جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

جایگاه و نقش «آزادی» در تفکر اسلامی

کد خبر: ۲۵۹۷۶
جایگاه و نقش «آزادی» در تفکر اسلامی

روزنامه جمهوری اسلامی نوشت: «آزادی» را باید شناخت و ریشه‌های آن را یافت و ضرورت و نقش حیاتی و نیاز شدید انسان به آن را با تمام وجود و در همة تار و پود حس و لمس کرد.

تا انسان آزادی را نشناسد و ابعاد و جلوه‌های گوناگون آن را به فهم و درک عمیق در نیاورد، نمی‌تواند در مواضع و جایگاه گوناگون و صحنه‌های زندگی و عرصه‌های تلاش‌های فکری و فرهنگی و اجتماعی و سیاسی از آن بهره‌ ببرد و مراحل رشد و بالندگی را طی کند و به مراتب کمال و پیشرفت راه یابد.

هستند کسانی که به صورت فطری وطبیعی،‌آزادی را یک «نیاز» احساس می‌کنند و آن را عزیز و بزرگ می‌دارند، ولی نمی‌دانند و نمی‌توانند در عرصه جامعه و در میدان سیاست، حضور خویش را تثبیت کنند و حق خویش را طالب گردند و به تعیین سرنوشت خود در انتخاب حکومت و تعامل با حاکمان و جریان‌های فکری و سیاسی بپردازند و به همین دلیل در بستر زمان و مقاطع تاریخی گوناگون چه بسیار مردمی که در اثر نیافتن جایگاه آزادی و ارزش و اعتباری که خالق هستی برای این نعمت‌ و عطای خاص خویش قائل است، نتوانستند از این نیاز فطری بهره ببرند و در نتیجه حاکمان مستبد و جریان‌های فکری و سیاسی منحرف را بر سرنوشت خویش مسلط کردند و آنان با تاخت و تاز به حریم انسانیت و دیانت، نه تنها ستم ورزیدند و گمراهی آفریدند، بلکه ظلم و ستم‌های گوناگون خود را در اثر جهل مردم توجیه کردند و به نام آزادی، آزادی را به بند کشیدند و به نام عدل، ظلم روا داشتند، و از این بدتر حکمرانانی چون امویان و عباسیان و سلاطین و پادشاهان اسارت‌ها و آزادی‌کشی‌‌ها و جنایت‌هایشان را به نام دین و برای دین تبیین و تفسیر کردند!

جایگاه و ارزش و اهمیت آزادی را می‌توان در فرهنگ اسلامی به وضوح و در محتوا و پیام چند آیه از آیات شریفه قرآن مشاهده کرد. در واقع این آیات را می‌توان از زیرساخت‌های آزادی به شمار آورد و پیوند انسان با عالی‌‌ترین نیاز حیاتی‌اش را با تمام وجود دریافت.

اولین آیه از قرآن، از جانب خداوند متعال اعلام می‌کند: «انا هدیناه السبیل اما شاکرا و اماکفورا» «ما راه را به انسان (این موجود آزاد و خودساز) نمودیم تا او خود چه بخواهد و چه انتخاب کند (از دو راه یکی را انتخاب خواهد کرد) یا راهی که ما نموده‌ایم و سپاسگزار ما خواهد بود و یا راه دیگر که راه ناسپاسی است». (1)

بر مبنای این آیه شریفه، راه و بیراهه برای انسان گشوده شده است و آدمی به این شناخت و آگاهی رسیده که فقط راه حقیقی او را به معرفت و بصیرت نسبت به یگانگی خدا و شکرگزاری‌اش می‌رساند و این شکرگزاری با شناسایی نعمت‌های متنوع و بهره‌وری صحیح از آنها در طی مسیر رشد و کمال مادی و معنوی و دنیایی و اخروی تحقق خواهد یافت. و نیز انسان به این آگاهی رسیده است که بیراهه‌ای که در مقابل فکر و عقل و در پیش روی جسم و تن دارد، به باطل می‌انجامد و او را به ضلالت و گمراهی می‌رساند. با این دو آگاهی نسبت به راه و بیراهه، در حالی که از آزادی کامل برای انتخاب برخوردار می‌باشد، یا در راه روشن حق گام می‌نهد و به سعادت می‌رسد، یا در بیراهه تاریک باطل وارد می‌شود و به شقاوت می‌رسد.

