عقل و وحی در ادوار مختلف اندیشه، نسبت های متفاوتی با هم داشته اند، گاهی آن دو را کاملاً مؤید هم و منطبق بر یکدیگر میدانستند و گاهی به کلی متمایز از هم و سرانجام در روزگاری رابطه آنها تضاد و آشتی ناپذیر تلقی شده است. بررسی رابطه حقیقت عقل و وحی و ضرورت بعثت پیامبران و دلیل خاتم الانبیاء بودن حضرت محمد(ص)، موضوعی است که با دکتر عماد افروغ، استاد دانشگاه و با سابقه تدریس جامعه شناسی سیاسی در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاه تربیت مدرس به بحث گذاشت.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران به نقل از شفقنا، عماد افروغ معتقد است: عقل انسان با همه محدودیتها و نامحدودیتهایش آن قَدَر هست که به مثابه عقربه یک قطب نما به سوی خدا نشانه رود و نیاز به او را فریاد زند. یعنی عقل این توان را دارد که ما را به آن جایی که میتواند خلاء این محدودیت را پر کند، رهنمون شود و آن جا، جایی نیست جز وحی. در واقع وحی ضمن اینکه عقل را در بر میگیرد، مکمل عقل هم هست و خاتمیت حضرت محمد(ص) به خاطر رشدی بوده که مردم پیدا کردند و اگر نگاه فرآیندی داشته باشیم دیگر مردم به یک عقلانیتی رسیدند و به یک معجزه بصری اکتفا نمیکنند.
چرا خداوند پیامبران را برای هدایت بشر فرستاد؟ آیا عقل انسان نمیتوانست حقایق را تشخیص دهد؟ به اعتقاد برخی گروهها، عقل و وحی ممکن است در مواردی با هم در تضاد باشند، چگونه این دو مقوله در کنار هم جمع میشوند؟
اولاً این سؤال را باید از خود خدا پرسید و من چون خدا نیستم و شناخت و ظرفیت و تاب و تحمل خدایی هم ندارم، چه پاسخی می توانم به این سؤال بدهم. همین اندازه هم با رجوع به عقلم بیان کردم. شما حتی اگر از نیت و هدف فعل شخص دیگری را هم از من بپرسید اظهار عجز می کنم، چه اینکه این دیگری از جنس من هم نباشد و از جهاتی دور از محدوده شناخت من باشد. شما حتی اگر برای مثال از اشیاء موجود پشت فلان کوه و تپه هم از من بپرسید بدون مشاهده و تجربه حسی ناتوان از پاسخ آن هستم. شما حتی اگر از ماهیت یک شیء مشاهده شده هم از من بپرسید، به رغم همه امکانات شناختی پیش رو ناتوان از ارائه پاسخ، همانند موضوعات متعلق به علم حضوری هستم، حتی اگر بتوانم به گونه ای به ماهیت و سازوکار علّی یک شیء هم پی ببرم کماکان عاجز از پاسخ به چرایی فلسفی این ماهیت و نه ماهیت دیگر برای شیء مذکور هستم. یک وقت از علت مکانیکی جوشیدن آب می پرسید، اما وقت دیگر از این می پرسید که اصولاً چرا آب می جوشد؟ شما اگر از اتفاقات گذشته از من بپرسید، چه پاسخی می توانم به شما بدهم. می گویید به منابع رجوع کن، می گویم سؤال مربوط به قبل از کتابت است. می گویم آیا تمام اتفاقات ثبت شده اند؟ آیا نبوده اتفاقی که ثبت نشده باشد. به همین قیاس وقتی سؤال از لایه های پنهان و غایب زمین و آسمان ها و در نتیجه اسرار و رموز عالم به میان می آید اظهار عجز من بیشتر می شود. مگر آنکه بگوییم جهان چیزی جز دایره محسوسات نیست، آنگاه نقدهای من از حس گرایی باریدن خواهد گرفت، که تصور نمی کنم جایش اینجا باشد. ببینید در همین اظهار عجز نیز بر خلاف ظاهر ناآگاهی آن نوعی کمال نهفته، نوعی کمال عقلی. آیا نفس پی بردن به ناتوانی خود یک امر عقلی نیست. چرا باید توان عقل را صرفاً در وجوه ایجابی جستجو کرد؟ آیا نفس پی بردن به ابعاد پیچیده و سرشار از رمز عالم محسوسات و معقولات خود حاکی از یک رشد و کمال عقلی نیست؟ لذا بیایید از همان ابتدا با مفهوم عقل، سطحی و پیش پا افتاده یا غیر مراتبی برخورد نکنیم. حتی اگر به یک معنا و بدون توجه به این پیچیدگی ها و از سر جهل، عقل را با یک ذهنینت حس گرایانه، خود بسنده بدانیم با این سؤال روبرو می شویم که این علت مادی، این ظرفیت و قابلیت، به اصل و تکیه گاه و خالقی نیازمند هست یا خیر؟ و آیا نفس متکی بودن این عقل به دیگری یا وابسته بودنش به وجه جسمانی انسان، محدودیتی ایجاد نمی کند؟ ممکن است بگویید اصولاً بحث ما درباره عقل عملی است و نه عقل نظری. در پاسخ می گویم آیا می توان از ارتباط عقل عملی با عقل نظری غافل شد؟ به علاوه حتی اگر عقل را در این حوزه خود بسنده بدانید باز با این سؤال روبرو می شویم که خالق این ظرفیت و واضع این اصولی که عقل قرار است آن را بیابد کیست؟ و آیا ورود این خلق و این وضع در معادله تغییر ایجاد نمی کند؟ این سؤال با نگاه فرایندی به انسان و محدود نکردنش به حیات دنیوی و جهان محسوس به مراتب پیچیده تر و سخت تر می شود. فی المثل کدام عقل فردگرایانه و حسابگری می تواند به شما بگوید که ربا امر مذمومی است؟ یا چرا باید از منافع فردی گذشت و به دیگری اندیشید؟ اصولاً چرا باید گناه نکرد؟ ممکن است بگویید با اتکاء به عقل صرف می توان به این سؤال ها پاسخ درست داد. می گویم ضمن آنکه مخالف توانایی عقل در تشخیص بسیاری از حسن و قبح ها نیستم، اما علاوه بر اینکه به واضع این اصول اخلاقی اشاره می کنم، اضافه خواهم کرد که تشخیص این اصول و بدون منبع مکمل دیگر چندان اجماعی نبوده است. برای مثال کانت از متفکرانی است که بر عقل مدار بودن احکام اخلاقی اصرار می ورزد، اما بر اصل صداقت مورد تشخیص او به ویژه در شرایط غیر عادی و فتنه انگیز ایراد بسیاری وارد شده است که باز جای طرحش اینجا نیست. بنابراین بگذارید عرایضم را کوتاه کنم و بگویم ضمن آنکه باید عقل به مثابه گوهر قدسی را ستود و بر تشخیصش در موارد اصلی و در اکثر موارد صحه گذاشت؛ از قدرت تشخیصش از نیازمند بودن به منبع دیگر و از محدودیتش نیز بگویم. حتی اگر بحث ما خواص جامعه باشد، قطع نظر از اصل هستی شناختی و غایت شناختی اصول اخلاقی، اطمینان از سرنوشت انجام فعل نیک اخلاقی، ضمانت انجام آن را حتی از سوی خواص جامعه بیشتر می کند. بماند که نباید فراموش کرد که ما غالباً با انسان های خاص سروکار نداریم. جامعه از انسان های میان حال و میان مایه هم تشکیل شده که باید به گسترش فعل اخلاقی و بدون بی توجهی به شعور جمعی آنان نیز اندیشید.
