توحید علیزاده: شورا یکی از مهم ترین وجوه اجتماعی اسلام است. توجه به مشورت و کارگروهی و تصمیم سازی جمعی یک از مولفه های اساسی سیاست ورزی و سیاست گذاری عمومی در سنت و سیره نبوی و علوی است.
پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران پیرامون جایگاه «شورا» گفتگویی با دکتر حسین کاظمی پیرامون ریشههای تاریخی _ مذهبی شورا نموده است. ایشان از سال 1366 عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران در گروه معارف اسلامی هستند. حوزه تدریس ایشان «تاریخ تحلیلی صدر اسلام» و «فرهنگ و تمدن اسلامی» در دورههای کارشناسی و کارشناسی ارشد است. سیری در تاریخ اسلام (انتشارات اشک قلم 1381) و تاریخ تحلیلی سیره پیامبر خاتم(ص) سال 1390 (زیر چاپ) از کتابهای ایشان است.
آقا دکتر کاظمی! لطفا در ابتدا پیرامون جایگاه تاریخی شورا در سنت تاریخی و متون اسلامی ما توضیحی ارانئه بفرمایید.
همانطور که میدانید پیامبر اکرم در مکه مبعوث به رسالت شدند. شروع دعوت ایشان برای مردم نیز تقریبا به صورت شورا بوده است. ابتدا با افراد خانواده و بستگان نزدیک خودش مطرح کرد سپس با افراد قابل اعتماد خود موضوع رسالت خود را در خانه عبداله ابن ارقم مطرح و رسالت خود را با آنها در میان گذاشت و تبلیغ و نشر اسلام را آغاز کرد. البته چون اعراب بسیار متعصب بودند و در بتپرستی بسیار پا فشاری میکردند، پیامبر اکرم ابتدا صلاح ندید که به صورت علنی رسالت خود را مطرح کند و همانطور که گفته شد به صورت پنهانی با اطرافیان بسیار نزدیک و مورد اعتماد خود آن را مطرح کرد و بعضا برای اینکه نشان بدهد که دین تازهای آورده است در کنار مکه به عبادت میپرداخت و از این نگاه، اولین عملی که نماد اسلامی بودن دین او است نماز است.
از این زمان به بعد هر چقدر به سمت جلو حرکت میکنیم و دعوت به اسلام رو به گسترش بود، پیامبر تصمیم گرفتند که رسالت خود را کاملا علنی کنند. تا اینکه آیهای از طرف خداوند نازل شد که دعوت خود را آشکار کند. پیامبر نیز عدهای از فامیل خود را برای طعام و ناهار (در حدود چهل نفر) دعوت میکند و این موقعیت ایدهای میشود که ایشان موضوع خود را مطرح سازند و مشخصا پس از صرف غذا توسط خویشاوندان ایشان میفرمایند که من به رسالت پذیرفته شدم. پیامبر این جمله را چندین بار تکرار کرد. در آن زمان، کسی به غیر از حضرت علی رسالت وی را نپذیرفت.
پیامبر دعوت خود را به صورت جدی ادامه دادند و چون دینی که آوردند دینی مردمی است و با مردم سروکار دارد، یقینا کار مردم هم بدون مشورت نمی تواند پیش رود و پیامبر هم در ادامه کار همواره با سران قوم مشورت میکرد و از آنها میخواست دین اسلام را بپذیرند. افراد قبیله هم با سران قبیله مشورت انجام میدادند و بدین ترتیب کار ترویج اسلام از همان آغاز با مشورت صورت می پذیرفته است.
پیامبر مشورت را در راس کار خود قرار میدهد و در زمانهایی که خطری وی و دین اسلام را تهدید میکرد با مشورت گرفتن از افراد نزدیک و ایمان آورندگان مطمئن خود مسئله را حل میکرد.
البته پیامبر اکرم، در تبلیغ و نشر دین در برخی از اصول و امر الهی مانند نماز نیاز به مشورتی را احساس نمیکردند، اما هر جایی که مسئلهای با مردم ارتباط پیدا میکرد و مشکلی مردم را تهدید میکرد ایشان با مردم برای رفع آن مشکل به مشورت میپرداختند.
پیامبر گاهی مواجه با درگیریهایی میشد و مشرکین حمله میکردند. برای رفع چنین مشکلاتی پیامبر از نیروی مردمی کمک میگرفت و در مقابل دشمنان اسلام مقاومت میکرد. بعد از تهدیدات فراوان مشرکان، پیامبر مجبور به حرکت به سمت شعب ابیطالب میشود که در تاریخ هست که باز در سخت ترین شرایط نیز با افراد به مشورت میپرداخت. نمونه مشهور دیگر توطئه قتل پیامبر توسط مشرکان است که ایشان با حضرت علی(ع) مشورت میکند.
پیامبر اکرم در مدینه از موضع ضعف و عقبنشینی خارج میشود و دعوت به اسلام را با تشکیل سپاه و نیروی نظامی آشکار میکند. این کار را هم با مشورت مردم انجام داد و با تاسیس نیروهای داوطلب نظامی برای مقابله با دشمنان و دفاع از اسلام می پرداخت که نمونه های فراوانی در تاریخ برای این مسئله وجود دارد.