آنچه مهم می‌باشد، این است که او باید آزاد باشد و هیچ فکر و عقیده و مسلکی بر او تحمیل نشود، که اگر پای اجبار و فشار و تحمیل به میان آید، ترک بیراهه ضلالت و گام نهادن در راه هدایت، اعتبار و ارزشی نخواهد داشت، همچنان که اگر با جبر و استبداد قدرت‌های زر و زور و تزویر، کسی از راه حق به بیراهه باطل برده شود و به بردگی در آید، آزادی انسان به گونه‌ای دیگر سلب شده و این باطل‌گرایی اجباری، راه به جایی نمی‌برد و در همان حال، انسان‌های تحت جور و ستم و استبداد و استثمار جبهه باطل، همچنان در فکر و روح و جان، وابسته به جبهه حق هستند و به دنبال شرایطی برای فریاد برآوردن و زنجیر اسارت گسیختن و فرار از قفس ستم و پرواز در فضای بی‌کران آزادی و تنفس در هوای مطبوع عزت و شرف و آرامش و شعف می‌باشند.

آیه دوم در نمایاندن نقش آزادی در حیات و سرنوشت انسان، اینگونه می‌فرماید: «و هدیناه النجدین» «و ما دو «راه» را به انسان نمایاندیم»(2)

این دو راه، حق و باطل و خیر و شر است که خداوند متعال انسان‌ها را نسبت به این دو راه، آشنا و آگاه کرده و همه بهانه‌جویی‌ها را که: نفهمیدیم و نمی‌دانستیم و آگاهی نداشتیم که حق و باطل و خوبی و بدی چیست، از میان برداشته است.

اگر انسان،‌یک راه داشت و به اجبار و فشار به حرکت در آن تسلیم می‌شد، آزادنبود و مجبور بود. این یک راه ، اگر راه حق بود، حق گرایی و خیرگرایی‌اش اعتبار و ارزش نداشت، که اولا یک راه را می‌یافت و می‌دید، و ثانیا مجبور بود که همان را بپیماید. همچنین اگر این یک راه، باطل بود و انسان خواسته یا ناخواسته و باحالتی اجباری به حرکت در آن در می‌آمد، باز هم او مجبور بود و از آزادی بی‌بهره و اسیر در دست زور و فشار. اما انسان، از دو راه برای انتخاب برخوردار است. یکی راه حق، و دوم راه باطل.

اکنون جایگاه آزادی و نقش و اهمیت آن مشخص می‌شود، به این صورت که انسان‌ها «آزاد» هستند که خود «انتخاب» کنند. یا به راه حق درآیند، یا در راه باطل. آنان انتخاب می‌کنند و سرنوشت و فرجام خود را چه خوب و چه بد، به دست خودشان رقم می‌زنند.

آیه سوم درباره نفی اکراه و تحمیل و ضرورت آزادی و اختیار در انتخاب چنین می‌فرماید: «لا اکراه فی‌الدین» «در پذیرش دین خدا، اکراه و اجباری نیست.»(3)

این آیه، انتخاب و تبعیت از دین را در پرتو آزادی امکان‌پذیر می‌داند و دینی را که اینگونه پذیرفته نشود نه تنها راهگشا نمی‌داند، که موجب رکود و ضعف و سکون می‌داند و به طور طبیعی کسی که اینگونه به دین می‌گراید، در دین‌ورزی و باورها و عملکردهایش، قشری و سطحی است و چون عمق دین را درنیافته است، بهره‌ای از دیانت نمی‌برد و رشد و کمالی برای او متصور نمی‌باشد.

این حقیقت را باید دریابیم که «دین» و «دین‌گرایی» امری حیاتی و محوری و دارای جایگاه و منزلت والا می‌باشد و در پیشگاه الهی بسیار حائز اهمیت است، و به راستی باید چنین باشد، زیرا اولا تمام هستی در گردش است و گردونه زمان می‌چرخد و آسمان و زمین و خورشید و ماه و ابر و باران و شب و روز درآمد و شد می‌باشند تا انسان‌ها راه یابند و هدایت شوند و به خالق هستی ایمان بیاورند و به تعالیم و قوانین و ارزش‌های دین او عمل کنند تا در خاک سعادتمند شوند و در سماوات به فلاح برسند و حیات جاودان و ابدی را درک و لمس کنند.

