جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

«واکاوی امید در میان ایرانیان» در گفت وگو با محمدرضا تاجیک؛

اگر امید نباشد گذشته و آینده ای نیست و در یک کلام، انسانی نیست

کد خبر: ۲۷۳۴۹
اگر امید نباشد گذشته و آینده ای نیست و در یک کلام، انسانی نیست

به گزارش جماران به نقل از روزنامه اعتماد، نخبگان امروز جامعه ما بر سه گروهند: نخست، آنانی که تلاش دارند در قاب و قالب روشنفکران سالار حقیقت و آوانگاردهای فکری و معرفتی و اجتماعی نقش آفرینی کنند، دوم، آنان که بر این تلاشند تا صدای مردم و ترجمان مطالبات آنان باشند، و سوم، کسانی که با فهم و درک واقعیت های اجتماعی و مطالبات مردمی، تلاش می کنند نوعی هم افقی میان افق تصوری مردم و افق تصدیقی آنان ایجاد کنند و بیم ها و امیدها را در چارچوب امکانات و مقدورات و استعدادها (بالقوه و بالفعل) تحدید و تعریف کنند

زمانی که یک کنش جمعی در ابعاد مردمان یک کشور به پیروزی ختم می‌شود، ابتدایی ترین و نزدیکترین دستاورد آن چیزی نیست جز یک امیدواری جمعی برای آینده. اما وقتی غبار حادثه می‌نشیند، دوباره شمشیر دو لبه بیم و امید رخ نشان می دهد و چه باید کرد ها آغاز می شود. چگونگی حفظ امید و تبدیل این پتانسیل قوی به کنشی هدفمند برای تغییر مهم ترین سوال پیش رو است که پاسخ به آن کلید قفل نا امیدی‌های اجتماعی است. محمد رضا تاجیک، دکترای تحلیل گفتمان در سیاست و استاد دانشگاه است. با او درباره امید به گفت وگو نشستیم در حالی که سایه بیم‌هایمان نیز بر سر گفت وگوی‌مان سنگینی می‌کرد.

پیش از اینکه وارد جزییات شویم، ابتدا بهتر است مشخص کنیم به اعتقاد شما نقش امید و ناامیدی در فضای کلی اجتماع در پیدایش تحولات به چه میزان است؟ یعنی می‌توان از امید به عنوان یک نیروی محرکه برای تغییر نام برد؟

نخست بگویم که ما آدمیان بده بستان و رفت وآمدی با زمان و مکان داریم که هیچ موجود دیگری ندارد. به بیان دیگر، ما آدمیان موجوداتی زمانی و تاریخی هستیم و چون همواره به آینده اندیشیده‌ایم، تاریخ داشته‌ایم. تاریخی بودن آدمیان بدین معناست که همواره با امید زیسته اند و آینده خود را موضوع اراده معطوف به امید خود قرار داده اند. اگر امید نباشد، تاریخی نیست، آینده یی نیست و در یک کلام، انسانی نیست. مطالعات گوناگون نشان می‌دهند که امید می‌تواند درمان و کیفیت زندگی و شرایط اجتماعی و سیاسی را ارتقا بخشد. یافته‌های همین مطالعات حکایت از آن دارند که ربطی وثیق و تنگاتنگ میان امید و تغییر/تحول طلبی وجود دارد. در طول تاریخ، بسیاری از آدمیان در پرتو نور امید، به پایان شب سیه دل بسته‌اند در برآمدن روز سپید تلاش ها کرده‌اند. امید در سپهری فردی و اجتماعی همانند «انتظار» می تواند در قاب و قالب مکتب اعتراض جلوه کند و برای نیل به وضعیت مطلوب، وضعیت موجود را به چالش بکشد.

