به گزارش پایگاه اطلاع رسانی وخبری جماران، روزنامه جمهوری اسلامی در بزرگداشت سالگرد تشکیل نظام جمهوری اسلامی ایران نوشته است:
«مردم» در نظام سیاسی و حکومتی اسلام منزلت خاص و نقش ویژه و اهمیتی فوق تصور دارند، به گونهای که اگر بخواهیم آنان را از چرخه حکومت خارج کنیم و بر مبنای برداشتهای فردی فاقد اصالت و نگرشهای سیاسی بیبنیان و پنداشتههای اقتصادی خود ساخته، به ملت و مردم بیندیشیم و براساس این اندیشهها به رفتار و عمل درآییم، آنچه از مدیریت کلان کشور در قالب حکومت باقی میماند بر هیچ رکنی از ارکان تعالیم و قوانین اسلام تکیه نمیکند و هر چه نام گیرد، حکومت اسلامی به مفهوم و مصداق صحیح و راستین آن نخواهد بود. در این سه جلوه از تعارض با حقیقت حکومت (یعنی برداشتها و تمایلات فردی، سیاسی، اقتصادی) و جهت اصلی حرکت آنها دقت کنیم.
جلوه اول، برداشتهای فردی و خودساخته از حکومت اسلامی بدون حضور مردم، به استبداد منتهی میشود و افرادی را به حاکمیت و زمامداری میرساند که همه دیانت و تمام قوانین اسلامی را در «خود» خلاصه میکنند و به همین دلیل هرگونه و هر جا و در هر کار که بخواهند به تاخت و تاز میپردازند و انتظار دارند که هر چه میاندیشند و میخواهند و میگویند، در رفتار و عمل دیگران متجلی شود و هیچ کس هم نباید به اعتراض درآید و زبان به انتقاد گشاید و نقش نظارتی خویش را مطالبه کند و حق تعیین سرنوشت خویش را جویا شود.
جلوه دوم، نگرشهای سیاسی بیبنیان نسبت به حکومت دینی باعث ظهور و بروز گروهها و جناحهایی میشود که در پی تحقیق منافع سیاسی خویش میباشند و به صورت باندها و جناحهای نفعطلب مراحل مختلف فعالیتها را برای دستیازی به اهرمهای قدرت و حکومت طی میکنند. این فعالیتها در دورههای مختلف انتخابات شدت مییابد و علاوه بر اینکه از حد میگذرد، به شیوههای خاص که آمیخته به انواع واقسام فریبکاریها، هتاکیها، دروغگوییها، تهمتزنیها، پروندهسازیها و از بین بردن امنیت فکری و روحی اعضای جامعه میباشد صورت میپذیرد.
جلوه سوم، پنداشتههای اقتصادی خودساخته است که از حقیقت فاصله میگیرد و به مصالح دین و ملت نظر ندارد و در پی گشودن راه رشد و توسعه اقتصادی و پیشرفت و شکوفایی کشور نیست. این پنداشتههای اقتصادی در پی تحقق مطامع و منافع خاصی است که با تمایلات مراکز و سازمانهای اقتصادی متصل میباشد و زنجیرههای به هم پیوستهای از سودجوییها و انباشتن سرمایهها و ثروتهای بزرگ را تکمیل میکنند. در واقع همانگونه که منافع سیاسی و جناحی به تشکیل باندها و در مرحله بعد قدرتهای سیاسی میانجامد، مطامع اقتصادی توسط مراکز گوناگون، به تشکیل باندهای اقتصادی و در مراحل بعدی به شکلگیری قدرتهای سرمایهداری منتهی میشود.
یکی از شگفتیهای بزرگ این است که تمام این سه جلوه و مصداق تعارض و جدایی از چرخه حکومت اسلامی، یعنی برداشتهای فردی فاقد اصالت و منتهی به استبداد در حکمرانی، نگرشهای سیاسی بیبنیان نسبت به حکومت دینی که به جناحگرایی و تشکیل باندهای قدرت سیاسی میانجامد، و پنداشتههای اقتصادی سطحی و خودساخته که به شکلگیری زنجیرههای ثروت و مراکز بزرگ سرمایهداری ختم میشود، به نام «دین» و برای «مردم» پا در عرصه وجود میگذارند و تمام شعارها و بیانیهها و تبلیغات و عبارتپردازیهایشان مردم گرایی را در طبلها و شیپورها، آهنگین و دلنشین میسازد. و این گونه است که دامها میگسترند و مردم به ویژه جوانان را اسیر میکنند.
