آمار بالای آسیب های اجتماعی، اعم از آمار رو به رشد مبتلایان به اعتیاد و ایدز، فقر، طلاق، کودکان کار، زنان خیابانی و گرایش به خوددکشی، برای هر جامعه به ویژه جوامع در حال توسعه زنگ خطری جدی محسوب می شود که مسئولین و نهادهای اجتماعی هرکشور را به فوریت رفع، کاهش و یا حداقل کنترل و توقف آن ملتفت و توجیه می کند.
بیست و پنجم تیرماه، روز بهزیستی و تامین اجتماعی است. یکی از دفاتر فعال در این سازمان، دفتر امور آسیب دیدگان اجتماعی است که زیر نظر معاونت اجتماعی این سازمان فعالیت دارد.
متن زیر گفت و گوی خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران با مدیرکل دفتر امور آسیب دیدگان اجتماعی، دکتر ولی الله نصر است:
لطفا در مورد جایگاه دفتر امور آسیب دیدگان اجتماعی در سازمان بهزیستی کشور بفرمایید.
سازمان بهزیستی زیر نظر وزارت رفاه است که خود از معاونت های مختلفی تشکیل شده است. درحال حاضر یکی از معاونت های فعال آن، معاونت امور اجتماعی است که یکی از زیر مجموعه های آن دفتر امور آسیب دیدگان اجتماعی می باشد. این دفتر به بحث آسیب های اجتماعی و معضلات این آسیب ها برای جامعه رسیدگی می کند. یکی از برنامه های ما در این دفتر، برنامه اورژانس اجتماعی است که در آن چهار ریز فعالیت اصلی وجود دارد که عبارتند از مرکز مداخله در بحران، خدمات سیار اورژانس اجتماعی، خط تلفن 123 و پایگاه های خدماتی و اجتماعی. در مراکز مداخله در بحران، کلیه موارد مرتبط با این دفتر اعم از موارد خشونت دیدگان خانگی از قبیل کودک آزاری، همسر آزاری، معلول آزاری و همچنین افرادی که قصد خودکشی دارند و برخی موارد دیگر بررسی و رصد و پیشگیری های ضروری و دیگر کارهای لازم به جا آورده می شود.
هدف اصلی دفتر امور آسیب دیدگان اجتماعی چیست؟
هدف ما ادر این دفتر این است که مدیران ارشد کشوری یک دیدگاه سیستمی و جامعی را به این آسیب ها داشته باشند و یک سری هماهنگی ها و همکاری هایی رخ دهد. اخیرا، یعنی در 12 خرداد 92، آیین نامه ارائه خدمات فوریت های اجتماعی توسط جناب آقای محمدرضا رحیمی معاون اول ریاست جمهوری به دستگاه ها ابلاغ شد. یعنی ما در حال حاضر مصوبه هیأت وزیران را به عنوان آیین نامه ارائه خدمات اجتماعی در اختیار داریم. در این آیین نامه شناسایی مناطق و کانون های آسیب زا، آسیب های شایع و درحال شیوع در سطح کشوری، منطقه ای و محلی، تقویت مداخله های اجتماعی و روانی، پیش از مداخله های قضایی و انتظامی، مداخله در بحران های فردی، خانوادگی و اجتماعی، تسهیل دسترسی دریافت کنندگان خدمات فوریت های اجتماعی به حدمات تخصصی مورد نیاز از طریق سطوح فوریت های اجتماعی، و بحث توانمند سازی دریافت کنندگان خدمات فوریت های اجتماعی که خصوصا رویکرد ما به صورت بازگشت به خانواده است و یا زمینه سازی برای زندگی مستقل یا ارجاع به مراکز مرتبط. انجام پیگیری های لازم پس از ترخیص و اطلاع رسانی های مناسب به مردم از طریق راه اندازی خطوط ارتباطی 123 و استفاده از ظرفیت صدا و سیما و ارائه نظرات کارشناسی به مراکز قضایی حسب درخواست آن مراجع و ارتباط با دیگر سازمان ها با قوانین مربوطه درجهت ارتقای کار این دفتر مد نظر ماست.