چطور می توان یک جامعه را در شمای کلی امیدوار یا ناامید دانست؟ مظاهر امید و ناامیدی چیست؟

داده‌ها و یافته‌های آماری پیمایش‌های متعدد به ما می‌گویند که ناامیدی همواره با نوع و سطحی از احساس بی‌قدرتی، احساس مهجوری، احساس بی‌قاعدگی، احساس بیگانگی، احساس بی معنایی، احساس نارضایتمندی، احساس بی اعتمادی، احساس بی علاقگی و نایگانگی، احساس بی ارزشی، احساس رویت ناپذیری و دگربودگی، احساس بی فردایی، قرین و همراه بوده است. در مقابل، امید همواره در پرتو مظاهری همچون نیروی زندگی پویا، برقراری ارتباط نزدیک با ارزش ها، حمایت شدن از سوی دیگران، انگیزه و انگیخته فراوان برای ایفای نقش عاملیت اجتماعی یا کارگزار تغییر، تحرک فردی و اجتماعی، آینده نگری، آینده خواهی و آینده پژوهی، زیست (بودن و شدن) معنادار، قابل تعریف و تصویر بوده است.

در تعریف امید می‌شود از یک امید بر مبنای تعریف دروش گفت که تخیلی سازنده است و بر مبانی عقلانی، انسان را از واقعیت موجود و جامعه را از محتومیت واقعیت فرامی برد و به تغییر آن فرامی‌خواند و از امید دیگری گفت که بر مبنای هیجانات و در جهت انکار واقعیت موجود، بیشتر جنبه‌ی سلبی دارد بی آنکه بر ارکان و شرایط تغییرات مورد درخواست اندیشیده باشد. اگر این تعریف از انواع کلی امید را بپذیریم، کدام یک از این نوع امید بیشتر در جامعه ما دیده می شود؟

به تصریح اسنایدر، امید، نوعی روند فکری و دارای دو جزء تفکر عامل (اراده های هدفمند) و مسیرها (طرح های هدفمند) است و هر دو بعد از طریق رفتارهای هدفمند در تشکیل و تعیین میزان امید ضروری و موجب سازگاری و سلامت جسمی و روانی است. مسیرها جزء شناختی امید و نشان دهنده توان فرد در خلق راه های معقول برای دستیابی به اهداف است. تفکر عامل، جزو انگیزشی امید و نشان دهنده برداشت شخصی درباره توانایی برای رسیدن به اهداف گذشته، حال و آینده است. تفکر عامل، یعنی اعتقاد به این مطلب که فرد می تواند از طریق راه های فرضی به سوی هدفی مشخص حرکت کند و به آن دست یابد. در پرتو این تعریف اسنایدر، من ترجیح می دهم به «امید» امید داشته باشم و دوران امید از نوع دوم که در نهایت با نوعی خمودگی و انفعال همراه است، در جامعه ما سپری شده است و مردم ما، امروز با فهم و درک واقعی واقعیت ها به تغییر آنها می اندیشند. نمونه بسیار برجسته چنین درکی، رفتار جمعی آگاهانه و هوشیارانه آنان در انتخابات اخیر بود.

به نکته خوبی اشاره کردید. شما امیدواری‌ای را که این روزها پس از انتخابات ریاست جمهوری در میان مردم در جریان است چگونه ارزیابی می‌کنید؟

شاید در طول تاریخ معاصرمان هیچ گاه در این عمق و گستره شاهد مردمی نبوده ایم که امیدهایشان قوی تر از خاطرات شان باشد و با وجود ناملایمات و سختی‌ها و تنگی‌ها، دل خویش را به سیاهی نیالایند، نگاه شان را به ناامیدی نیارایند و ساز انفعال و عدم حضور را کوک نکنند. تردیدی ندارم که امروز ما شاهد زیباترین، لطیف ترین، زلال ترین و آگاهانه ترین روح امید در جامعه خود هستیم. مردم ما با حضور سرشار از آگاهی خود آموختند که اگرچه درهای رویاهای انسان های در سختی و تنگی کوچک و کوچک تر می شوند اما با امید می توانند شرایط را دگرگون کنند.

