جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

بررسی آرمان های امام خمینی و انقلاب اسلامی در گفتگو با دکتر احمد رضایی؛

اعتقاد امام تحقق الگوی حکومتی امام علی است/ به میزان فاصله ای که مردم از نظام بگیرند تهدیدات موثرتر خواهد بود

کد خبر: ۲۶۱۰۴
اعتقاد امام تحقق الگوی حکومتی امام علی است/ به میزان فاصله ای که مردم از نظام بگیرند تهدیدات موثرتر خواهد بود

توحید علیزاده: دکتر احمد رضایی استادیار کنونی گروه علوم اجتماعی دانشگاه مازندران است. به گفته وی در سال 1367 به صورت خودجوش در بین دانشگاهیان گروه­های مختلفی در حوزه­های متفاوت برای بررسی آراء و اندیشه­ های امام خمینی شکل می­‌گیرد که یکی از این گروه­ها، گروه اجتماعی متشکل از افرادی چون دکتر علی‌محمد حاضری، دکتر احمد رجب‌زاده، دکتر خدیجه سفیری، دکتر غلامرضا صدیق اورعی، دکتر سعید معیدفر و خود وی بوده است. هدف از تشکیل این گروه، بررسی این موضوع بوده است که اگر زمانی تفکر یک رهبر وارد حوزه علمی نشود ممکن است آرام آرام و به تدریج از صحنه اجتماعی حذف شود؛ بنابراین گروه علوم اجتماعی با قصد استخراج اندیشه­ های امام تشکیل شد و ایشان تا سال 1383 با این مجموعه همکاری می­‌کردند.

پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، با توجه به زمینه های مطالعاتی و پژوهشی این استاد دانشگاه با وی درباره آرمانهای امام(س) و انقلاب اسلامی به گفت‌و‌گو نشسته است که در ادامه مشروح آن را می‌خوانید:

انقلاب اسلامی ایران از زوایای مختلفی تحلیل و تبیین شده است؛ لطفا برای شروع، به عنوان جامعه­ شناس، تحلیل خود را در رابطه با انقلاب اسلامی و چگونگی وقوع انقلاب بیان کنید.

انقلاب مشروطه در ایران به نوعی سرآغاز آشنایی جامعه ایرانی با مدرنیته است. آشنایی با متفکران و روشنفکران غربی و در کل سبک زندگی آن­ها به این دوران بر می‌گردد. در این دوران، بحث جاماندن از غرب از سوی بسیاری از روشنفکران مطرح شد و این احساس جاماندگی در وجود این افراد غلیان داشت و این سئوال مطرح می‌شد که چرا جوامع غربی پیشرفت کردند و ایران عقب ماند؟ در این میان گروه­های مختلف روشنفکران پاسخ­‌های متفاوتی به این پرسش می­‌دادند.
یک گروه تاکید داشتند که راه رسیدن به مدرنیته و جلوه‌های آن، غربی شدن است. منظور این گروه، تاکید برگذشته باستانی ایران، نگاه به دورانی که ایران در عظمت بوده است و به نوعی بازگشت به ایران قبل از اسلام بود. شاید به نوعی تقی­‌زاده نماد این دسته از روشنفکران بود. این افراد بر این اعتقاد بودند که بایستی ما جلوه­‌ها و نشانه­‌های پیشرفت غرب را بگیریم و از فرق سر تا نوک پا غربی شویم.
نگاه دوم، نگاهی بود که اساسا از دهه 20 به بعد در ایران بسیار برجسته شد و معتقد بودند که راهی غیر از راه غرب برای برون رفت از عقب ماندگی، بایستی پیدا کنیم. این نوع نگاه، نگاه مارکسیست­ها بود و به نوعی نماد این جریان حزب توده بود و قرائتی که از مارکسیسم داشت بیشتر استالینستی بود و همواره یک شعر معروف هم در این زمینه داشتند و می گفتند که «اگر در مسکو باران ببارد مردم باید اینجا چتر بردارند».