ثانیاً علاوه بر گردش هدفمند هستی،‌پیامبران و امامان و مصلحان یکی پس از دیگری آمده‌اند و مجاهدت کرده‌اند و مرارت کشیده‌اند و با موانع راه و قدرت‌های بازدارنده از رشد و کمال مبارزه کرده‌اند و با پذیرش رنجها و تلخی‌ها و با ایثار جان و مال و وجود خویش، دین را مستقر و عامل هدایت ورستگاری شده‌اند. بنابراین در نزد خدا "دین" جایگاهی عظیم دارد و نقشی حیاتی.

وقتی دیانت اینگونه اهمیت دارد، باید انتخاب آن به نحو و شیوة صحیح صورت گیرد تا ارزشمند شود و آثار زیبا و حرکت‌زا و زندگی‌ساز آن متجلی شود و انسان‌‌ها به راه حق آیند و سعادت و رستگاری حقیقی را دریابند. اکنون پرسش اساسی این است که دین چگونه به طور شایسته انتخاب می‌شود تا آثار حیاتی و سعادتمند و کما‌ل‌‌آفرین آن به ظهور و بروز رسد؟

پاسخ این است که «آزادی» برای انتخاب دین، نقش بنیادی و محوری دارد، به گونه‌ای که اگر این اصل و عنصر نباشد، نمی‌توان دین را از روی اختیار و با فکر باز و با اراده و میل انتخاب کرد و به آن عشق ورزید و به تعالیم و قوانین و ارزش‌های والایش عمل کرد تا هم در دنیا با سلامت و سعادت زیست، و هم در عقبا به حیات جاودان و سرشار از نعمت‌های زیبا و متنوع آن دست یافت.

مفهوم آیه«لا اکراه فی‌الدین» این است که خداوند آن دینی را که گرایش به آن با اجبار و بی‌میلی صورت پذیرفته است از اعتبار و ارزش تهی می‌داند، زیرا در چنین حالتی پرستش خداوند و پیروی از تعالیم و دستورات او نیز از روی اکراه و بی‌میلی صورت می‌گیرد و با این وصف، این نوع دینداری ارزشمند و اثربخش نخواهد بود، بلکه آن دین‌گرایی و دینداری را خداوند می‌پذیرد که انسان در اوج آزادی به انتخاب آن اهتمام ورزد و با میل و اشتیاق به تعالیم آن عمل کند. این دینداری آزادانه است که دلها را جلا می‌دهد و از عشق و محبت خدا سرشار می‌سازد و رفتار و اخلاق و هر عمل و روش و مواجهه و تعامل را در تمام سطوح زندگی فردی،خانوادگی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی زیبا و طراوت‌زا می‌کند.

این نکته را از یاد نبریم که خداوند متعال وقتی می‌فرماید در پذیرش دین، اجبار و اکراهی نیست، مفهوم آن پلورالیزم یا تکثیرگرایی دینی نیست. یعنی نمی‌خواهد این تفکر را نشر دهد که مانعی ندارد اگر انسان‌ها هر دین تحریف شده و مذهب جعلی را بپذیرند و اگر پذیرفتند به خطا و اشتباه نرفته‌اند. بلکه می‌خواهد در پذیرش دین اسلام به این واقعیت توجه دهد که دین اجباری و بدون تمایل قلبی هیچ ارزشی ندارد و اسلام باید به صورت ندایی از ژرفای جان و به صورت یک نیاز برخیزد، همان طور که خداوند این ندا را در فطرت آدمی نهاده و بشر با این نیاز حیاتی به هم آمیخته است.

این مقصود و مفهوم آیه «لااکراه فی‌الدین» است و حال آنکه پلورالیزم دینی می‌گوید هرکس هر دین و مذهب تحریفی و مکتب و مسلک خود ساخته‌ای را می‌تواند بپذیرد، یعنی علاوه بر مهر تایید زدن به یهودیت و مسیحیت تحریف شده، مکتب‌های انحرافی غربی و مسلک‌های خودساخته و سرشار از خرافات و موهوباتی چون هندوئیسم و بودائیسم و انسان‌پرستی و عرفان‌های ساختگی و غربی و آمریکایی منهای معنویت و مکتب‌های لذت‌گرای مطلق و مشرکانه و منحط و ضد حقیقت را می‌توان پذیرفت و با آنها زیست! تردیدی وجود ندارد که اسلام با پلورالیزم و تکثرگرایی دینی مخالف است و آن را ضد حقیقت و ضد بشریت و ضد آزادی می‌داند

