در اغلب کشورهای جهان اسلام به ویژه افغانستان، عراق، پاکستان، مصر و سوریه هر روزه اخباری از خشونت، قتل و تجاوز علیه زنان مشاهده می شود و زنان و کودکان بزرگترین آسیب دیدگان جنگ و خشونت در منطقه شناخته میشوند و در موضع ضعف و آسیب دیدگی قرار گرفته اند. امروز برای گریز از این وضعیت لازم است فعالان حقوقی، اجتماعی و سیاسی کشورهای جهان اسلام، صدای مسلمانان را به گوش جنگ آوران برسانند که جنگ را پایان دهند یا برای کاهش آسیبهای ناشی از جنگ، فکری از سوی مردم مسلمان اندیشیده شود. زهرا شجاعی امیدوار است با حاکمیتِ عقلانیت در جامعه و دور شدن از فضای امنیتی و به وجود آمدن فضای مناسب و همچنین با پرهیز از مسایل اختلاف آمیز و تکیه بر مشترکات، بتوان سازمانی از زنان فعال مسلمان جهان اسلام تشکیل داد تا از این طریق از حقوق زنان مظلوم جهان دفاع کرده و به خشونت و درگیری پایان داد.
گفت وگوی شفقنا با دکتر زهرا شجاعی را میخوانید:
دیدگاه اسلام نسبت به مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان چگونه است؟ آیا اسلام با حضور زنان در تظاهرات مخالف است؟
زمانی که به مبانی دینی و منابع فقهی خودمان مراجعه میکنیم، میبینیم در زمان پیامبر اکرم(ص) هیچ مطلبی دال بر اینکه اسلام مخالف حضور و مشارکت سیاسی زنان و فعالیت آنها در تعیین سرنوشت خودشان باشد، وجود ندارد و معمولاً وقتی به تاریخ اسلام مراجعه میکنیم یکی از نکات بسیار برجسته و روشن تاریخ اسلام جریان صلح حدیبیه و حضور زنان در جریان بیعت رضوان است. زنان همراه پیامبر حرکتی را از مدینه به مکه آغاز کردند که هدف از این حرکت ابتدا فتح مکه بود، اما در طول راه در محلی به نام حدیبیه تبدیل به صلح شد که این صلح در سالهای بعد مقدمه فتح مکه شد. اینکه زنان در حرکتهای سیاسی و حتی نظامی حضور داشتند حاکی از این است که اسلام برای زنان حقی و تکلیفی قائل شده است. در قرآن کریم که به عنوان منبعی اصلی است و همچنین در فلسفه قیام امام حسین (ع) بحث امر به معروف و نهی از منکر مطرح است؛ در این مسوولیت اجتماعی که در حقیقت تحقق معروف و برداشتن منکر از جامعه است برای زنان پا به پای مردان تکلیف و مسوولیتهایی تعیین شده است. نکته دیگر بحث مهاجر است. هجرت در صدر اسلام یک امر سیاسی تلقی میشد و مسلمانان وقتی شرایط را برای پیاده کردن اعتقادات خودشان مناسب نمیدیدند به دستور پیامبر مهاجرت میکردند، که از جمله مهاجرتها میتواند به مهاجرت اول و دوم به حبشه اشاره کرد؛ در جریان این مهاجرتها نیز باز میبینیم زنان در کنار مردان حضور دارند. بنابراین مصادیق مشارکت سیاسی در صدر اسلام، هجرت و امر به معروف و نهی از منکر و حتی شرکت در جنگهایی که پیامبر حضور نداشتند، نشان دهنده این است که براساس مبانی دینی زنان تکلیف دارند، مسوولیت اجتماعی خود را ایفا کنند و در تصمیمگیریها برای تعیین سرنوشت سیاسی شرکت کنند. اما در طول تاریخ با توجه به انحرافاتی که در طول اسلام به وجود آمد و برداشتهای غلطی که در رابطه با نقش زن در جامعه بروز کرد و شاید هم به دلیل شرایط فرهنگی و اجتماعی جامعه، زنها به خانه رانده شدند و نقش خانگی ایفا کردند و اگر هم در حوزههای علمی و فرهنگی نقشی داشتند نقش محدودی بود.
