهه میتوان درباره صحت وسقم آن بهتر سخن گفت.
نگاه روادارانه طالقانی به فرق و مذاهب اسلامی سبب شده بود که این چهره مذهبی به یکی از معتمدین سایر اقوام ومذاهب در ایران بدل شود. پیش از انقلاب نیز طالقانی به نمایندگی از آیتاللهالعظمی بروجردی نامهای درباره تقریب مذاهب اسلامی را تسلیم شیخشلتوت، رئیس الازهر رسانده بود و به نمایندگی از مرجع علیاطلاق شیعه دست متنفذترین رهبر مذهبی اهل تسنن را فشردهبود. حال قرار بود تا ماجرای کردستان توسط وی به سرنوشتی معقول ومورد حمایت نظام و مردم این مناطق محروم ختم شود. تلاشهای این مرد اعتدال، از هر دوسو با کارشکنیهای افراطیون مواجه شد، سرانجام نیز بدون نتیجه خاصی ناتمام ماند.
اما مهمترین رویداد دوران حیات پس از انقلاب طالقانی، در ابتدای سال 1358 رخ داد. داستان از شب 23 فروردینماه آغاز شد. از قرار معلوم هانی الحسن مسوول دفتر سازمان آزادیبخش فلسطین ضمن تماس تلفنی با طالقانی اعلام می کند پیامی از سوی یاسر عرفات برای ایشان ارسال شدهاست. فرای آن روز مجتبی و ابوالحسن دو نفر از فرزندان وی برای دریافت پیام به سفارت فلسطین میروند. خودروی فرزندان طالقانی در راه بازگشت توقیف می شود و آنها چشم بسته به پادگان لویزان منتقل می شوند. تماس طالقانی با ابراهیم یزدی وزیر خارجه برای وقوف بر چند وچون ماجرا نیز با اظهار بیاطلاعی وی بی نتیجه میماند. محمدرضا فرزند دیگر آیت الله طالقانی که برای پیگری ماجرا به مرکز سپاه رفته بود اتومبیل برادرش را در محوطه همان مرکز مشاهده میکند. با بررسیهای بعدی مشخص می شود که چندتن از اعضای سپاه به فرماندهی محمد غرضی فرزندان طالقانی را بازداشت کردهاند.
سرانجام پس از دو روز پیگیری فرزندان طالقانی با چشمان بسته در حوالی حسینیه ارشاد رها میشوند . آیت الله بعد از شنیدن شرح ماجرایی که بر فرزندانش رفته و دانستن اینکه بازداشت کنندگان به علت ارتباط مجتبی فرزند طالقانی با شاخه مارکسیست سازمان مجاهدین خلق درپی دانستن روابط طالقانی با این گروه بودند، به همراه جمعی از اعضای خانواده از تهران خارج میشود. نوع برخورد با فرزندان یکی از رهبران انقلاب آن هم دو ماه پس از پیروزی، این نگرانی را ایجاد میکرد که در زیر پوست انقلاب برخی محافل در حال پیگیری اهداف خود ازطریق روشهای غیرقانونی یا شبههقانونی هستند. در همان روز محمدرضا مهدوی کنی، سرپرست کل کمیتههای انقلاب در مصاحبه با روزنامه کیهان اعلام کرد:«... این دستگیری از طرف کمیتههای چهارده گانه و کمیته مرکزی نبوده و به وسیله افراد مسلح خاصی صورت گرفته است که هیچ ارتباطی با کمیتهها ندارند و هدفشان صرفا ایجاد تحریک و تفرقه است.»
پس از گذشت چند روز سید احمدخمینی به دیدار طالقانی رفت و وی را مستقیما به منزل امام در قم برد. با دیدار رودر روی آن دو چهره بحران خاتمه یافت. در مردادماه همین سال با برگزاری انتخابات مجلس خبرگان، طالقانی به عنوان منتخب اول پایتخت به این مجلس راه یافت. در همین روزها رهبرکبیر جمهوری اسلامی این روحانی مبرز را به امامت جمعه پایتخت نیز منصوب کرد.
با گشایش مجلس خبرگان تصویری دیگر از طالقانی بر دیوار خاطره جمعی ایرانیان حک شد. آیتالله در این مجلس نیز روی زمین نشسته بود، برخی میگفتند که وی علاقمند بود که جلسات خبرگان به جای ساختمان سنا در مسجد برگزار شود وبه همین دلیل به سبک وسیاق مسجد روی زمین مینشست. این امر بعید به نظر نمیرسد، اما چهره گرفته ومغموم ایتالله نمیتوانست تنها ناشی از نارضایتی از مکان این جلسات باشد. به نظر می رسید «مرد اعتدال» نگران آینده کشتی انقلابی بود که سالها برای آن خون جگر خوردهبود وامروز برخی از جوانان رادیکال خواهان به دستگیری سکان آن بودند. سرانجام اما مرد اعتدال با همه دغدغههایش در بامداد 19 شهریور1358 به دیار باقی شتافت وملت آخرین تصویری که از«پدر» در خاطره خود ثبت کردند، تصویر پیرمرد نشسته بر کف تالار مجلس خبرگان بود.
منبع روزنامه شرق