گروه سوم پس از رضاشاه و طی جریانی­های مختلف و از دل تغییر و تحولات دهه­‌ 20 تا 30 شکل گرفت و مشخصا می‌­توان گفت که بعد دینی این جریان بسیار برجسته بود. جریان جدید فکری از بعد از 1320 بیشتر شدت یافت و در مرحله نخست در دانشگاه تهران شکل گرفت که در راس آن مرحوم بازرگان بود. این گروه بیشتر خواستار ارائه نگاهی ترکیبی از منظر اسلامی و مدرنیته بودند. البته این جریان در دهه 1320 در مقایسه با جریان مارکسیتی و ملی­‌گرایی بسیار ضعیف بود. این جریان بعد از شکست حزب توده و شکست ملی شدن صنعت نفت قوی­تر شد و بیشتر در عرصه ظاهر شد. این جریان سوم تحت تاثیر اندیشه­‌های آیت­‌الله بروجردی بود.
با رحلت آیت­الله بروجردی در ابتدای دهه 40 امام خمینی به صورت جدی تر وارد عرصه می شوند. امام خمینی در کنار مراجع تقلیدی مانند آیت الله گلپایگانی، آیت الله شریعتمداری، آیت الله مرعشی و آیت الله خویی از نفوذ بسیار بالایی در بین آحاد مردم برخوردار بودند. البته از مراجع اعلم آن موقع، آیت الله خویی در نجف سکونت داشتند.

به هر حال در چنین فضایی، و با توجه به سرکوب­هایی که گروه­های مختلف را در بر می‌­گرفت، خیلی از جوانانی که دهه 1320 را دیده بودند روی به مبارزه مسلحانه آوردند. به عنوان نمونه چریک­های فدایی، مجاهدین خلق، حزب ملل اسلامی و به نوعی جریان نواب صفوی جزو این گروه­ها بودند. در کنار این جریانات، جریان روحانیت نیز با رهبری امام خمینی روز به روز قدرت بیشتری می­یابد؛ امام طی سخنرانی­‌های خود بر باورهای دینی مردم تاکید داشتند و حتی طی سخنرانی معروف خود در سال 1348 عملا خط و مش مسلحانه را رد می­‌کنند و معتقدند که برای سرنگونی نظام شاهنشاهی بایستی به باورهای مردم تکیه کرد.

از طرف دیگر روشنفکران مأیوس از جریانات مارکسیستی و ملی­‌گرایی، چرخشی به اسلام داشتند و بحث بازگشت به خویشتن را مطرح کردند. افرادی مانند جلال آل احمد از حزب توده بریده بود و بازگشت خود را با دو کتاب «در خدمت و خیانت روشنفکران» و «غربزدگی» علنی می­‌کند و مرحوم دکتر شریعتی هم به عنوان نماد چهرهای مذهبی هم بر این اعتقاد است که بایستی مفاهیم شیعی را بازخوانی کنیم و بازخوانی مجدد آنها باعث خواهد شد که آلودگی هایی که این تفکر را در برگرفته زدوده شود و خود به خود قدرت بسیج توده را سببب خواهد شد و جامعه را متحول خواهد کرد. البته بازگشت به خویشتن صرفا به روشنفکران مذهبی محدود نمی شد.

از سوی دیگر جریان اصلاحات ارضی باعث شد که کشاورزان مالک زمین خودشان شوند و بزرگ مالکی در روستاها از بین رفت. در حوزه صنعت، صنعت مونتاژ بود و روستایی دیروز، به کارگر امروز در صنعت بدل شده بود. از این منظر بحث رشد اقتصادی و زمینه های شکل گیری مطالبات عمومی بیشتر فراهم شد. از سویی دیگر قیام مردمی هم در سال 1342 و اعلان نارضایتی عمومی همزمان با سخنرانی های امام خمینی تقویت می شود و به صورت مشخص امام خمینی زبان اعتراض ناراضیان در حوزه­‌های مختلف اقتصادی و سیاسی می شود. امام از این زمان به بعد به تبعید فرستاده شده و سخنگوی اصلی ناراضیان از نظام شاهنشاهی می‌شوند و همه مردم از کارمند گرفته تا کارگر گوش به فرمایشات ایشان داشتند. این بستر اجتماعی بود که پیش از انقلاب صورت گرفت.