برای حفظ این امید و تبدیل این پتانسیل نیرومند به جریان هدفمند در جهت تغییر چه باید کرد؟

اکنون تمامی این امید نثار کسی یا کسانی شده است که خود را کارگزاران تاریخی تغییر معرفی کرده اند، از فردای بهتر با مردم سخن گفته‌اند، به ایرانی آبادتر و آزادتر نوید داده اند، از تامین و تحفظ شان و منزلت انسانی انسان‌ها سخن گفته‌اند، از گشودن درهای بسته خبر داده اند، از نقش آفرینی به مثابه جزیی از راه حل مشکلات جامعه (و نه جزیی از مشکل) سخن گفته اند، از التزام به حق و حقوق آحاد گوناگون و متکثر و متنوع جامعه گفته اند، از شایسته سالاری و ایجاد فضایی برای بازیگری و نقش آفرینی بهترین ها در صحنه تئاتر سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه سخن گفته اند و بالاخره خود را پاسدار امید تمام کسانی دانستند که با تمامی تفاوت و تکثرشان با امید و حضور خود مسیر را برای پیروزی آنان در یک تسابق بزرگ تاریخی و تاریخ ساز فراهم آوردند. باید منتظر بود که این عده در آینده نزدیک چه تمهیدات و تدبیرهایی برای هدفمند کردن این استعداد شگرف مردمی در جهت تغییر و اصلاح می اندیشند.

نخبگان چه نقشی در ایجاد و هدایت امیدواری یا ناامیدی اجتماعی دارند؟

نخبگان امروز جامعه ما بر سه گروهند: نخست، آنانی که تلاش دارند در قاب و قالب روشنفکران سالار حقیقت و آوانگاردهای فکری و معرفتی و اجتماعی نقش آفرینی کنند، دوم، آنان که بر این تلاشند تا صدای مردم و ترجمان مطالبات آنان باشند، و سوم، کسانی که با فهم و درک واقعیت های اجتماعی و مطالبات مردمی، تلاش می‌کنند نوعی هم افقی میان افق تصوری مردم و افق تصدیقی آنان ایجاد کنند و بیم‌ها و امیدها را در چارچوب امکانات و مقدورات و استعدادها (بالقوه و بالفعل) تحدید و تعریف کنند. گروه سوم اگرچه اندکند، اما می توانند تاثیر به سزایی در «مدیریت امید» جامعه داشته باشند.

به نظر شما نسبت میان امیدواری و پوپولیسم چیست؟ به نظر می رسد همواره شاهد خیزش های اجتماعی بر مبنای امیدواری های جمعی بوده ایم که عامل ایجاد آنها پوپولیست هایی هستند که با تمسک بر ناامیدی ها با ارائه نسخه هایی از پیش تهیه شده جهت حل سریع مشکلات وارد میدان می شوند و امیدی را در میان مردم ایجاد می کنند که این امر با گذشت زمان و مشخص شدن سراب وعده های آنها جامعه را مجددا در دور باطل امیدواری و ناامیدی وارد می کند.

پاسخ به این پرسش نیازمند مشخص کردن تعریف خود از پوپولیسم است. چنانچه از لاکلاو بپذیریم پوپولیسم چیزی نیست مگر تولید/مداخله «مردم» در مقام سوژه سیاسی، ساخته شدن یک اراده جمعی که محصول مفصل بندی حادث و تاریخی مطالبات متفاوتی است که به واسطه یک امر مشترک منفی- عنصری که در تقابل با همه این مطالبات قرار گرفته است- به یکدیگر گره خورده اند و به خلق یک عاملیت سیاسی فراگیر انجامیده اند، آن گاه نمی توانید رویکرد نهفته در پرسش شما را بپذیریم. اما اگر تعریف ما از پوپولیسم بر این فرض اولیه مبتنی باشد که عامه مردم را افرادی نا آگاه، منفعل، بی تمییز و ضعیف تشکیل می‌دهند که توسط امیدهای واهی بسیج می شوند و به حرکت درمی‌آیند و از حرکت می‌‌ایستند، این رویکرد قابل تامل است. متاسفانه، تجربه تاریخی ما ایرانیان حکایت از بروز و ظهور نوعی از پوپولیسم که از یک سو، محصول تجزیه کردن و انهدام امر جمعی است، و از سوی دیگر، نتیجه غیبت یا عدم وجود یک گفتمان هویت بخش و یکپارچه ساز در عین به رسمیت شناختن کثرت است، دارد. استعداد جمعی نهفته در پس این نوع پوپولیسم همواره توسط نوعی امید مصادره شده است: امید به بهره‌مندی مواهب توسعه، امید به داشتن سهمی در قدرت، امید به داشتن هویت، امید به کسب منزلت اجتماعی، امید به تحقق جامعه برین، امید به تحقق عدالت. اما همین تجربت تاریخی با ما از تبدیل امیدها به ناامیدی‌ها در فردای هر خیزش پوپولیستی سخن می‌گوید. از این منظر، تاریخ ما، ترجمان استمرار چرخه معیوب امید و ناامیدی است.