نکته دیگر این است که وقتی اسلام اعلام می‌کند که در پذیرش دین اکراه و اجباری نیست این مفهوم به ذهن نیاید که اگر انسان اسلام را نپذیرفت و بنابه آزادی و اختیاری که در انتخاب دارد، تعالیم دین حق را نفی کرد، هیچ آثار ناگواری برای او به وجود نمی‌آید. زیرا او آزاد است که اسلام را بپذیرد و یا نپذیرد. اگر پذیرفت با دست خود به سعادت و رستگاری رسیده است و اگر نپذیرفت به دست خود به ضلالت و گمراهی افتاده است. یعنی او مسئول انتخاب آزادانه بر مبنای گرایش به حق یا باطل خواهد بود و این خود اوست که تصمیم می‌گیرد و با اختیار و آزادی یکی از دو راه و بیراهه را می‌پذیرد، و به همین دلیل است که در قرآن کریم بعد از آیه «لااکراه فی‌الدین» (در دین زور و اجباری نیست)، بدون فاصله آمده است: «قد تبین الرشد من الغی» (اکنون راه هدایت و سعادت از ضلالت و هلاکت جدا شده است) یعنی ای انسان، تو آزاد و مختار هستی که با انتخاب راه حق به هدایت و سعادت یا با انتخاب باطل به ضلالت و هلاکت برسی. این تویی که سرنوشت خویش را انتخاب می‌کنی. و در هر دو صورت (چه راه حق را برگزینی و چه راه باطل را) آثار و نتایج این انتخاب آزادانه را خواهی دید.‌(4)

در فرهنگ جامع و رهایی‌بخش اسلام مشاهده می‌کنیم که آن افراد و اقوام و مللی که از «آزادی» برای انتخاب آگاهانه عقاید و راه و روش زندگی فردی و حیات اجتماعی بهره‌وری نمی‌کنند، به شدت نکوهش و سرزنش می‌شوند.

در نگاه فرهنگ و تفکر اسلامی، علت اصلی گرایش اقوام و ملل به موهومات و خرافات از جنبه‌های اعتقادی و اجتماعی و سیاسی، رها کردن نعمت آزادی و بهره‌برداری نکردن از آگاهی‌های فطری و عقلی برای جداسازی راه از بیراهه به منظور گزینش سعادت و پرهیز از شقاوت است.

در آیات گوناگونی از قرآن کریم از این قصور و غفلت انسان در بهره‌وری از آزادی در انتخاب آگاهانه عقاید و گرایشات و روشها به زشتی یاد شده و آفات و آسیب‌های آن نمایان گردیده است.

در قرآن کریم آمده است: در آن هنگام که ابراهیم به کسانش گفت: چه می‌پرستید؟ گفتند: بتان را می‌پرستیم و پیوسته بر پرستش آنها مداومت داریم. ابراهیم گفت: آیا اگر آنها را بخوانید می‌شنوند؟ یا برای شما سود و زیانی دارند؟ پاسخ دادند: پدرانمان را دیدیم که چنین می‌کنند(5)

موضوع این آیه، نفی سطح‌اندیشی و پیروی کورکورانه و محروم کردن خود از آزادی فکر و جان برای انتخاب عقیده و راه و روش حیات سعادتمند الهی می‌باشد. یعنی این قوم، بت‌های جماد را که جان و روح نداشتند که حرکت کنند و آگاه باشند تا انتخاب کنند می‌پرستیدند و به پرسش معقول و منطقی ابراهیم(ع) که آنان را به فکر می‌انداخت و به خود می‌آورد که چرا بت‌های به دست بشر ساخته شده از چوب و سنگ را که قدرت شنیدن و سخن گفتن و سود و نفع رساندن به انسان را ندارند می‌پرستید، پاسخ دادند که چون نیاکان و پدران ما اینگونه می‌اندیشیدند و عمل می‌کردند، ما نیز به پیروی از راه و روش آنها می‌پردازیم و این کار را صحیح و درست می‌دانیم!

