اینکه بگویم هر روز کمی اغراق است اما مطمئنا بیراه نیست که بگویم شبکه اجتماعی فیسبوک طی هفته، چندبار در ایران خبرساز میشود. این شبکه اجتماعی که نیازی به معرفی مجدد ندارد در ایران با فراز و نشیبها و مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم میکند. بطوریکه قبل از سال ۸۸ دوبار فیلتر و دوباره رفع فیلتر شده بود. اما بعد از انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ دوباره فیلتر شد. مسئولان ایران علت فیلتر شدن را نقض حریم شخصی افراد در این وبگاه بیان میکنند.
به گزارش جماران، فرهاد کیانفرید در ادامه یادداشت خود در قانون آنلاین نوشت: در حالی که منتقدان علت را استفاده معترضان به نتایج انتخابات ریاست جمهوری دهم از این سایت برای سازمان دهی و بارگذاری فیلم و تصاویر را علت فیلتر شدن آن در سال ۸۸ بیان میکنند. در پی سیاستهای تحریم ایران، وبگاه فیسبوک اجازه انتخاب ایران به عنوان کشور محل سکونت را نمیدهد، اما به وضوح مشخص است که شبکه اجتماعی فیسبوک جایگاه خاصی در جامعه ایران باز کرده به گونهای که از اقشار مختلف جامعه ایرانی از جمله دانشجویان، استادان، کارمندان، بازاریان، معلمان، دانشآموزان و هنرمندان بههمراه روزنامه نگاران در آن عضو هستند این موضوع در کنار فیلتر بودن فیسبوک در ایران باعث شده آمار دقیقی از تعداد کاربران فیسبوک در ایران وجود نداشته باشد و برآوردهای مختلفی در این مورد به عمل آید ازجمله ۲ میلیون کاربر حرفهای و ۱۲ میلیون کاربر گذری تا ۲۷ میلیون کاربر دارد لذا به نظر میرسد فیلترینگ فیسبوک تاثیر محسوسی بر استفاده از آن در ایران نداشتهاست.
خبرسازیهای فیسبوک
مدتی قبل اتفاقی در این شبکه اجتماعی به وقوع پیوست که بازتاب بسیاری داشت و آن هم ایجاد صفحهای با نام و عنوان مقام معظم رهبری بود. گمانهزنیها درباره صفحه فیسبوکی با نام Khamenei.ir به خصوص پس از معرفی این صفحه در رسانههای داخلی و خارجی، ابعاد گستردهتر و پیچیدهتری پیدا کرد. پرتعدادترین حدسی که زده شد، گمانهای بود مبنی بر اینکه: "صفحه فیسبوک آیت الله خامنهای توسط دفتر ایشان راهاندازی شده است.البته مدتی بعد اخباری مبنی بر تکذیب این صفحه منتشر گردید.
اما اتفاقی که این روزها دوباره فیسبوک را بر سرزبانها انداخته است حضور برخی از چهرههای برجسته دولت یازدهم، ازجمله اسحاق جهانگیری، محمد جواد ظریف، بیژن نامدار زنگنه و مرضیه افخم در این شبکه اجتماعی است. البته لازم به ذکر است که قبل از افراد فوقالذکر، شخصیتهای دیگری نظیر نوادگان امام راحل و بسیاری از چهرههای سیاسی در این فضای مجازی عضویت داشته و دارند، بطوریکه نعیمه اشراقی نوه امام در گفتگویی با سایت جماران در پاسخ به این سوال که چه تعداد از خانواده اماد در فیسبوک عضو هستند گفته بود: نسل اول، یعنی فرزندان امام هیچ کدام عضو فیسبوک نیستند و نسل دوم، یعنی نوهها، بیش از ۶۰% عضو هستند. حال این سوال مطرح میشود که آیا حضور این عزیزان در فیسبوک که یک سایت فیلتر شده است خلاف قانون است یا خیر؟ بعد از پاسخ به این سوال این مسئله مطرح میشود که آیا ارتباط مسئولین از طریق شبکههای اجتماعی تاثیری بر فعالیت بخش روابط عمومی وزارتخانهها دارد یاخیر؟
مشکل وسیله است نه هدف
پیش از آنکه بخواهیم به پرسش نخست پاسخ بدهیم لازم است به چند دیدگاه در خصوص استفاده از فیسبوک اشاره کنم.
1-مقام معظم رهبری در پاسخ به این سوال فرمودهاند: به طور کلی اگر مستلزم مفسده (مانند ترویج فساد، نشر اکاذیب و مطالب باطل) بوده و یا خوف ارتکاب گناه باشد و یا موجب تقویت دشمنان اسلام و مسلمین شود، جایز نیست و الا مانعى ندارد.
2- آیتالله مکارم شیرازی در پاسخ به سوال یکی از مقلدین خود درباره استفاده، بازدید و همچنین عضویت در شبکههای مجازی مثل فیسبوک اعلام کرده است که «چنانچه این موارد برخلاف قوانین و مقررات باشد و مفسده داشته باشد جایز نیست».