به نظر شما انقلاب اسلامی ایران از چه ویژگی­هایی برجسته‌ای برخوردار بوده است؟

شعار اصلی استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی ویژگی ممتاز این انقلاب بوده است. که ابتدا به عنوان حکومت اسلامی و سپس جمهوری اسلامی مطرح گردید. بحث استقلال و فقدان آن همواره دردی بوده همگانی. از قبل از دوره مشروطه، سرنوشت این کشور توسط کشورهای استعماری آن دوره مانند روس‌ها، انگلیسی­‌ها و بعدتر آمریکائی­‌ها، تعیین می‌شد. این موضوع نشان از این است که درد مشترک این مردم فقدان استقلال است و خواهان استقلال هستند.

از طرفی دیگر شعار اصلی مردم بعد از استقلال، آزادی است. شعار سوم جمهوری اسلامی است. استبداد نظام فردی در این دوره باعث می‌شود مردم به نظام آزادی رای بدهند.

در بحث جمهوری اسلامی بیشتر تاکید بر 4 سال حکومت امام علی است که مدنظر اکثریت شیعه در کشور است. این دوره حکومتی به عنوان سمبل حکومت اسلامی و به عنوان یک ارزش در ذهنیت مردم جای داشته است و در این میان بحث عدالت به عنوان شعار کلیدی آن مطرح است. عدالت یعنی قرار دادن همه چیز در جای خودش. که این تعریف همه ابعاد زندگی را در بر می‌گیرد. مثلا در حوزه سیاسی بحث شایسته سالاری. در حوزه اقتصادی جلوگیری از اجحاف سرمایه داران به مردم و کلا در هر حوزه‌­ای معنای خاص خود را دارد. این گفتارها ایده ال مردم بودند.

از دیدگاه شما غیر امام خمینی به عنوان رهبری انقلاب چه کسانی در تبیین و فراگیر شدن این اندیشه در میان مردم تاثیر به سزایی داشت؟

به نظر من در بوجود آمدن این شعارها و ویژگی­های اساسی در میان دو قشر مهم جامعه، دو نفر بیشتر تاثیرگذار بودند: یکی مرحوم دکتر شریعتی که در میان قشر تحصیل کرده­‌ها، دانشگاهیان و روشنفکران تاثیر بسزایی داشتند. در این زمینه یک نقل قول تاریخی می­‌کنم از آقای عسگر اولادی.
یادم هست که ایشان در یک ویژه­‌نامه‌­ای که در روزنامه جمهوری اسلامی به احتمال زیاد در سال 1360 منتشر شد می­‌گفت: ما برای این­که حزب جمهوری اسلامی را تشکیل بدهیم حدود سه میلیون پرسش­نامه در سراسر ایران توزیع کردیم، بالای 95درصد در رابطه با این سئوال که شما چگونه با اسلام آشنا شدید می­‌گویند که ما از طریق دکتر شریعتی با اسلام آشنا شدیم. البته منظور از اسلام، اسلام انقلابی است نه بحث مسلمان شدن. این نشان از نفوذ اندیشه دکتر شریعتی در به تحرک درآوردن جوانان است. در بین روحانیت نیز امام خمینی (ره) که مرجع تقلید بود و پیروان بسیار زیادی داشت بسیار تاثیرگذار بودند و طبیعتا نقش برجسته‌ای داشتند. ایشان طرح حکومت دینی را مد نظر داشت و در بین بازاریان، توده مردم و اقشار ضعیف جامعه طرفدار و هواخواه داشت. در همین راستا افراد از سیاست­های نظام شاهنشاهی در رابطه با مذهب ناراضی بودند و برای همین هر روز بیشتر از سخنرانی­‌های امام پشتیبانی می­‌کردند.

