در باره انسان و حوزه اراده و انتخابش از دیدگاه قرآن میتوان به چند اصل اساسی رسید که هم اینک این چند اصل را به طور فشرده عنوان میکنیم.
سعی میکنیم در طرح این اصول خط خود را طوری تعقیب کنیم که از کنار نقطه نظرهای اساسی برخی مکتبهای فلسفی - اجتماعی معاصر درباره انسان عبور کنیم، بیآنکه درباره بینش این مکتبها درباره انسان مجال بحثی وسیع و مستقیم داشته باشیم بدان امید که بحث از وجهه اسلامی آن برای همه روشنگر باشد، و برای آنان هم که از دیگر مکتبها خاطرهای دارند سودمند واقع شود.
از آنچه درباره انسان در بینش اسلامی مطرح است استفاده میکنیم:
1- ماهیت انسان (آنچه دارد و آنچه باید خود بسازد)
انسان دارای ماهیت و طبیعتی عمومی است که بر آن طبیعت زاده شده:
دارای سرشت خاکی و ملکوتی، دارای تمایلات و نهادها و دارای استعداد و کششهایی است، اما ماهیت خاص خود را باید در سایه کوشش و اراده شخصی بسازد. تمایلات و استعدادها همه آمادگیها و زمینههایی است وگرنه خود اوست که باید از این استعدادها بهره گیرد، و "ماهیت و چگونگی" خویش را بسازد.
2- آزادی انسان و تقدیر الهی
انسان، آزاد و صاحب اختیار است. اما این آزادی را خدا به او داده است. و به قول بعضی متفکران معاصر: "انسان محکوم به آزادی است".
هیچ مکتبی نمیگوید که این آزادی را انسان خودش به خویشتن داده است، همه میگویند به او داده شده و از جای دیگر بر او تحمیل شده است. اکنون که چنین است، چرا این افاضه از طرف خدا نباشد، و چرا آنرا موهبت الهی ندانیم.
آنچه در خور دقت است همینجاست که ممکن است تصور شود: اعتقاد به آفرینش، یعنی اعتقاد به طرح جبری پیش ساخته برای انسان و در نتیجه سلب آزادی و اراده او.
با آنکه در جهان بینی الهی دانستهایم که اگر جبری الهی در مورد انسان وجود داشته باشد، جبر در "داشتن اختیار و آزادی" است و اگر تقیدی و مشیتی هم از طرف پروردگار وجود دارد، این است که: انسان باید با "آگاهی و آزادی"، "خود" انتخاب کند.
اگر بر علم خدا درباره انسان چیزی گذشته، همان است که آدمی بتواند با عمل ارادی و با آزادی خود "انتخاب" کند. پس لازمه مشیت الهی "حریت" انسان است، نه "محکومیت" او.
3- حوزه انتخاب و نقش هدایت
کششهای فطری و هدایت الهی و حتی شرایط محیط، در حوزه انتخاب و آزادی انسان نقش دارند، اما نه نقش جبری، بلکه صرفاً نقش ایجاد تمایل و روشنگری.
و در هر حال، این اراده آزاد انسان است که باید به این تمایلات شکل دهد و آنها را تعدیل کند، یا با تشخیص و بصیرت از هدایتها بهره گیرد وحی الهی، هدایتی است روشنگر و بصیرت افزا و رهگشا، و لطفی است از طرف خدا که انسان را در تلاش خود برای یافتن راه رهنمایی میکند.
4- هدفداری انسان
جهان آفرینش بیهدف و بیهوده نیست. انسان و زندگانی او هم نمیتواند بیهدف باشد. هدف از آفرینش انسان سیر تکاملی او در همه ابعاد وجودی است و بارور شدن و شکوفا شدن او و سرانجام سیر به سوی کمال مطلق.
5- انسان مسئول
و این خود انسان است که مسئول ساختن خود و ساختن محیط است، اما مسئول در برابر چه کسی؟
برخی مکتبها در این زمینه توضیحی ندارند، چون وراء انسان، شعوری و مقام بازخواست کنندهای نیست، اما در اسلام، هم مسئولیت هست و هم این مسئولیت در برابر قدرت عظیم و حکیم و آگاهی که جداً بازخواست میکند و عکس العمل نشان میدهد:
و لتسئلن عما کنتم تعملون... (نحل - 93)
و مسلماً در برابر آنچه می کنند مسئول هستند (نحل, 56 انبیا, 23) و اتفاقا اینچنین مسئولیتی میتواند بردی عظیم داشته باشد و کشش و انگیزه ایجاد کند.