امروز تغییری در نوع نگرش ها نسبت به زنان ایجاد نشده، به نحوی که زنان بتوانند در اجتماع و مشارکت های سیاسی حضور داشته باشند و از حق خود دفاع کنند؟
زنان در حرکتهای سیاسی تاریخ 100 ساله ایران مانند جنبش تنباکو، مشروطه، قیام 15 خرداد تا حدی در صحنه حضور داشتند. در زمان انقلاب اسلامی ایران یک پدیده نوظهوری باعث شد نگرش جهانی نسبت به جایگاه زن در اسلام تغییر کند و در حقیقت این نگرش واقعگرایانهتر شود. از دیدگاه حضرت امام(ره) زنان با حضور در عرصههای سیاسی در پیروزی انقلاب اسلامی ایران نقش داشتند. اندیشه حضرت امام (ره) در ارتباط با دعوت زنان به مشارکت و حتی تعیین تکلیف، به نوعی وجوه را نیز میرساند. در این کلام که میفرمایند "زنان باید در مقدرات اساسی مملکت دخالت کنند." گفتن "باید" از زبان یک فقیه مجتهدی که رهبر سیاسی و بنیانگذار نظام است، امری بود که برای جهان هم شگفتی آورده بود که چگونه این زنان در زمان انقلاب پا به پای مردان در راهپیمایی و تظاهرات و حرکتهای سیاسی شرکت کردند که منجر به پیروزی انقلاب شد. گرچه بعد از تحقق نظام جمهوری اسلامی ایران در مناصب سیاستگزاری متاسفانه از اندیشه، فکر و مدیریت زنان به اندازه کافی استفاده نشد و تعداد زنان در مدیریتها و مسوولیتهای اجرایی کم بود، اما میتوان گفت در این زمینه یک روند روبه رشدی داریم و به کندی و آرامی شاهد افزایش مدیریت زنان در مناصب سیاسی و مسوولیتهای اجرایی هستیم.
در کشورهایی مثل مصر با اینکه زنان در کنار مردان علیه استبداد قیام کردند اما نه تنها به سهم قابل قبولی از مدیریت اجتماعی نرسیدند بلکه میراث انقلاب برای جمع زیادی از زنان مصری تحمل خشونت و تجاوز بوده است، دلیل این عقب ماندگی در برخی جوامع مسلمان چیست که توان تحمل حضور زن در اجتماع را ندارند؟
طبیعتاً دنیای امروز و مؤلفههای حاکم در عرصههای بینالمللی به نوعی تعامل جهانی را ایجاب میکند و در عین حال حوزه ارتباطات بسیار گسترده و وسیع شده و از طرف دیگر سطح آگاهی زنان مسلمان در دنیا افزایش پیدا کرده و همه اینها سبب شده تا اعتماد به نفس و خودباوری در میان زنان مسلمان افزایش پیدا کند. دیگر در این زمان نمیتوان توقع داشت زنان در حرکتهایی که تحت عنوان انقلاب و اعتراضات یا حرکتهای سیاسی که الان در کشورهای عربی، منطقه و جهان اسلام رخ میدهد بی تفاوت باشند و در خانه بنشینند و صرفاً به تربیت فرزند بپردازند. در طی سالهای اخیر حرکت بسیار سازنده و تأثیرگذار زنان مبارز فلسطینی برای دفاع از کشور و انقلاب، تأثیر بسیار زیادی در نگرش و دیدگاه زنان مسلمان منطقه داشته و توسعه تکنولوژی و ارتباطات هم به پخش و انتشار آن کمک کرد.