البته کارهایی که دولت شاه در بحث جشن­‌های دوهزار و پانصد ساله شاهنشاهی و جشن هنر شیراز، تغییر تقویم هجری شمسی به شاهنشاهی، توهین کردن به عقاید مذهبی و... باعث ایجاد زمینه های نارضایتی علی الخصوص در اقشار مذهبی جامعه گردید.

یکی از مسائلی که در کلام و تفکر امام وجود دارد، الگو کردن انقلاب و نظام جمهوری اسلامی برای سایر ملل تحت سلطه جهان است. این نوع تفکر و نگاه امام(س) را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

برای پاسخ به این سوال بایستی کلیتی مطرح گردد. اولا اینکه امام اعتقاد داشتند انقلاب باید به دست مردم انجام بشود. امام به شدت تاکید بر مردم داشتند و با مبارزات مسلحانه به شدت مخالف بودند. امام معتقد بودند که هر قشری که از مردم جدا شود نمی­‌تواند به انقلاب و مردم کمکی کند. حتی امام در این رابطه گروهی را که به حضور پذیرفته بودند و خط و مش مسلحانه را از امام خواستار شدند امام به شدت با این افراد و افکارشان مخالفت نموده و بیان کرده است که شما با این کار جان خود را به خطر می اندازید و با این کار راه به جایی نخواهید برد. آنچه از اندیشه­‌های امام بر می آید ایشان سه قشر روحانیت، روشنفکران و مردم را به عنوان بسترسازان انقلاب مطرح کردند. و این مثلث را تعیین کننده انقلاب می­دانستند. این دیدگاه انقلاب امام است.

ایشان صاحبان انقلاب را توده­‌های مردم می‌دانستند. درکشورهای جهان سوم به دلیل وجود حکومت­های دیکتاتور عملا امکان برقراری شیوه­‌های پارلمانی برای تغییر این نظام­ها ممکن نبود. امام معتقد بودند که با آگاهی بخشی از طریق روشنفکران آن ملل بایستی آنها را آگاه کرد و با آگاهی برای تغییر انقلابی، این ملل تحت ستم را بیدار کرد. ایشان همچنین معتقد بودند که چشم اسفندیار دیکتاتورها عنصر آگاهی است. به اعتقاد امام آنچه که باعث می­‌شود این انقلاب در بین سایر ملل تحت ظلم به عنوان الگو مطرح شود این است که قشرهای آگاه جامعه بایستی توده مردم را روشن کنند و به نوعی چشم اسفندیار دیکتاتورها معمولا آگاهی است و با آگاهی است که می توان دیکتاتورها را ساقط کرد. ما با عمل خودمان، منظور عمل صحیح به شعارهای انقلاب و صادقانه عمل کردن به آنچه که مردم می خواهند می توانیم الگویی برای سایر ملل باشیم. حکومت امام علی (ع) دقیقا همان الگوی حکومتی برای همه ملل تحت ظلم است و اعتقاد امام تحقق الگوی حکومتی امام علی است.

به نظر شما در نگاهی کلی، کدام یک از خواسته­‌های امام در رابطه با تحقق حکومت علوی محقق شده و کدام یک از منظر اجتماعی و سیاسی تحقق نیافته است یا به عبارتی دیگر کدام یک از شعارهای اولیه حکومت است که کمتر بدان توجه شده است؟