با این مقدمه به نظر می رسد عقل انسان در حد تشخیص بسیاری از احکام اخلاقی و رهنمون شدن به منبع مکمل، یعنی وحی و کاشفیت از این منبع در محدوده سعه وجودی اش دارای کمال نسبی است. ظاهراً نگرش دیالکتیکی به انسان تا حدودی رافع مشکل باشد. انسان از یک طرف محدود است، لذا نیاز به وحی دارد، اما از طرف دیگر نامحدود است که توان تشخیص محدودیت و نیازمند بودن به منبع مکمل و خدا را دارد. عقل انسان با همه محدودیت ها و نامحدودیت هایش آن قَدَر هست که به مثابه عقربه یک قطب نما به سوی خدا نشانه رود و نیاز به او را فریاد زند. یعنی عقل این توان را دارد که ما را به آن جایی که میتواند خلاء این محدودیت را پر کند، رهنمون شود و آن جا، جایی نیست جز وحی. در واقع وحی ضمن اینکه عقل را در بر میگیرد، مکمل عقل هم هست. به هر حال نبایستی به اسم اینکه میخواهیم مدافعان خوبی برای وحی و بعثت باشیم، عقل را نادیده بگیریم و فراموش کنیم که خداوند یک گوهر قدسی به نام عقل در اختیار ما قرار داده است که با آن می توانیم هم به کلیات بیندیشیم، هم به کشفیات تجربی و هم به استنباطات عقلی و وحیانی خود سامان دهیم. اگر عقل کاملاً محدود و متناهی باشد، چگونه توان رسیدن و تشخیص منبع لایتناهی وحی ولو فی الجمله را دارد؟ چگونه می تواند به سرمدیت بیندیشد و از فضای تنگ زمان و مکان اوج بگیرد و به منبع لایزال و متعالی خدا و وحی متصل شود. چگونه می توانست بفهمد که به یک منبع مکملی به نام وحی نیاز دارد.
طبیعی است که انسان به دلیل مخلوق بودنش محدودیت هایی دارد. اما آیا محدودیت عقلانی او هم تراز محدودیت جسمانی اوست؟ عقل انسانی به رغم وابستگی اش به وجه جسمانی، قدرت پرواز از این قفس تنگ را دارد، اما به هر حال مخلوق بودنش محدوده ای برای این پرواز رقم می زند. محدودیتی که شامل حال خالق او نمی شود.
به عبارت دیگر از یک طرف خداوند متعال به مثابه وجود مطلق یا شرط بلاشرط و مستقل را داریم و از طرف دیگر وجود ممکنی که هستی اش بالغیر بوده و متکی به وجود مطلق یا شرط بلاشرط است. ما بشر و مخلوق هستیم و حسب این بشر و مخلوق بودنمان ولو واجد عقل هم باشیم، محدودیتهایی داریم چرا که ما خدا و خود ساخته نیستیم. ما وجود ممکنی هستیم که از قِبَل لطف و عنایت خدا وجودمان واجب میشود. همین که یک وجودی مطلق و یک وجودی وابسته به این مطلق، یک وجودی مستقل و یک وجودی بالغیر می شود، خواه ناخواه تفاوتی در محدودیت او ایجاد می کند، تفاوتی که یک طرف را نامحدود، مطلق و لایتناهی و طرف دیگر را مشروط، محدود و متناهی می کند.
مکانیسم اطمینان بخش تشخیص عقلی از طریق وحی حاصل می شود
در بسیاری موارد عقل فی الجمله تشخیص میدهد، اما ما نمیتوانیم با اتکا به این تشخیص فی الجمله امورات خود را پیش ببریم؛ ما نیاز به شناخت تفصیلی هم داریم و این شناخت تفصیلی از طریق وحی و البته در محدوده تواناییمان به دست میآید. به علاوه، غالب ما انسان ها نیاز به منبعی داریم که به ما آرامش و اطمینان خاطر دهد که راهی که میرویم همان است که عقل به ما حکم کرده و دستور داده، خیالمان هم آسوده باشد که نتایج خوب و خیری در بر خواهد داشت. این عامل را در حد یک عامل آرامش بخش درونی تفسیر می کنیم و منکر قدرت تشخیص مستقل و قابل اتکاء عقلی نیستیم. همین عقل است که خدا و نیاز ما به او را اثبات می کند و اگر قابل اتکا نباشد همین تشخیصش هم قابل اتکا نخواهد بود. به عبارت دیگر ما میتوانیم مکانیزمهای اطمینان بخش تشخیص عقلی را هم داشته باشیم که آن مکانیزمها از طریق وحی است.
