جوانی یکی از مراحل مهم رشد است. هر چند در بررسی تغییرات رشد عمدتا از رشد دوران کودکی و نوجوانی صحبت میشود در دوران جوانی نیز تغییرات رشد بوجود میآید و در نتیجه ویژگیها و نیازهایی را که خاص این دوره سنی است ایجاد میکند. افراد در سنین جوانی به سبب شرایط و ویژگیهایی این دوران، نیازهایی پیدا میکنند که ارضا و تامین این نیازها از اهمیت وافری برخوردار است. تامین این نیازها در سلامت فردی و اجتماعی جوان تاثیر مهمی دارد، از اینرو تامین شرایطی برای فراهم نمودن امکانات لازم، جهت برآورده شدن نیازها، مورد تاکید روانشناسان و متخصصان بوده است. از آنجایی که جوانی، دنیای تحول است؛ دنیای بحران و دنیای تغییر و تحولات جسمی و غریزی که سبب بروز حالات روحی و دگرگونی عواطف میشود و توقعات جدید را در پی دارد. حتی از نگاهی میتوان گفت، سن پرتوقعیها، طغیان و امیال و رغبتهاست؛ از این رو باید به جوان با نگاهی خاص و ژرف نگاه کرد. واژه جوان یادآور حیاتی پر از نشاط و همراه آن تلاش و کوششی در عرصه حیات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است. جوان مجموعهای از استعدادهای شکوفا شده و فشرده از نیروهای ذخیره شده آماده به کار و نام و عنوانش یادآور امیدها و آرزوهاست. دامنه و نوع نیازهای جوان ممکن است فطری یا اکتسابی، طبیعی باشد. به هر حال انواع نیازها و پیدایش آن در جوانان، عامل تحرک و جنبش و سببی برای دستیابی به رشد، تامین سلامت جسم و روان و شادابی و نشاط آنان است و باید مورد توجه همه برنامهریزان فرهنگی کشور قرار گیرد. جوان، شیفته تحسین و تمجید است. به ستایشها دل میبندد و حاضر است خود را فدای کسی کند که صلاحیت و شایستگی او را تایید کرده و یا به تعریفش پرداخته است؛ به همین دلیل جوان برای کسی که او را ستایش میکند بیشتر از دیگران سرمایه گذاری میکند؛ از این رو، شایسته است با ستایشهای تشویق کننده و به جا در هدایت فکری و روحی جوانان بکوشیم.
نیازهای روانی جوانان
در امتداد رشد نوجوانی که فرد به دوران جوانی پا میگذارد نیاز به حس صمیمت، احساس دوستی و داشتن رابطه عاطفی برای فرد در او پررنگتر میشود. اریکسون بر اساس این ویژگی این دوره را دوره صمیمت در مقابل کناره جویی تعریف میکند. به عبارتی جوان در این سن نیاز به تامین احساسات و عواطف خود دارد و فردی که معمولا این نیاز را برآورده میسازد فردی است از جنس مخالف. بر این اساس مهمترین ویژگی این دوران ازدواج و تشکیل خانواده است و نیاز جوانان به تامین این ویژگی هاست. از مراحل مهم زندگی، اقدام به تشکیل خانواده است که غالباً در آغاز جوانی تحقق مییابد. اگرچه ریشه ازدواج، یک نیاز روحی و روانی است اما این رویداد همچون یک منشور، ابعاد مختلفی دارد، که از جمله میتوان به یافتن هویت اجتماعی اشاره کرد. جوان، زمانی میتواند به یک ازدواج موفق و پایدار اقدام کند که ابتدا درک صحیحی از خویشتن و هویت فردی خویش داشته باشد و علاوه بر آن، برداشت منطقی و استواری از معنا و مفهوم زندگی، ازدواج و شریک زندگیاش، کسب کند. در این صورت، ازدواج می تواند در تکوین و تکامل هویت اجتماعی جوان مؤثر باشد.
حس استقلال طلبی نیز در این دوران در امتداد شروع آن در نوجوانی و کودکی متکاملتر میشود یعنی فرد در خلال دوران رشد خود از لحاظ نیاز به استقلال متکاملتر میشود. بنابراین در صدد برآوردن این نیاز خود برمیآید. تفاوت استقلال طلبی این دوران با دوران نوجوانی بسیار ظریف است به این صورت که به علت رشد سایر ویژگیهای فردی بویژه قدرت تفکر و منطق واقعگرایانه این ویژگی (استقلال طلبی) با واقع نگری بیشتری همراه است. مگر در مواردی که فرد با آسیبهایی مواجه باشد.