زنان ایرانی نیز در انقلاب نقش بسیار تعیین کنندهای داشتند. بنابراین شاهد هستیم که زنان در حرکتهای انفرادی و جنبشهای سیاسی نه تنها نقش دارند بلکه نقش بسیار تعیین کننده و گاهی وقتها سازندهتر و مؤثرتر از مردان دارند و این نقش صرفاً با حضور در صحنه و مشارکت تودهای نیست بلکه سخنرانیهایی که ایراد میکنند، بیانیههایی که صادر میکنند، نشریاتی که منتشر میکنند، تشکلاتهای سیاسی که ایجاد، سازماندهی و رهبری میکنند، بسیار تأثیرگذار است اما از سویی دیگر یکی از نقاط بسیار حساس و آسیب پذیر مردان مسلمان همین حضور زنان در حرکتهای انقلابی و سیاسی است. با توجه به تأثیرگذاری گستردهی زنان در اجتماع اهمیت این مساله از لحاظ کمی بسیار اندک است اما به لحاظ کیفی و عمقی غیر قابل تحمل است.
چگونه می توان این فرهنگ را ارتقا داد و زنان جهان اسلام چه نقشی می توانند در ارتقای فرهنگ جامعه خود داشته باشند؟
به اعتقاد من در بین کشورهای اسلامی زمینههای حضور، مشارکت و ارتقای سطح فرهنگی و اجتماعی افزایش یافته است، اما برای استحکام، تقویت و بقای آن باید بتوانیم پایههای فکری و بنیانهای اندیشهای زنان در این کشورها را مستحکمتر کنیم. این حرکتها نباید احساسی و مقطعی باشد و باید مبتنی بر یک مبنای نظری، فکری و اندیشه اسلامی باشد و در این صورت قطعاً فرهنگ دوام و بقای بیشتری خواهد داشت.
با استناد به شخصیتهای برجسته تاریخ و معرفی زنان فعال ایران و جهان اسلام و همچنین معرفی کتاب و ایجاد کرسیهای آزاد اندیشی و تئوری پردازی و نظریه پردازی کمک میکند که زنان به عنوان یک ابزار در جهت هدفهای سیاسی و به صورت مقطعی و موقت مورد بهرهبرداری و استفاده قرار نگیرند. در این میان هر کس به سهم خود باید در تقویت بنیان های فکری تلاش کند.
آیا این امکان یا احتمال تشکیل اجتماعی وجود دارد که زنان فعال جهان اسلام گردهم آیند و برنامه های مشترک برای ارتقای سطح فرهنگی جوامع خود، پیگیری مشکلات زنان آسیب دیده و راهکاری برای کاهش خشونت ها بیندیشند؟
بله دقیقاً. در چند قالب می توان این اقدام را انجام داد. ابتدا در قالب سازمان کنفرانس اسلامی. متأسفانه نگرش حاکم بر سازمان کنفرانس اسلامی (OIC) نگرش معتقد و باورمند به مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان نیست. البته در سالهای گذشته زمانی که مسوولیت داشتم، پیشنهاد تشکیل کمیسیون زنان را در مجموعه و ساختار سازمان کنفرانس اسلامی به شکلها و در مکان های مختلف مطرح کردم؛ حتی در کمیسیون زنان سازمان ملل که در نیویورک برگزار شد در ملاقاتی که با همتاهای سیاسی خودم و بعضی از همسران رؤسای کشورهای جهان اسلام داشتیم، این پیشنهاد را مطرح کردیم و بسیار هم مورد استقبال قرار گرفت اما متأسفانه مجمع فقهای سازمان کنفرانس اسلامی که معتقد به حضور و مشارکت سیاسی و اجتماعی زنان نبود، این پیشنهاد را رد کرد. به نظر من هنوز این امکان وجود دارد که کمیسیون زنان از این کانال و طریق ادامه پیدا کند.