نظام سیاسی و حکومتی اسلام، مردم را از ارکان حکومت به شمار میآورد و حکومت فاقد حضور مردم را اصیل نمیداند. مگر غیر از این است که حکومت باید برای اداره مردم و جامعه و کشوری که از مردم تشکیل شده است تجلی یابد؟ و مگر نه این است که اگر مردم نباشند، حکومت و تمام مراکز ناشی از آن عبث و بیهوده میباشد؟ بنابراین به طور طبیعی مردم در نظام سیاسی و حکومتی اسلام جایگاه و اهمیت و نقش محوری مییابند و براین مبناست که مردم گرایی در مفهوم و مصداق راستین، در حکومت دینی چهره مینمایاند و همه حاکمان و زمامداران باید با برنامهریزیها و مدیریتهای صحیح زمینههای رشد و توسعه فرهنگی، اقتصادی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی ملت را مهیا کنند و به رفع موانع و مشکلات و تنگناهای گوناگون اهتمام ورزند.
در تعالیم اجتماعی و سیاسی اسلام مردمگرایی یک اصل و مبنا و دارای آثار فراوان به شمار میرود.
قرآن کریم جایگاه مردم و تلاش در رفتار و عمل به منظور بزرگداشت و نمایاندن ابعاد مختلف حضور و مشارکت آنان در حکومت را به خوبی مینمایاند و از سویی دیگر مکالمه نیکو با مردم را میطلبد (1) و از سویی دیگر آنان را صاحب عزت میداند(2). همچنین همه کسانی که با مردم مواجهه و تعامل دارند به ویژه زمامداران و کارگزاران حکومتی را متوجه میسازد که این مردم جامعه هستند که حقیقت طلب و آزاداندیش میباشند (3) و از مختصات بزرگی چون ایمان و هجرت و جهاد برخوردار هستند(4) و دارای استقامت و پایداری میباشند و از برپادارندگان نماز هستند و اهل انفاق به شمار میروند.(5)
راستی آیا کارگزاران حکومتی نباید به اکرام چنین مردمی اهتمام ورزند و دارای عالیترین مواجهات و تعاملات با آنان باشند و به رفع تنگناها و مشکلات و تمهید زمینههای رشد و پیشرفت آنها پرداخته و با آزار و اذیتها و آفات و آسیبهایی که از ناحیه افراد و گروه های ماجراجو و هتاک و تخریبگر علیه این بندگان شایسته خداوند انجام میگردد، مقابله کنند؟
پبامبر اکرم(ص) اولین زمامدار و رهبر اجتماعی و سیاسی پس از تشکیل حکومت اسلامی بود که در همان حال که به اعزام سفیر به کشورهای مجاور میپرداخت و امور انتظامی و امنیتی را سامان میداد و مراکز قضایی مستقر میکرد و نیروهای نظامی و لشکر وسیع و نیرومند برای دفاع از سرزمین اسلامی مجهز میساخت، با مردم مواجهات و تعاملات نیکو و سرشار از اکرام داشت و آنان را در حکومت نقش فعال میداد و از نظرات مشورتیشان بهره میجست و علاقه به مردم را در گفتار و کلام و رفتار و عمل و در رفع مشکلات و تنگناها و رنجهایشان متجلی و نمایان میکرد.