اولین مورد در این جنگها همان جنگ بدر است . ایشان با اجتماع مدینه و طوایف اوس و خزرج یا انصار و مهاجرین که از مکه به مدینه آمدند به مشورت میپردازد. دو گروه قدرتمندی که پیامبر با اینها در زمینه جنگ با مشرکین که به مدینه سرازیر شده بودند به مشورت می پردازد که جنگ را چگونه اداره کنند که نهایتا به محل بدر برای جنگ می روند. در آنجا در مسیر راه و در محل نبرد با یاران به مشورت میپردازد. و از ایشان در رابطه با آمادگی برای جنگ مشورت کرد.
در جنگ احد که پس از بدر و در سال سوم هجری اتفاق می افتد و پیامبر در اینجا مشورت را واضحتر و در مسجد مشورت میکند. به این معنی که بروند در بیرون یا در داخل بجنگند که در اینجا اکثریت می گویند که بهتر است جنگ در بیرون از شهر صورت گیرد و پیامبر نظر اکثریت را میپذیرد و در دامنه احد جنگ آغاز میگردد.
آقای دکتر! از منظر اسلامی مشورت و شورا در تاریخ اسلام و سنت نبوی و علوی چه شاخصه هایی دارد؟
برای پاسخ به این سئوال لازم است که به نوع برخورد پیامبر اکرم اشاراتی شود. اولین نکته سعه صدر بالای پیامبر بود که همواره خود را ملزم می دید با افراد خود در زمینههای مختلف به مشورت بپردازد. این در حالی است که ایشان رسول خدا بود و میتوانست حرف خود را حکم خدا تلقی کند. با این وجود ترجیح میدهد که با یاران مشورت کند. در واقع با این روش پیامبر میخواست به مردم یاد بدهد که در امور مهم زندگی خود همواره باهم مشورت کنید. همچنین مردم باید بدانند که در غیاب و پس از رفتن او از چگونگی زندگی اجتماعی مبتنی بر دین آگاه باشند و در این زمینه مشورت بهترین یاری دهنده است.
نکته دوم استفاده از عقول جمعی است. به طور معمول خرد فردی همیشه اهمیت کمتری از خرد جمعی دارد. وقتی حکومتی بر پایه دیدگاه مردم باشد، کنترل و اداره حکومت نیز شکل بهتری به خود خواهد گرفت. حاکمیت وقتی با مردم مشورت کند، در صورت شکست و پیروزی در انجام کار در هر حال مورد حمایت قرار میگیرد. اگر در اداره امور نیز حاکمی به مشکل برخود کند، مردم با آگاهی از شرایط حاکم به تغییر وضعیت کمک خواهند کرد و این باعث می گردد که مسئولیتپذیری مردم در شور و مشورت پدیدار شود و مردم با تمام توان تلاش خواهند کرد که مشکلات جامعه را حل کنند. این کار شور و نشاطی در جامعه ایجاد میکند که باعث شکوفا شدن اندیشههای نخبگان در جامعه خواهد بود.
شما اشارهای به شاخصههای بحث استفاده از شور و مشورت در زندگی اجتماعی کردید لطفا جنبههای مثبت و منفی آن را تشریح کنید؟
شور و مشورتی که در قالب حکومت اسلامی و دین اسلام صورت گیرد مطمئنا به صلاح مردم است. اما اگر در باب موضوعاتی باشد که به صلاح مردم نباشد اونجا اگر مردمی مسائلی را دوست داشته باشند و این امور مورد رضای خدا نباشد که همان توافق در شر باشد باعث بوجود آمدن مشکلاتی میشود، توافق در امور نادرست برخلاف فرموده پیامبر است همچنانکه در قرآن آمده که «تعاونوا علی البر و التقوی و لا تعاونوا علی الاثم و العدوان» در تقوا و نیکوکاری باهم همکاری کنید ولی مواظب باشید چیزی که مورد رضای خدا نیست باهم مشورت نکنید.
شورا و مشورت پس از انقلاب اسلامی و در دیدگاه بنیان گذار جمهوری اسلامی چه نشانه ها و مولفه هایی دارد؟
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، امام خمینی(س) نظام جمهوری را به رای گذاشتند و به تبع سیره نبی اکرم حکومت را به رای مردم گذاشتند و مردم همه آمدند و بیش از 98درصد به جمهوری اسلامی رای دادند؛ در نگارش قانون اساسی هم با رای مردم کارها انجام شد و اداره کشور هم به رای مردم گذاشته شد و در واقع پس از انقلاب همه نهادها زیر نظر مردم و یا منتخبین مردم اداره شد. این در حالی است که تا قبل از این مردم کمترین اهمیت را در اداره امور کشور داشتند. البته حاکمان نیز باید راههای تقلب و انحصارطلبی را ببندند و امکان شانتاژ و روش های غلط را مسدود کنند. یعنی انتخاباتی درست و سالم برگزار شود که در نهایت مردم در آن احساس آرامش کنند.
به عنوان آخرین سئوال مهمترین دغدغه را در زمینه نظام شورایی چه میدانید؟
مسئله مهم بحث فرهنگسازی است که در آن چه مسئولین و چه افراد انتخاب کننده بایستی از بستر فرهنگی بسیار بالایی برخوردار باشند که به خود اجازه حرفی غیر از حرف مردم ندهند. فرهنگ سازی باید باز گونهای باشد که انتخاب شدن هدف نباشد بلکه کارآمد بودن و لایق بودن برای آن موقعیت هدف باشد. که نتیجه کار این میشود که افراد کاندیداهای لایقی را انتخاب میکنند و نهایتا از انتخاب خود پشیمان نمیشوند. اینها همه با مشارکت و پیش از آن مشورت گرفتن و مشورت دادن از مردم قابل تحقق است.