خوب در این زمینه بازگشت به شعارهای اصلی انقلاب ضروری است. اگر بخواهیم واضح­‌تر بیان کنیم این­که، استقلال در کشور محقق شده است. هیچ­کس بیرون از کشور برای کشور تعیین تکلیف نکرده و نمی­کند. شعار دوم در رابطه با آزادی در جمهوری اسلامی، منظور الگوی حکومت امام علی بوده است. در این مورد ما بایستی برگردیم به شاخصه هایی که حضرت علی در اداره حکومت داشتند. باید ببینیم که امیر المومنین علی(ع) در رابطه با مخالفان خود و انتقادهایی که مخالفان ایشان در حکومت داشتند چگون رفتار می‌کردند؟ باید ببینیم که امام علی (ع) تا کجا و چه حدی مخالفان را تحمل می­‌کردند؟ آن موقع پاسخ این سئوال نیز روشن خواهد شد.
در بحث از مخالفان، امام علی(ع) گفته اند که تا وقتی که دست به اسلحه نبردند حقوق آنها قطع نشود. خوارج به قدری در سخنرانی­‌های امام علی (ع) ایجاد اغتشاش می­‌کردند که گاها یاران امام خواستار برخورد شدید با آنها از سوی امام می­‌شدند اما امام علی درباره معترضان به یاران گوشزد می­‌کردند که به آنها ظلم نشود و حقوق آنها را پرداخت کنید و مانع از مسجد نرفتن آنها نشوید فقط زمانی با آنها برخورد کنید که دست به اسلحه بردند. این سیره امام در اداره حکومت باعث شد که ایشان بسیاری از یاران که از حکومت جدا شده بودند را به دامن اسلام و حکومت برگردانند و همانطور که در تاریخ نقل شده است از 12000 هزار نفر خوارج تنها یک سوم آنها بر عقیده باطل خود باقی می­‌مانند و بقیه به سمت عدالت علوی روی می­‌آورند نهایتا در حدود 4000 نفر از خوارج دعوت یاران امام علی به مذاکره و مناظره که، عملا بدون سلاح و فشار بوده است را نپذیرفتند. از این زمان به بعد است که امام علی (ع) مجبور می‌شود که با آن­ها مبارزه کند حتی در تاریخ است که بر جنازه آنها نماز خوانده است. در عین حال هنگام نماز گریه می­‌کند و ناراحت است از این­که این افراد گمراه شده­‌اند.. بنابراین نوع و چگونگی برخورد امام علی (ع) در حکومت خویش معیار خوبی برای ارزیابی و سنجش نوع برخورد با مخالفان در دوره­‌های بعدی حکومت اسلامی می­‌تواند باشد.

در مورد شعار سوم هم که حکومت اسلامی بود باید بگویم که در این زمینه هم بازگشت به خطبه مالک اشتر ضروری است. خطبه مشهوری که در رابطه با معیارهای برخورد با مردم و انتخاب مسئولین است و با مطالعه آن می­‌توانیم مقایسه­ ا‌ی در رابطه با میزان تحقق حکومت و عدالت علوی و به نوعی حکومت اسلامی انجام دهیم. در این راستا استخراج معیارهای حکومت اسلامی و اینکه چقدر از این شعارها محقق شده­‌اند، ضروری است. مشخصا اینکه باید بیاندیشیم و ببینیم که شاخصه های حکومت اسلامی در دوران حکومت حضرت علی چه بوده است و با استخراج آنها و تطبیق با شرایط فعلی است که می توان قضاوتی در مورد این بحث داشت.

به نظر شما چه تهدیداتی می­تواند موجبات آسیب پذیری انقلاب را بیشتر فراهم کند؟

بحث در مورد تهدیدات انقلاب ایران صرفا تهدید از داخل است که منجر به آسیب پذیربودن انقلاب خواهد شد. یعنی اگر مردم را از دست بدهید عملا در برابر تمام تهدیدات داخلی و خارجی آسیب پذیر خواهید بود. بحث تهدیدات خارجی زمانی موثر است که مردم را در کنار خود نداشته باشید. در انقلاب مردم پیروز شدند و صاحبان اصلی این انقلاب مردم هستند این انقلاب اگر مردم را از دست بدهد عملا در مورد تمام جریانات تهدیدکننده آسیب­ پذیر خواهد بود چه تهدیدات بین المللی و چه تهدیدات و تحریم­های مختلف...هر عامل اجتماعی اگر منجر به این شود که مردم از دامن انقلاب فاصله بگیرند و رانده شوند در مقابل تهدیدات داخلی آسیب پذیر خواهیم بود. با مردم بودن و در کنار مردم بودن است که حکومت را قوی تر و پایدارتر خواهد کرد. به میزان فاصله گرفتن از مردم تهدیدات نیز تاثیر خود را خواهد گذاشت.