3-آیتالله هاشمی رفسنجانی در خصوص فیسبوک در همایش تحولات خاورمیانه نظر خود را اینگونه بیان کردند: ما برخلاف عدهای که فکر میکنند این جریانها خطرناک است فکر می کنیم این جریان به سعادت بشریت کمک میکند و مسئله مبارکی در دنیاست.
اما با وجود این نظرات و حتی فتوای مقام معظم رهبری این شبکه اجتماعی تاکنون فیلتر بوده و دسترسی به آن از طریق فیلترشکن امکانپذیراست. نکته مهم در این بحث مسئله استفاده از فیلترشکن است که طبق ماده اول مبحث یکم قانون جرایم رایانهایی کشور هرکس به طور غیرمجاز به دادهها یا سیستمهای رایانهایی یا مخابراتی که به وسیله تدابیرامنیتی حفاظت شده است، دسترسی یابد، به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج تا بیست میلیون ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد. همچنین بر اساس ماده (27) قانون جرایم رایانهایی در صورت تکرار جرم برای بیش از دو بار دادگاه میتواند مرتکب را از خدمات الکترونیکی عمومی از قبیل اشتراک اینترنت، تلفن همراه، اخذ نام دامنه مرتبه بالای کشوری و بانکداری الکترونیکی محروم کند. در چنین شرایطی چنانچه مجازات حبس آن جرم نود و یک روز تا دو سال حبس باشد، محرومیت از یک ماه تا یک سال خواهد بود و اگر مجازات حبس آن جرم دو تا پنج سال حبس باشد، محرومیت از یک تا سه سال تعریف می شود. همنچنین چنانچه مجازات حبس آن جرم بیش از پنج سال حبس باشد، محرومیت از سه تا پنج سال اعمال خواهد شد.
سوال:1-آیا جرمی متوجه مسئولین دولتی و نوادگان امام راحل است؟ 2- با توجه نظرات این بزرگان ،علیالخصوص فرمایشات رهبری، اصرار بر ادامه فیلترینگ این سایت به چه دلیل است؟
تداخل فیسبوک با فعالیتهای نهاد روابط عمومی وزارتخانهها
نکته بعدی این است که آیا ارتباط مسئولین با مردم آنهم به صورت مستقیم از طریق شبکههای اجتماعی تاثیری بر فعالیت بخش روابط عمومی وزارتخانهها دارد یا خیر؟ در این خصوص به سراغ بیتا شاهمنصوری استاد و کارشناس روابط عمومی و رسانه رفتیم و نظر ایشان را جویا شدیم. این استاد دانشگاه در پاسخ به این سوال که آیا فعالیتهای اینچنینی تاثیری در روابط عمومی دارد یاخیر گفت: به طور کلی فضای مجازی یکی از ابزارهای روابط عمومی است، که اگر ما اصل را بر بحث ضرورت اطلاعرسانی و ساماندهی افکار عمومی از طریق توزیع اطلاعات قرار بدهیم، یکی از ابزارهای دستیابی به این هدف فضای مجازی و شبکههای اجتماعی است و استفاده از این وسیله بسیار اقدام مثبت و درخشانی است. لذا به هیچ وجه موجب بی اهمیت شدن بخش روابط عمومی نمی شود. اما باید به این نکته نیز توجه داشت که استفاده از ابزار بدون پشتوانه ممکن است تاثیرات منفی ایجاد کند. لذا زمانی این اقدامات تاثیر بسزایی میگذارد که در پس آن یک کمپین روابط عمومی وجود داشته باشد، تا با بررسی اطلاعات، براساس ضرورت ها تشخیص بدهند که چگونه و از این ابزار استفاده شود و چه جنس اطلاعاتی از این طریق به افکار عمومی منتقل شود. شاهمنصوری در ادامه در پاسخ به این سوال که آیا در بخشهای روابط عمومی سازمانها و وزارتخانهها این نیروهای متخصص حضور دارند یا خیر گفت: متاسفانه علیرغم اهمیت و ضرورت اطلاعرسانی و روابط عمومی، تا به امروز، نام هیچ یک از افراد متخصص این حوزه که جنس کار را بشناسند در این سمتها مطرح نشده است و بهجز وزیر صنعت و معدن که آقای طاهایی را به این سمت منصوب کرده است، خبر دیگری منتشر نشده است. بطور کلی میتوان گفت که در ایران عملکرد اجرایی برای ساماندهی این بخش وجود ندارد.
در هرحال با توجه به این تفاسیر لازم است در پایان به چند نکته اشاره شود. بیشک اقدام دولتیها در خصوص حضور در فیسبوک و ارتباط با ایرانیان و حتی بسیاری از خاجیها یک اقدام قابل ستایش و ستودنی است اما لازم است به این سوال پاسخ داده شودکه اگر مسئولین دولتی به واسطه استفاده از فیلترشکن جرمی مرتکب نشدهاند، آیا برای افراد عادی نیز این مسئله صدق میکند یا خیر؟ ثانیا چرا یکی از ابزارها ارتباطی مهم که تاثیر زیادی در روابط عمومی دارد باید در کشور دچار فیلترینگ بشود؟ ثالثا،آیا وقت آن نرسیده است که این سایه فضای امنیتی را از سر دنیای مجازی برداریم؟