شما برای اندازه گیری و سنجش کمی آسیب های اجتماعی برای برنامه ریزی و اقدام چه ملاک هایی دارید؟
معمولا تنها یک بخش از آسیب های اجتماعی به ما رجوع می کنند و البته تصور اینکه تنها یک دستگاه می تواند این اقدامات را بر عهده بگیرد صد در صد قابل وصول نخواهد بود. بحث آسیب دیدگان اجتماعی بسیاری از دستگاه های اجتماعی را می تواند درگیر کند. آمار و ارقام ما صرفا در حدود افرادی است که به ما مراجعه می کنند یا با خط 123 تماس می گیرند و یا به مراکز مداخله در بحران مراجعه می کنند.
یعنی شما بیشتر اقدام موردی دارید؟
احسنت. اگر به عنوان نمونه بگویم، مثلا درمورد یک نمونه کودک آزاری، با تماس اقوام یا همسایه ها ممکن است اطلاعی حاصل شود. پس از تماس، اپراتور ما مورد را بررسی می کند و با کمک مددکار و روانشناس تشکیل پرونده می دهند و اگر صرفا مشاوره تلفنی کفایت می کرد از همان طریق اقدام می کنیم و اگر نیاز به مداخله حضوری بود با خودروهای سیار اورژانس که در حال حاضر به 200 دستگاه در سطح کشور می رسد به محل مراجعه می کنیم. در این ماشین ها مددکار، روانشناس و امکانات فیزیکی مهیا است که پس از رسیدن به محل اگر با مشاوره و گفت و گو مشکل حل نشد و سلامت کودک در خانواده یا محیط کار یا محیط تحصیل از لحاظ روانی یا جسمی به مخاطره افتاده بود مداخله فیزیکی رخ خواهد داد. البته این مداخله با هماهنگی نیروی انتظامی و مراجع قضایی خواهد بود که با حکمی که از این مراجع می گیریم طفل را به مراکز خود منتقل می کنیم، بررسی های اولیه درمورد مسئولان حضانت و حمایت کودک انجام می گیرد، قصد اول ما این است که بتوانیم کودک و خانواده را به گونه ای توانمند سازیم که کودک به کانون گرم خانواده خود برگردد، ولی اگر بستگان موثری را برای سرپرستی کودک شایسته نیابیم مجبور می شویم کودک را در یکی از مراکز نگهداری شبانه روزی، مخصوص کودکان بی سرپرست و بدسرپرست، مراقبت کنیم.
خط 123 فقط درمورد کودک آزاری که نیست؟ این سوال را برای این می پرسم که در ذهن بسیاری از ما این جا افتاده است که 123 فقط برای موارد کودک آزاری به کار می رود.
نه، هر کدام از موارد مرتبط با دفتر ما با همین روال با این شماره پیگیری می شود. این موردی که گفتم درمورد خشونت های خانوادگی، همسر آزاری، سالمند آزاری، معلول آزاری و سایر مواردی که مرتبط با دفتر ما است، از جمله خوددکشی و آسیب های ناشی از اختلالات و مبتلایان به ابهام جنسی و دوجنسیتی ها و... هم صادق است.
میانگین دسترسی به محل اورژانس های شما، یعنی زمانی که پس از تماس به محل می رسد چند دقیقه است؟
معمولا در کلانشهر ها کمتر از 20 دقیقه طول می کشد.
از لحاظ امکانات سخت افزاری وضعیت شما به چه شکلی است؟
ما در حال حاضر نزدیک به 144 مرکز مداخله در بحران در سازمان ، نزدیک به 200 دستگاه خودروی اورژانس که قرار است تا 300 دستگاه افزایش یابد، 106 مرکز پاسخگویی به شماره 123 و 101 پایگاه خدمات اجتماعی در سطح کشور داریم.