به نظر شما راه­ها و معیارهای دستیابی به تحقق آرمان­های انقلاب چیست؟

تحقق آرمان‌های انقلاب بواسطه بازگشت به اندیشه­ های معمار انقلاب امکان پذیر است. توجه به مردم در این جا اهمیت ویژه ای دارد چرا که امام صاحبان اصلی انقلاب را مردم می­دانستند. به طور ساده ­تر اینکه مجلس در راس امور باشد، مجلس باید تجلی آرمان و آرزوهای مردم باشد.واگذاری حکومت مردم به مردم چنین چیزی را ممکن می­کند. امام به مردم باور داشتند. در یکی از انتخابات های مجلس در اوج بمباران شهرها عده­ ای از امام تقاضای به تعویق انداختن انتخابات را میکنند که امام صریحا رد می­کند و در اوج جنگ انتخابات برگزار می شود بنابراین امام با این کارشان، بحث احتمال تقلب در انتخابات را می­کند.

در دوره امام علی هم اینچنین بوده است که شرط پذیرش حکومت از سوی علی هم از طرف مردم بود حکومت علی تحققش از سوی مردم بوده است؛ امام علی می‌فرماید شما مردم از من خواستید که حکومت شما را دست بگیرم، شما کلید بیت المال را به من دادید و من به خاطر تعهدی که از سوی خداوند و شما بر عهده­‌ ام گذارده شده در برابر سیری ظالم و گرسنگی مظلوم ساکت ننشستم و گرنه من حکومت بر شما را که به اندازه عطسه بزی برایم بی­ ارزش است، نمی­‌پذیرفتم. شرط امام علی خواسته مردم بود یعنی این مردم بودند که امام را برای حکومت پذیرفتند.

بحث دیگر کارشکنی نکردن در باب خدمت به مردم است و در هر صورت بایستی به قانون احترام گذاشت و قانونی عمل کرد. بر اساس مُر قانون عمل کردن، یعنی تابع قوانین بودن. توجه به قانون و تابعیت و مطیع بودن در قانون برای هر کسی در هر سمتی برای تحقق آرمانهای امام و انقلاب ضروری است. قانون در معنای نظری و عملی آن. بازگشت به قانون نه به صورت شعاری و ظاهری بلکه به صورت عملی. یعنی اگر اشتباهی یا خطایی از مسئولین صورت گرفت باید به صورت قانونی با آنها برخورد شود. معمولا آحاد ملت قانون شکن نیستند و این افراد قوی و وابسته یا وصل به قدرت هستند که توان کارشکنی در مورد فرار از قانون را دارند این نخبگان و افراد وابسته به نهادها و کانونهای قدرت این توانایی را دارند که با فهم قانون، قانون شکنی کنند و قانون را دور بزنند...امام همواره خود را تابع قوانین می­ د‌‌‌انستند و همیشه بر قانونی عمل کردن تاکید داشتند. قانون به معنای آنچه که در مجلس تصویب شده و شورای نگهبان آن را تایید کرده است.

بحث آخر هم برای تحقق این شعارها، بازگشت به الگوهایی است که از سوی امامان برای ما رسیده است. آنان که درست زندگی کردند و درست حکومت کردند. افرادی که سالم زندگی کردند، افرادی که قول و فعل آنها یکی بود. بنابراین با توجه به بافت مذهبی فرهنگ کشور بایستی به منافع مردم توجه کرد. دریافت ها و شناخته­ های ما از قرآن و خوانش جدید از اصول اساسی در رابطه با کلیه عرصه ­های زندگی می­تواند راه­گشای مناسبی باشد. با این شرایط است که می­توان به تحقق سایر نیازهای اجتماعی توجه کرد.امام خمینی (س) نیز همواره از چنین رفتاری و کرداری برخوردار بودند و قول و فعل ایشان در همه امور یکی بود و راه سعادت بشری و اداره حکومت را در تحقق آرمانهای اسلامی به شیوه­ای صحیح می­دانستند.

انتهای پیام

دیدگاه شما