عقل انسان حتی با قدرت تشخیص فوق العاده باز نیازمند به خداست
قطع نظر از باور علم گرایانه و نه اراده گرایانه به خدا و طرح مساله حسن و قبح عقلی و اخلاقی و فاصله گیری از تفکر اشعری مسلکانه، نباید فراموش کرد که واضع این اصول اخلاقی که به مثابه سنن قطعی عمل می کنند و آثار وضعی شان در عالم تنیده شده است، کسی جز خداوند متعال نیست. بنابراین، حداقل در سطح اصل تکیه گاه و واضع این اصول و سنن قطعی بودن نیز مفری از نیاز به خدا نیست.
این وضع و این اصول نیز اعتباری نبوده و کاملاً حقیقی اند. حتی خدا نیز از این اصول و سنن تخطی نمی کند. خدا سرشتی را در ما به ودیعه گذاشته و غرایزی را خلق کرده «و غرّز غرائزها» و خود نیز از این جوهر و سرشت تخطی نمیکند. حتی آن جایی هم که به ما وعده میدهد، اگر عمل خیری انجام دهید اعمال بد گذشته ما را پاک میکند و اجر مضاعف میدهد این هم جزو قواعد و سنن الهی است و بیانگر آن است که وزنه خیر و خوبی در نزد خدا بر کفه ترازوی بدی میچربد.
سنن الهی به اضافه عمل خیر و شر انسان، مساوی نتیجه است
سنن الهی با اعمال ما نتیجه میدهد، اینجا بهترین پیوند بین جبر و اختیار مطرح میشود، یعنی سنن الهی جبراً عمل میکنند، اجتناب ناپذیرند و ساز و کارهایی هستند که در حال عمل کردن هستند، اما این با اختیار و اعمال ما نتیجه میدهد، به عبارتی سنن الهی به اضافه عمل خیر و شر ما مساوی است با نتیجه، اگر اعمال ما خیر باشد نتیجه خیر است و اگر شر باشد نتیجه شر است، اما خداوند کفه ترازوی خیر را پر ملات تر کرده که اگر گناه هم کردیم، نا امید نشویم، توبه کنیم که گناهان ما بخشیده میشود و اجر مضاعف میبریم. پس باز هم میتوانیم بگوییم که ضرورت های الهی به علاوه اعمال ما مساوی با نتیجه است.
به هر حال، همان گونه که اشاره شد، نباید فراموش کرد که افراد از طبقات مختلفی هستند. عدهای حقیقت گرایانه تر برخورد می کنند و چشم به پاداش و عذاب الهی اندوخته اند، اما این پاداش ها برای دیگران مورد توجه است؛ باید متوسط حال مردم را در نظر گرفت، چرا که مخاطب پیامبر(ص) فقط خواص نیستند، بلکه مخاطب عام را هم باید لحاظ کنیم. مخاطبان عام بیشتر نتیجه گرایانه و مخاطبان خاص، بیشتر وظیفه گرایانه نگاه میکنند. ما نمیتوانیم بگوییم انبیاء فقط برای خواص آمدهاند که تحت هر شرایطی فقط به حقیقت نگاه کنند و به پاداش و نتیجه هم کاری نداشته باشند. مخاطب عام میخواهد به نتیجه کار هم توجه شود. وعده بهشت و ترس از جهنم برای آنها محرکهای اصلی است و همین مساله میتواند برای عدهای که نگاه عام گرایانهای دارند، مزید بر علت باشد.