آیا در این مواردی که مرتبط به مرکز امروزآسیب دیدگان است و شما برشمردید ما با وضعیت غیر طبیعی و هشداردهنده ای روبرو هستیم؟
نه، آمار در حد طبیعی و قابل رصد است. البته در بحث کودکان کار و خیابانی، ما با افزایش آما در تابستان ها روبروی می شویم ولی بهرحال بالاتر از عرف جامعه و نگران کننده نیست و اگر تعامل خوبی با دستگاه های متولی انجام شود، ان شاء الله می توانیم کلیه این آسیب ها را بهبود ببخشیم. البته هدف اصلی ما پیشگیری اولیه است تا افراد دچار آسیب نشوند و دفتر ما بیشتر در این زمینه فعال است. به خصوص در بخش اعتیاد، و ابتلا به ایدز. قصد ما این است که آسیب های اجتماعی در نطفه خفه شود. مثلا در بحث کودکان کار، ما در حال حاضر 5 استان را به صورت پایلوت در دستور کار قرار دادیم که طبق آن علی الاصول نباید شاهد مساله کودکان کار باشیم اما در خانواده هایی که مجبور به این کار هستند ما سعی می کنیم از آسیب کودکان جلوگیری کنیم، برای مثال از ابتلای آنها به ایدز و اعتیاد و یا دوستی های مخرب. و وقتی می بینیم در اینجاها امکان مقابله نیست بحث کاهش آسیب را پیش گرفته ایم.
آیا ساز و کاری چیده شده است تا با دیگر سازمان ها و نهاد ها دچار تنش یا موازی کاری نشوید؟ مثلا در همین مورد کودکان کار و خیابان، با توجه به اینکه کودکان کار ربطی به متکدیان خیابانی ندارند چگونه طرح شما با طرح مبارزه با متکدیان شهرداری دچار تعارض نمی شود؟
الآن شهرداری متکدیان را که جمع آوری می کند، به عنوان نمونه در استان تهران یک مرکز زنانه در لواسانات دارد و یک مرکز مردانه در اسلام شهر. افرادی که توسط شهرداری جمع می شوند، و مرتبط می شوند به سازمان بهزیستی توسط مددکارانی که در مراکز شهرداری مستقر داریم شناسایی می شوند. این یک نمونه تعامل ما با شهرداری تهران است.
آقای دکتر نصر! سال گذشته آقای دکتر هاشمی ریاست سازمان گفته بودند ارائه آمار در حوزه آسیب های اجتماعی کار بیهوده ای است. در این مدت هم سازمان در ارائه آمار متمرکز و رسمی حضور خاصی نداشته است. این یک روال و برنامه است برای سازمان که آمار ارائه ندهد؟
ببینید دستگاه های متفاوتی در این حوزه فعالیت می کنند و آمار یک دستگاه نمی تواند متقن و قابل استناد باشد. اگر زمانی همه این آمارها با هم جمع شوند خب آن موقع آمار قابل استنادی را شاهدیم.
اتقان آمار یک بحث است و خودداری از اعلام آمار یک بحث دیگر.
نه ما آمار خود را ارائه می دهیم. اگر خواستید حضوری به شما ارائه می دهیم.
در حال حاضر آمار خاصی برای ارائه دارید؟
بیشتر آمارهای سال گذشته است که اگر حضوری اینجا آمدید می توانم به شما ارائه کنم.
نکته ناگفته یا فعالیت در دست اجرای خاصی اگر دارید به عنوان حسن ختام بفرمایید.
فقط به عنوان یک خبر خوب باید بگویم ما قصد داریم تا یک ماه دیگر، مرکز فوریت های اجتماعی کشور را زیر نظر دفتر امور آسیب دیدگان اجتماعی راه اندازی کنیم. قرار است کلیه مسائل مرتبط با بحث اورژانس اجتماعی، حوادث غیرمترقبه و تامین سلامت روان افراد در این حوادث و بلایا در این مرکز مدیریت شود. با افتتاح این مرکز میزان مداخله و ضریب نفوذ ما در شهرستان ها در حوزه آسیب های اجتماعی بیشتر خواهد شد.