شما به این نوع خوانش از امیدواری قائل هستید که بسیاری از کنشگران اجتماعی با نارضایتی از وضع موجود، به بی اعتنایی و پرهیز از مشارکت اجتماعی و به اصطلاح مقاومت منفی رو می‌آورند با این استدلال که امیدوارانه منتظر اضمحلال سیستم معیوب هستند.

تردیدی نیست که میان میزان امید و میزان رضامندی، از یک سو، و میان این دو و مشارکت اجتماعی، از سوی دیگر، رابطه مثبت و معنی داری وجود دارد. به بیان دیگر، با بالارفتن امید، میزان رضامندی بالامی رود و رضامندی نیز انگیزش های مشارکتی را به کالبد جامعه تزریق می‌کند. عکس آنچه گفتیم نیز صادق است: یعنی فقدان امید و رضامندی می‌تواند بحران مشارکت را در پی داشته باشد و بحران مشارکت، به نوبه خود، می تواند زمینه‌‌ساز بحران نظم نظام مستقر شود. بنابراین، اگرچه کمتر می توان در نقش و استعداد مقاومت منفی در به چالش کشیدن قدرت های حاکم و گفتمان‌های مسلط تردید کرد، اما شروط کارآمدی این تاکتیک - و تحقق این «امید» - بسیارند. مقاومت منفی تنها زمانی می تواند کارآمد باشد که اجماع اکثریت آحاد جامعه را با خود داشته باشد. لذا هر نوع «قهر کردن» و «انفعالی» را نمی توان مقاومت منفی نام گذاشت و از آن انتظار بن افکنی داشت. کاملامعتقدم که هر موقعیتی کنش خاص خود را می‌طلبد و این موقعیت‌ها هستند که با شورش خود کنش‌های رهایی بخش را به مردمان زمانه خود دیکته می‌کنند. از این رو، در هر شرایط و موقعیتی باید به کنشی دست یازید که می تواند جامعه ما را یک گام به پیش ببرد نه دو گام به پس.

تحت چه شرایطی از بستر یک ناامیدی، امیدواری ایجاد می شود که در جهت تحقق خواست ها به صورت عقلانی سمت و سوی خود را مشخص می‌کند و افراد را به کنش های هدفمند وامی دارد.

از منظرهای گوناگون می توان به این پرسش پاسخ داد اما اجازه بدهید عقلایی به این پرسش پاسخ بدهم. از یک نقطه نظر عقلایی، همواره «قفل به معنای آن است که کلیدی هم هست.» عقل به ما می گوید: هیچ وقت نگو به آخر خط رسیدی، اگه یادت باشه معلمت آخر خط که می شد، می گفت: نقطه: سر خط. عقل به ما می گوید: وقتی همه چیز روبه راه است که امیدواری معنا ندارد، امید زمانی ارزشمند است که همه چیز در بدترین شرایط است: پس هیچ وقت

نا امید نشو، به ویژه در اوج تاریکی و تنهایی و تلخی اما همین عقل به ما می گوید: «امید در درون کسی که هنوز راهی را برای خویش برنگزیده جای نمی‌گیرد.» بنابراین، اگر می‌خواهیم در شوره زار ناامیدی، امید کشت کنیم باید پر از راه باشیم، باید یک سبد پر پرواز باشیم، باید افق و هدف داشته باشیم و باید به خود نهیب بزنیم که «رفتن هدف است نه رسیدن.»

انتهای پیام

دیدگاه شما