رمز گشایی از عالم پر رمز و راز، نیاز به منبعی مطلوب دارد
ما به دلیل مخلوق بودن به یک منبع الهی نیاز داریم. ما به دلیل اینکه محدودیت داریم بسیاری از راز و رمزهای عالم را نمی دانیم، چون مخلوق هستیم و وجود وابسته و بالغیر داریم؛ لذا هیچ وقت نمیتوانیم مانند آن کسی باشیم که وجود مستقل و درک بدون واسطه دارد و مشرف بر عالم است. حسب این موارد ما نیاز به یک منبعی داریم که با تکیه بر آن هم دایره شناختی و هم دایره ارزش شناختی و اخلاق شناسی خود را گسترش دهیم. عالم سرشار از غیب و راز و رمز است که به وسیله عقل محدود قابلیت رمز گشایی ندارد، بایستی منبعی بیاید مطالبی در اختیار ما قرار دهد و به ما کمک کند که به این رمز گشایی، در حد توانمان نایل بیاییم. مع الوصف، هیچ کس نمی تواند مدعی شود که به رغم در اختیار قرار گرفتن منبع وحی توانسته است به تمام رموز، اشارات، لطایف و حقایق وحیانی پی ببرد و البته در اینجا هم نباید از موقعیت مراتبی و تشکیکی شناختی و معرفتی انسان ها غافل شویم.
هیچ عقلی نمیتواند مدعی شود رازهای عالم را حتی با تکیه بر وحی کشف کرده است
پی بردن به لایههای تو در توی قرآن (یعنی همان منبع اصلی وحی)، متناسب با میزان توانایی و رشد انسانها است. هرچه ما تلاش کنیم و بزرگتر و ژرفنگرتر شویم، لایههای بیشتری برای ما گشوده میشود، اما با این وصف بدون تکیه به منبعی دیگر نمیتوانیم مدعی شویم که لایههایی را گشوده ایم، شرط لازم این فهم این است که بزرگ شویم، اما شرط کافی آن نیست. ما هر چه قدر هم بزرگ شویم، نمیتوانیم بدون منبعی به نام قرآن رمزی از عالم بگشاییم. ما در واقع شرط معدّه را فراهم کرده ایم. اما این شرط معده باید به منبع وحی چنگ بزند و از قرآن الهام بگیرد و متناسب با بزرگی خودش یک برداشت بزرگی کند و به آن رمز و رازهایی که نهفته است نزدیک شود، اما باید بدانیم که این تلاش بی وقفه باید ادامه پیدا کند و هیچ عقلی نمیتواند مدعی شود که رازهای عالم ولو با تکیه بر وحی را کشف کرده است.
بعثت پیامبران به اعتقاد و تفاسیر متکلمین چگونه است؟
عماد افروغ: متکلمین معتقدند که خداوند از سر لطف خود نسبت به بنده، پیامبران را مبعوث میکند و به خاطر محبتی که به انسان دارد راه کار را به او نشان میدهد، که این نیز در پاسخ به ضرورت وجود پیامبر(ص) در جامعه سخنی زیبا و عارفانه است، البته به شرط آنکه تفسیر خوبی از آن شود و به همان تفسیر عرفانی خاص که رابطه مبتنی بر احتیاج و اشتیاق بین خدا و بنده است [یعنی انسان از سر احتیاجش و خدا از سر اشتیاقش] برگردد و به گونهای نشود که این قاعده لطف، آن رابطه متقارن بین انسان و خدا را، در سطح معرفت شناختی، به هم بزند و عشق متقابل بین انسان و خدا را نفی کند، اگر نفی نکند و در آن راستا باشد خیلی هم خوب است؛ یعنی هر کس درد انسان دارد، درد خدا هم دارد، و هر کس درد خدا دارد، درد انسان هم دارد. اگر این قاعده لطف با «من عرف نفسه فقد عرف ربه» جمع شود، معنای بسیار دلچسبی به دست می دهد.