نیازهای جسمی دوران جوانی
هر چند در این دوران رشد جسمی به آن سرعت و کیفیت که در دورههای کودکی و نواجوانی وجود دارد چشمگیر نیست اما هنوز جوان در شرایطی قرار دارد که نیازهای تغذیهای، بهداشت و ... اهمیت ویژهای در سلامت او، اطرافیان و نسل بعد از او دارند. تامین نیازهای جسمی این دوران تامین کننده شرایط آسایش و سلامت و بهداشت جسمی و روانی او، خانواده او و دیگران است. به لحاظ امر ازدواج، تولید مثل و تشکیل خانواده و اراده آن توجه به وضعیت جسمانی در این دوران حائز اهمیت است.
نیازهای اجتماعی دوران جوانی
نیازهایی چون ازدواج و نیاز به صمیمیت، نیاز به کسب هویت و ... به شدت با نیازهای اجتماعی درهم آمیخته هستند. فرد با ورود به دوره جوانی و احساس نیاز به ازدواج، با نیازهای دیگری مواجه میشود. با احساس نیاز به ازدواج، احساس نیاز مالی در او شکل میگیرد. و به دنبال آن احساس نیاز به کار و موقعیت شغلی و اجتماعی. نیاز به کسب هویت نیز در شکلگیری این نیاز، یعنی نیاز به کار و نیازهای مالی دخیل است. فرد با شروع یک کار احساس هویت خود را شکل میدهد و نیاز استقلال طلبی خود را نیز ارضا میکند. نیاز به آسایش و سلامت اجتماعی، نیاز به دریافت آگاهی و اطلاعات به سبب کمبود تجربه به جوان نیز از اهمیت خاصی برخوردار است.
تامین نیازهای جوانان
از آنجایی که جوان حلقه اتصال دو نسل گذشته و آینده است، هرگونه سخنی در مورد جوان در عین سادگی بسیار مشکل و پیچیده است، زیرا احتیاج به معرفت و شناخت کامل این دو نسل دارد. شناخت این نسل یعنی شناخت روحیات، شناخت تمایلات، شناخت احساسات، شناخت خواستهها و توانمندیهای جوان به نظر میرسد نسل جوان امروز با دو بحران روبروست:
الف- بحران شناسایی
به این معنی که جوان امروزی درصدد تفسیر روان و همهجانبه سوالهای جدی خود برنمیآید و یا حداقل پیگیر نیست یا به تعبیر دیگر سوال ندارد و یا با دغدغه خاطر به آن مواجه نمیشود. پس قبل از پرداختن به سوالهایی نظیر «من کیستم؟ کجا هستم؟ چه باید بکنم؟» باید بدانیم که جوان قبل از اینکه بر خود مسلط باشد تحت تاثیر حوادث بیرونی قرار گرفته و محیط اطراف سمت و سوی او را جهت میدهند. به نظر میرسد اگر انسان فضای ذهنی و درونی آسیبناپذیری داشته باشد، عوامل محیطی از بیرون مطابق با عوامل درونی او جهت مییابند که بعضی از آیات به این مطلب اشاره دارد. یا ایها الذین آمنوا علیکم لایضرکم من قبل اذا اهتدیتم (کسانی که ایمان آوردهاید به خودتان برسید، اگر شما هدایت پیدا کنید کسانی که گمراه شدهاند به شما ضرری نمیرسانند.) نداشتن فضای ذهنی روشن و شناختی گویا از خود، آینده خود، اطراف خود، محیط خود و بالاخره هویت خود، مشکل اساسی و جدی جوانان این دوران است.
ب- بحران الگوگریزی و الگوپذیری
جوان کانون احساسات است و یکی از نیازهای حسی او الگو و اسوهخواهی است. جوان ناخودآگاه الگوخواه و الگوپذیر است و از این که الگوی مناسبی نداشته باشد افسرده میشود. از جهت الگویی، نوگرا و تجدیدطلب است. علت چنین گرایشی این است که جوان در درجه اول آنچه را که با تمایلات و احساسات لذتبخش او مطابق باشد پذیرفته و تحت تاثیر آن قرار میگیرد و آن را به عنوان الگو انتخاب میکند. اگر این انطباق حاصل نشود انزجار، دلسردی و کنارهگیری ناخودآگاه آغاز شده و در این حال او بدنبال الگوی دیگری میگردد. ما باید الگوی سالم دیگری در اختیارش قرار دهیم که در عین هدایت به افقهای عقلانی به احساسات او نیز پاسخ داده، خواستهها و تمایلات را در چارچوب نیاز واقعی او برآورده سازیم.