به نظرتان تحقق تشکل زنان از طریق دیگری به جز سازمان کنفرانس اسلامی امکان پذیر است؟
بله. زنان اندیشمند و صاحب نظر مسلمان جهان اسلام میتوانند با تشکیل یک انجمن، یک سازمان و نهاد مردمی و غیر دولتی در زمینه بهبود وضعیت زنان، دفاع از زنان مظلوم مسلمان جهان و مسایلی از این قبیل اقدام کنند. البته من در سال های گذشته تشکلی تحت عنوان گفتمان جهانی زنان مسلمان با حضور و همکاری برخی از زنان فعال و اندیشمند ایرانی و بینالمللی تشکیل دادم که متاسفانه به دلیل فضایی که در کشور در طول 4 سال اخیر به وجود آمد و نگاه و نگرش تهدید آمیزی که نسبت به NGO ها و سازمانهای غیر دولتی زنان به وجود آمد این تشکل غیر فعال شد. امیدوارم با ایجاد فضای تدبیر و حاکمیتِ عقلانیت در جامعه و به وجود آمدن فضای مناسبی بتوانیم این سازمان را مجدداً فعال کنیم و از ظرفیتهایی آن استفاده کنیم. شاید از این طریق بتوانیم خواسته شفقنا را مبنی بر حمایت زنان آسیب دیده توسط زنان فعال کشورهای اسلامی را در حد توان و بضاعت محقق کنیم و من مطمئن هستم این امکان وجود دارد؛ البته ناگفته نماند که تفاوت نگرش حقوقی و فقهی نسبت به زن در بین کشورهای اسلامی که ناشی از تفاوت مذاهب گوناگون است را باید در نظر گرفت، اما در این مورد نیز میتوان بر مشترکات تکیه کرد و از مسایل اختلاف آمیز پرهیز کرد و براساس همان مشترکات، نهاد و تشکل بینالمللی زنان جهان مسلمان تشکیل داد. تا از این طریق بتوان به مسایل مربوطه به زنان از جمله بهبود وضعیت، ارتقای سطح آگاهی، افزایش منزلت اجتماعی، اصلاح نگرش جهانی نسبت به جایگاه و نقش زن در اسلام، دفاع از حقوق زنان مظلوم جهان در کشورهای غیر اسلامی و سعی در پایان دادن به خشونت و درگیری کمک کرد.
در این زمینه علاوه بر سازمان کنفرانس اسلامی نیاز به همکاری چه سازمانهایی است ؟
اگر بخواهیم یک نهاد غیر دولتی تشکیل شود همین که دولتها ممانعت و مخالفت نکنند کافی است. نهاد غیر دولتی خودش باید براساس منابع مردمی و همکاری فکری و اندیشهای صاحب نظران شکل بگیرد. قطعاً اگر تسهیلاتی برای ارتباطات بینالمللی از طریق نهادهای مربوط به فعالیتهای بینالمللی اختصاص بگیرد و از طرف دیگر رسانههای بینالمللی اسلامی زنان مثل شفقنا در جهت معرفی فعالیتها و تبیین وضعیت زنان مسلمان در جهان، گرفتن اخبار، اطلاعات دادن و گزارشهای مناسب اقدام کنند، بسیار میتواند در این مسیر تأثیرگذار باشد.
با توجه به اینکه فضا تاحدی بازتر شده امکان ایجاد تشکلی از زنان فعال در ایران و گسترش آن در سطح جهانی وجود دارد؟
بله حتماً. من خودم به شخصه چنین ارادهای دارم و امیدوارم با فعال کردن این سازمان بتوانیم از ظرفیت پیش آمده استفاده کنیم چرا که فکر میکنم زن مسلمان ایرانی به لحاظ فکری میتواند این اندیشه را در جهان اسلام مطرح و معرفی کند و راه را برای بهبود وضعیت زنان هموارتر کند.