پیامبر راهنمای دینی جامعه است یا حاکم جامعه؛ اگر بخواهیم این دو را با هم جمع کنیم ممکن است در مواقعی بین مصالح حکومت داری و راهنمایی و آگاه کردن جامعه اصطکاک به وجود آید، آن زمان تکلیف پیامبر در جامعه چه میشود؟
عماد افروغ: این دو با هم ارتباط دارند. بدون اصول راهنمایی، حکومت امکان پذیر نیست، اما هیچ حکومتی هم نمیشود به صرف تعریف یکسری قواعد و اصول پیش برود. در حقیقت حکومت اسلامی و دینی یعنی حکومت قواعد و رهنمودهای الهی که به واسطه پیامبر(ص) به ما منتقل شد، اما پیامبر اکرم(ص) به ارائه یک سری قواعد و ضوابط بسنده نکردند و خودشان حکومت تشکیل دادند، جانشین ایشان امام علی(ع) نیز حکومت تشکیل دادند، منتها به تعبیر امام(ره) تشکیل حکومت آنان در جهت بسط عدالت اجتماعی و بالاتر از آن معرفت خدا بود، بنابراین کشور حکمران میخواهد و این مساله مهمی است. به تعبیر امام(ره) اگر حضرت عیسی(ع) و ائمه اطهار(ع) هم فرصت پیدا میکردند، حکومت تشکیل میدادند؛ به هر حال قیام و امامت شرایطی دارد و امامتی که تبدیل به حکمرانی شود هم شرایطی دارد. اما این بدان معنی نیست که فقط اصولی را در اختیار ما قرار میدهند بلکه هم اصول را در اختیار ما میگذارند و هم برای تحقق این اصول باید اقدام به برپایی حکومت کرد.
حکمران تنها با علمش نمیتواند یک حکومت اسلامی یا دینی را اداره کند
حکمران باید ویژگیهایی داشته باشد، ممکن است بگوییم، قطع نظر از ویژگی های فردی، تنها شرط آن است که یکسری قواعد را اجرا کند. اما در حقیقت هر کسی نمیتواند قواعد را اجرا کند. حاکم باید علم، عدالت و تقوا داشته باشد. یعنی تنها با علمش نمیتواند یک حکومت اسلامی یا دینی را اداره کند. بلکه باید دارای ویژگیهای شخصی تهذیب نفس، تقوا و عدالت هم باشد.
اگر دو بال یک حاکم علم و عدالت باشد باز نمیتوان از تقوا و تهذیب نفس غفلت کرد
علم و عدالت دو ویژگی مهم حاکم است. اگر قواعدی که برای ما تعریف شده مشخص باشد و هیچ شک و تردیدی در آن نباشد، تحقق این قواعد علاوه بر اینکه نیاز به یک حاکم آگاه دارد، این حاکم حتماً باید دارای تقوا و عدالت نیز باشد. اگر یک بال حاکم به طور کلی علم و آگاهی باشد، بال دیگرش تقوا، تهذیب نفس و عدالت است.
چه کسانی میتوانند در جامعه اسلامی حاکمیت را بپذیرند؟
عماد افروغ: هر شخصی نمیتواند اقدام به برپایی حکومت کند، کسی میتواند که به قواعد آگاه باشد، علم داشته باشد که ما در زمان غیبت به این شخص ولی فقیه میگوییم، اما این ولایت، ولایت شخص فقیه نیست بلکه ولایت اصول و رهنمودهای الهی است و این تنها قرائت قابل قبول تئوکراسی یا حکومت خدا روی زمین و بر پایه این پیش فرض فلسفی - کلامی است که هیچ کس را بر دیگری ولایت نیست. به عبارت دیگر، فقط خدا بر انسان ولایت حقیقی دارد، هیچ کس را بر انسان جز خدا ولایتی نیست. ما باید مطمئن شویم که ولایت، ولایت خداست و ولایت شخص نیست به همین خاطر اینجا بحث حکومت قواعد و ضوابط الهی مطرح میشود.