6- مراقبت و اضطراب
انسان تربیت شده اسلامی دارای مراقبت و بعبارت دیگر "اضطراب" است، چون مسئول انتخاب راه است، چون مسئول سقوط و انحطاط خود و جامعه، یا نجات و فلاح است، چون هر عملش میماند و بازده دارد، چون انتخابش سرنوشت ساز است و همین اضطراب، مراقبت و حسابگری بیشتر و سازندگی بیشتری در حسن انتخاب خواهد داشت.
7- تفویض نیست
در اسلام "تفویض" و به خود وانهادگی نیست، انسان حمایت میشود، مورد مهرو لطف الهی است، راهنمایی میشود، اگر براستی حرکت را آغاز کرد و تلاش نمود، توفیق و امداد الهی میرسد1تنها و بیپناه نیست. خدا با اوست2.گویی همه چیز با اوست، اگر براستی با او پیوند برقرار کرد دریچههای روشن بینی و توان و نیرو به روی او باز میشود3.دلگرم و پرشور و با نشاط میگردد.
8- اتکاء به نفس و بیم و امید
و بدین ترتیب، در اسلام "یأس" بصورتی خاص مطرح است، به عمل دیگران نباید تکیه کند4، موقعیت خانوادگی و فرزند و مال باعث نجات او نیست5، "خودی" او به "خود" او ساخته میشود، به عمل خود باید متکی باشد...
از طرفی در اسلام، آمیزهای است از "خوف و رجا"6، "وحشت و امید"، "اضطراب و شوق"، ترسی که آدمی را از انتخاب راه خطا باز دارد و از افتادن در گردابهای فساد و گناه مانع شود، نه ترسی که او را از پای در آورد و دریچههای امید را ببندد و او را به عطلت و بیحرکتی بکشاند.
امیدی که او را در طریق عمل نیروبخش و توانآفرین باشد، نه امیدی که مغرور کند و سستی و بیتفاوتی بیافریند.
9- آزاد از جبر مادی
انسان جزئی است از طبیعت، دارای خواص مادی و طبیعی، اما تکامل یافته، بدان حد که شایسته افاضه "روح الهی" و ارزش "فوق طبیعی" شده است که در پرتو آن به "اراده آزاد" و قدرت آگاهی و مسئولیت دست یافته است و همین موهبت او را نه تنها اسیر و محکوم ماده یا هر پدیده مادی و رابطه تولیدی نکرده است، بلکه شایسته حاکمیت و تسلط بر طبیعت و دگرگون ساختن پدیدهها و روابط مادی است.
10- اصالت آمیخته فرد و جامعه
انسان آمیزه ای است از موجودی مستقل که در عین حال مربوط با جامعه است، بنابر این فرد محکوم جامعه نیست بدانگونه که اراده شخصی و حق آزادی و انتخاب نداشته باشد، و مسیر او را تنها جامعه و تاریخ مشخص سازد، در عین حال فرد را نمیتوان جدای از جامعه دانست.
11- منشأ حیات عقلی و ذهنی انسان
از آنجا که همه موجودیت انسان، پدیده مستقیم ماده نیست، حیات عقلی و ذهنی و فکری انسان هم نمیتواند صرفاً ملهم و مشتق از ماده و روابط تولید مادی جامعه باشد، با وجود این، چون در بستر ماده مستقر شده و از گریبان ماده سر درآورده است، نمیتواند از شرایط طبیعی، جغرافیایی، فیزیکی و روابط مادی جامعه متأثر نباشد.
12 - تضاد درونی انسان
تضادی که در درون انسان است، تضاد بین جاذبههای مادی (خاستگاه انسان) و سائقههای ملکوتی (افاضه ماورایی) است. و انسان آگاه و آزاد باید از این تضاد بهره گیرد، و با تعدیل و هدایت این سائقهها در طریق تکامل خود و بهسازی محیط و تحرک و سازندگی تاریخ گام بردارد.
* پاورقی:
1. والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا و انالله لمع المحسنین (عنکوبت - 69) - و نحن اقرب الیه من حبل الورید (ق. 16)
2. همان
3. ولاتهنوا ولاتحزنوا و انتم الاعلون ان کنتم مؤمنین (آل عمران - 139)
4. ولاتزر وازرة وزر اخری (فاطر - 18، اسراء - 15، انعام - 164)
5. یوم لاینفع مال و لابنون، الا من اتیالله بقلب سلیم. (شعراء - 89)
6... و لاتیأسوا من روحالله انه لا ییأس من روحالله الاالقوم الکافرون (یوسف - 87) - یا عبادلاخوف علیکم الیوم ولا انتم تحزنون (زخرف - 68)- تتجافی جنوبهم عن المضاجع یدعون ربهم خوفا و طمعا (سجده - 16)- ... یخشون ربهم و یخافون سوءالحساب (رعد -nv
چند اصل درباره «انسان»
شهید مظلوم آیت الله بهشتی
کد خبر:
۲۷۳۷۳