قرآن کریم در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: پیش از تو ای پیامبر، در هر جا که بیم دهنده‌ای فرستادیم، اشراف و زراندوزان آن دیار گفتند: ما پدران خود را بر کیشی یافتیم که اینک از آن پیروی می‌کنیم. پیامبر گفت: اگر چیزی راهنماتر از آنچه نیاکانتان را برآن یافتند آورده باشم، چه می‌گویید؟ گفتند: ما به آنچه شما پیامبران آورده‌اید کافریم و ایمان نمی‌آوریم.(6)

علاوه بر عامل نژاد و قوم‌گرایی و تعصب‌های کور نسبت به نیاکان، احساس تکبر و بزرگی (فاستکبرتم) (7) و نسبت کذب و دروغ دادن به آیات نازله از جانب خدا (کذبوا بآیاتنا) (8) و دلشاد و فرحناک بودن به دانسته‌های خود (فرحوا بماعندهم من العلم) (9) و فقدان بصیرت و بینش عمیق (وهم لایبصرون)(10)، از جمله عواملی بود که با آزادگی فکر و روح به تعارض می‌پرداخت و اختیار و آزادی انسان را در انتخاب آگاهانه دین و عقیده سرکوب می‌کرد. قرآن کریم این گونه این عوامل بازدارنده را نفی می‌کند و راه را برای فکر و اندیشه می‌گشاید و انسان را از سطح و ظاهر عبور می‌دهد و به عمق و ژرفا می‌برد و برای کاویدن درون و یافتن مرواریدهای صدف وجود که آزادی از ارزشمندترین آنهاست ترغیب می‌کند.

این مروارید گرانبها نیاز به حفاظت دارد تا همچنان ارزشمند باقی بماند و انسان‌ها از وجود آن بهره‌ ببرند و به رشد برسند و طراوت یابند و با سلامت و سعادت و در اوج آرامش و آسایش لحظات حیات را سپری سازند.

بدیهی است حفاظت از آزادی‌های گوناگون با مجاهدت عالمان آزاده و نستوه و مصلحان وارسته و خدوم به طور خاص و به صورت مسئولیت عام بر دوش مردم آگاه جامعه اسلامی آزادیخواه سنگینی می‌کند. آنان باید در راه صیانت از ثمرات و آثار تحول‌زا و حرکت‌ساز آزادی، مقابله با عوامل ضد آزادی را در هر زمان و مکان بپذیرند و نگذارند قدرتمندان و جریان‌های فکری حامی و احزاب و جناح‌های سیاسی وابسته، برای بقا و امتداد عملکرد تباه و استمرار خیانت‌ها و غارت‌گری‌ها و ستم‌ورزی و فساد انگیزی‌هایشان، مردم را از حقوق طبیعی و الهی خود محروم سازند و شعار دموکراسی و مردم گرایی و عدالت پروری و ظلم ستیزی را تیغ تیزی سازند تا با آن فرق آزادی را بشکافند. این روش شوم و شیوه منحوس، مانع می‌شود که مروارید آزادی در صدف وجود بدرخشد و افکار و جان‌ها و عقل‌ها را فروغ دهد و صحنه‌ها و لحظات حیات اجتماعی و سیاسی را به تحول و تحرک درآورد.

*پاورقی:

1 - سوره دهر (76)، آیه 3

2 - سوره بلد (90)، آیه 10

3 - سوره بقره (2)، آیه 256

4 - سوره رعد (13)، آیه 11

5 - سوره شعرا (26)، آیات 74 -69

6 - سوره زخرف (43)، آیات 24 -22

7 - سوره جاثیه (45)، آیه 31

8 - سوره اعراف (7)، آیه 40

9 - سوره غافر(40، آیه 83

10 - سوره اعراف(7)، آیه 198

* در بستر زمان و مقاطع تاریخی مختلف، مردمی که جایگاه آزادی را نیافتند حاکمان مستبد و جریان‌های فکری و سیاسی منحرف را بر سرنوشت خویش مسلط کردند و آنان ظلم و ستم خود را در اثر جهل مردم توجیه کرده و به نام آزادی، آزادی را به بند کشیدند و به نام عدل، ظلم روا داشتند و از این بدتر حکمرانانی چون امویان و عباسیان و سلاطین و پادشاهان اسارت‌ها و آزادی‌کشی‌ها و جنایت‌هایشان را به نام دین و برای دین تبین و تفسیر کردند!

* حفاظت از آزادی‌های گوناگون با مجاهدت عالمان آزاده و نستوه و مصلحان وارسته و خدوم به طور خاص و به صورت مسئولیت عام بر دوش مردم آگاه جامعه اسلامی سنگینی می‌کند. این جبهه باید از استمرار خیانت‌ها و غارتگر‌ی‌های قدرتمندان جلوگیری کنند و نگذارند آنان شعار دموکراسی و مردم‌گرایی و عدالت پروری را تیغ تیزی سازند تا با آن فرق آزادی را بشکافند

انتهای پیام

دیدگاه شما