در تصمیمگیری های حاکم، به هیچ وجه حکم شخصی در کار نیست
قواعد الهی باید قابل شناخت و مشمول قاعده بینا ذهنیت باشد و دیگران هم بتوانند به آن دسترسی داشته باشند و بتوانند این سوال را از حاکمشان بپرسند که براساس کدام قاعده تصمیم میگیری و براساس کدام اصل حکم میرانی. بنابراین حکم شخصی به هیچ وجه در کار نیست حتی زمانی هم که بحث مصالح و احکام حکومتی به میان میآید آن هم قاعدهمند است و باید شروطی داشته باشد. تشخیص مصلحت شخصی نیست و مراحل و فرآیندی دارد، باید با مشورت کارشناسان دانا باشد، قاعده الاهم و فالاهم در مورد آن رعایت شده باشد؛ در طول جوهر دین باشد نه در عرض آن و تعارضی با دین نداشته باشد.
به علاوه به تصریح امام(س) تنها ولایت خدا، حقیقی است و این ولایت از طریق خدا به پیامبر میرسد و پیامبر مأذون از خدا ولایت دارد، امامان مأذون از پیامبر و خدا ولایت دارند و ولی فقیه مأذون از امامان، پیامبران و خدا ولایت دارند. بنابراین این ولایت امری حقیقی برای آنها نیست. کسی که میخواهد حکومت تشکیل دهد شرط اولش این است که آگاه و عادل باشد. یک شرط دوم هم دارد، اینکه اقبال عمومی، یعنی شرط اثباتی قضیه یا شرط مقبولیتش هم باشد. اگر مردم مسلمان نباشند و نخواهند، حکومتی مستقر نمیشود، اما تحقق آن ضوابط و اصول بدون تردید نیاز به استقرار حکومت دارد؛ این همان بحثی است که امام(س) میفرمایند: صرف تصورش موجب تصدیق میشود.
با وجود ارسال پیامبران به جوامع و تلاش آنها مشاهده میشود جامعه باز در مواردی به انحراف میرود و پیامبری جدید مبعوث میشود تا حضرت محمد(ص)؛ چرا کلام پیامبران در جامعه به مسیری دیگر می رفت و چرا پس از حضرت محمد(ص) پیامبری مبعوث نشد؟
بعثت شرط لازم است، شرط کافی نیست. تنها یک طرف قضیه به بعثت بر میگردد، اما انسانها مختارند، ما نباید فکر کنیم به صرف اینکه نبی آمد، مردم هدایت میشوند؛ چنین تفکری معنی نمیدهد. خداوند علاوه بر حجت درونی عقل یا سرشتی که در انسان تعبیه کرده است و میگوید «فالهما فجورها و تقواها»، یک حجت بیرونی هم به نام انبیاء آورده است، اما اینها هیچ کدام جبر نمیآورد، اینها قواعدند و این قواعد ساز و کار لازم هستند، اما باید با عوامل ارادی انسان ها جمع شوند تا نتیجه بدهند. در واقع این قواعد به علاوه اعمال ارادی انسان به یک نتیجه مبتنی بر هدایت یا ضلالت میانجامد.
انسان آمده امتحان پس دهد و آزمایش میشود بنابراین شرط لازم آمده است و شرط کافی این است که انسان هم بخواهد و اراده این را داشته باشد که در جهت این سنن الهی عمل کند، اما انسان حسب اختیار میتواند عمل کند یا نکند. حتی بعد از حضرت موسی(ع) و حضرت عیسی(ع) که پیامبر اکرم(ص) آمدند باز ما نباید فکر کنیم که دیگر بحثهای هدایت تمام شده است، بلکه شرط لازم آن کامل شده است، اما شرط کافی آن همه انسانها هستند.