اما وظیفه چیست؟
به رسمیت شناختن جوان
جوان باید به این باور برسد که ما او را به رسمیت میشناسیم. به اندیشه، تمایلات و احساسات او هرچند ناپخته ارج نهیم و درد او را درد خود میدانیم. جوان باید بداند که ما در یک تکاپوی همه جانبه تنها آینده خود را در او میبینیم و به آینده او علاقهمند هستیم. البته تنها سخن گفتن از جوان مشکل را حل نخواهد کرد، آنچه میتواند حلال مشکلات روحی و روانی جوان باشد به رسمیت شناختن واقعی اوست و به نظر میرسد این مطلب از دو راه مسیر قابل هدایت است.
الف: همزبانی
ما باید زبان و فکر جوان را درک کنیم، احساس او را بدانیم، خواسته او را بفهمیم و قبل از اینکه برای جوان تصمیم بگیریم فضای فرهنگی محیطی را به گونهای هموار کنیم که جوان به طور طبیعی حرف دلش را بزند. در این صورت ما میتوانیم درد واقعی او را از زبان او بشنویم. تا زمانی که ما درد جوان را بیان میکنیم نسخه درمان ما به درد جوان نخواهد خورد، فضای ارتباط را باید با تلاش طبیعی ایجاد کرد. لازم به ذکر است که ما باید مطالب خود را در یک قالب زبانی همگون به جوان منتقل کنیم و این امر تنها در صورتی میسر است که دردها، خواستهها، نیازها و توانمندیهای او را به طور طبیعی نه به صورت تصنعی شناسایی کنیم و این موضوع زمانی محقق خواهد شد که جوان با امنیت خاطر در یک فضای شاداب و منطقی به سخن آمده و سفره دلش را باز کند. تحقق این امر مرهون آن است که جوان بداند ما به طور جدی درصدد یافتن او هستیم و او را دوست داریم و او همه وجود و هستی آینده و سرمایه جامعه ماست.
اولین مکانی که لازم است چنین فضایی در آن حاکم باشد خانواده است. امروز جوان در خانواده خود زندگی طبیعی ندارد و بیرون از افکار و تمایلات خانواده اما به ظاهر زندگی میکند. خانه خوابگاه اوست و خانواده قفسی است که او را تنها از آفتهای محیطی و نه از آفتهای روحی حفظ میکند که مکان بعدی جامعه است. اگر جامعه جوان را به رسمیت بشناسد او گرچه از جهات اقتصادی دچار مشکلاتی باشد، همیشه آسایش و امنیت روانی را احساس میکند و در این صورت سعی میکند برای جامعهای که برای او ارزش فوقالعاده قایل است کار کند.
ب: بهکارگیری اندیشه و توان جوان
یکی از بهترین راههای به رسمیت شناختن جوان و واگذار کردن کار به اوست، ما باید به گونهای برنامهریزی کنیم که جوان خود مجری بسیاری از کارها باشد و بتواند ابتکار و خلاقیت خود را نشان بدهد در بستری آماده به ظهور و شگفتی خود بیندیشد و اندیشه خود را در افق خدمت به مردم نظاره کند، علت برخی از افسردگیها بداندیشیها و بزهکاریها و عدم ابراز احساسات به جوانان است، اگر بستر ابراز احساسات جوان تهیه شود بسیاری از معضلات از بین خواهد رفت، اگر ما بتوانیم از اندیشهها و فکر جوان استفاده کنیم حلقه ارتباط با او راه جهت درمان بسیاری از دردهای او بدست گرفتهایم.
ج- سیراب کردن جوان در هدایت
بعد از اینکه ما جوان را با ایجاد فضای ارتباط به رسمیت شناختیم باید او را حفظ کنیم یعنی او را به طور غیرمستقیم هدایت کنیم تا با اتکاء به نفس در مسیر زندگی به پیش برود. ما بعد از ارتباط باید بتوانیم به او خوراک تازه همراه با مزههای قابل پسند و به تعبیری خودمانیتر جوانپسند ارایه کنیم.