خاتمیت پیامبر اسلام به خاطر رشد عقلی بشر بوده است
خاتمیت حضرت محمد(ص) به خاطر رشدی بوده که مردم پیدا کردند و اگر نگاه فرآیندی داشته باشیم دیگر مردم به یک عقلانیتی رسیدند و به یک معجزه بصری اکتفا نمیکنند، معجزه بصری مربوط به انسانهای رشد نایافته است که فقط میخواهند ببینند و مشاهده کنند. این حکایت از پایین بودن سطح فکر آنهاست؛ آدمهای بزرگ به معجزات بصری توجه نمیکنند. تا بشر به یک رشدی نرسد، نمی توان از قرآن به عنوان یک معجزه یاد کرد، معجزهای که با شعور، تفکر و بهترین قسمت وجودی انسان یعنی تفکر و اندیشه سرو کار دارد.
بارور شدن عقل بشر و کامل شدن آموزهای دینی مساوی با هدایت نیست
حسب یکسری مسایل محتوایی که در نزد خدا محفوظ است، حضرت محمد(ص) خاتم است و همه حرفها زده شده است. البته اینکه ما به چه مطالبی میگوییم «حرف» خودش نیز قابل بحث است. ما اصلاً نباید حرفهای پیش پا افتاده را حرف بدانیم. در حقیقت حرفها، قواعد اصلی، روح و جهت مسائل اصلی همراه با رشد بشر به یک جایی رسیده که ما میتوانیم سخن از خاتمیت به میان بیاوریم، اما بارور شدن کلی عقل بشر و کامل شدن آموزهای دینی، الزاماً به معنای هدایت همگانی و انباشته ای افراد نیست؛ همه اینها به علاوه اعمال و اراده انسان مساوی با هدایت یا ضلالت است.
عالم مسیری را از طریق اراده و رشد عقلانی ما طی میکند و عاقبت خیری دارد
البته ما معتقدیم که به رغم همه این پیچیدگیها، عالم مسیری را از طریق اراده و رشد عقلانی ما طی میکند و عاقبت خوب و خیری دارد، یعنی اینطور نیست که انتخاب خیر و شر کاملاً بالسّویه باشد و هیچ اصل و فرآیند نیکویی حاکم نباشد. معقتدیم که یک غایت مطلوبی هم در فرجام این عالم هست که بر اساس آن به سمت صواب، عدل و حق حرکت میکند و در این بین ما هم از طریق رشد عقلانی که پیدا کردهایم در این مسیر قرار میگیریم، اما چه بهتر که این مسیر و فرجام را تشخیص دهیم و به تحقق هر چه زودتر این فرجام نیک الهی کمک کنیم.
با این نگرش به فرجام الهی چند چیز معنا پیدا میکند؛ یکی از مواردی که دارای معنی میشود، «مهدویت» است؛ دیگری «کف روی آب بودن باطل» و در حقیقت، رفتنی بودن باطل است «إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقًا» و اینکه چرا خداوند میگوید اگر عمل خیری انجام دهید اعمال گذشته شما پاک میشود و برای شما چند برابر پاداش مینویسیم، همه اینها حکایت از فرجام نیک عالم است. عالم به سمت حق و عدل حرکت میکند و همه اینها آیات و نشانههای این وعده الهی هستند.
نتیجه تحقق فرجام الهی، امیدواری انسان به زندگی است
نتیجه همه عوامل همچون مهدویت، کف روی آب بودن باطل و بخشش گناهان در صورت انجام عمل خیر، امیدوار شدن انسان به زندگی و عبث ندانستن آن است. خداوند اینگونه به انسان میگوید چندان از گناهانت ناامید نشو و دچار گناه کبیره نا امیدی نشو، گناه کردی توبه کن، خدا در پس گناه تو کمین کرده است که تو را تحویل بگیرد و این نشان میدهد که مسیر عالم دارد یک حرکتی را طی میکند که به انسان امید میدهد و به او میگوید که این زندگی باطل و عبث نیست و وزنه خیر بر وزنه شر می چربد.