درباره برخی از جلوههای مواجهه و معاشرت پیامبراکرم(ص) و پیوند و تعامل اجتماعی او در مسئولیت رهبر دینی و اجتماعی و سیاسی آمده است که آن بزرگوار در معاشرت با مردم، مهربان و گشادهرو بود. در سلام به همه حتی کودکان پیشی میجست و از اصحاب و یاران خویش تفقد میکرد، اگر سه روز یکی از اصحاب را نمیدید سراغش را میگرفت، اگر مریض بود عیادت میکرد و اگر گرفتاری داشت کمکش مینمود. در مجالس، تنها به یک فرد نگاه نمیکرد و یک فرد را طرف خطاب قرار نمیداد، بلکه نگاههای خود را در میان جمع تقسیم میکرد. از اینکه بنشیند و دیگران خدمت کنند تنفر داشت، از جا برمیخاست و در کارها شرکت میکرد.(6)
همچنین یکی از مشخصهها و ویژگیهای بسیار مهم پیامبر اسلام خصلت "نرمی در عین صلابت"بود. در توضیح پیرامون این خصلت بسیار مهم که از ضروریات زمامداری و حکومت در اسلام میباشد، چنین آمده است:
در مسائل فردی و شخصی و آنچه مربوط به شخص خودش بود نرم و ملایم و با گذشت بود، گذشتهای بزرگ و تاریخیاش یکی از علل پیشرفتش بود، اما در مسائل اصولی و عمومی، آنجا که حریم قانون بود، سختی و صلابت نشان میداد و دیگر جای گذشت نمیدانست. پس از فتح مکه و پیروزی بر قریش، تمام بدیهایی که قریش در طول بیست سال نسبت به خود او مرتکب شده بود نادیده گرفت و همه را یکجا بخشید، توبه قاتل عموی محبوبش حمزه را پذیرفت، اما در همان فتح مکه، زنی از بنی مخزوم مرتکب سرقت شده بود و جرمش محرز گردید، خاندان آن زن که از اشراف قریش بودند و اجرای حد سرقت را توهینی به خود تلقی میکردند سخت به تکاپو افتادند که رسول خدا از اجرای حد صرفنظر کند، بعضی از محترمین صحابه را به شفاعت برانگیختند، ولی رنگ رسول خدا از خشم برافروخته شد و گفت: چه جای شفاعت است؟! مگر قانون خدا را میتوان به خاطر افراد تعطیل کرد؟ هنگام عصر آن روز در میان جمع سخنرانی کرد و گفت:
«اقوام و ملل پیشین از آن جهت سقوط کردند و منقرض شدند که در اجرای قانون خدا تبعیض میکردند، هرگاه یکی از اقویا و زبردستان مرتکب جرم میشد معاف میشد و اگر ضعیف و زیردستی مرتکب میشد مجازات میگشت. سوگند به خدایی که جانم در دست اوست، در اجرای «عدل» درباره هیچ کس سستی نمیکنم، هر چند از نزدیکترین خویشاوندان خودم باشد.»(7)
مشورت با یاران و نظرخواهی از اصحاب و شخصیت دادن به مردم و مهرورزیها و عفو و گذشتها و زیباترین نوع اخلاق اجتماعی که به بزرگداشت امنیت فکری و روحی و آبرویی افراد و مصون و محفوظ داشتن آنان از فحاشیها و بداخلاقیها و هتکها و تخریبها که از جانب افراد و جناحها و گروههای غوغاسالار برای دستیابی به اهداف سیاسی و مطامع اقتصادی انجام میگرفت، جلوههای مهم دیگری از اکرام مردم در نظام و حکومت اسلامی پیامبر عالیقدر اسلام میباشد که باید در همه اعصار و درتمام دولتهایی به تجلی درآید که به نام اسلام تشکیل میشوند و میخواهند در «رفتار و عمل» و نه در «کلام و شعار» ملت را در حکومت شریک و سهیم سازند و نقش نظارت و انتقاد و بازخواست از کارگزاران و حاکمان را به آنان بدهند.
درباره این شیوههای مهم و راهبردی در سیره سیاسی حکومتی پیامبراکرم(ص) در تاریخ اسلام چنین آمده است:
با اینکه فرمانش میان اصحاب بیدرنگ اجرا میشد و آنها مکرر میگفتند چون به تو ایمان قاطع داریم اگر فرمان دهی که خود را در دریا غرق کنیم و یا در آتش بیفکنیم میکنیم، او هرگز به روش مستبدان رفتار نمیکرد، در کارهایی که از طرف خدا دستور نرسیده بود با اصحاب مشورت میکرد و نظر آنها را محترم میشمرد و از این راه به آنها شخصیت میداد. در «بدر» مسئله اقدام به جنگ، همچنین تعیین محل اردوگاه و نحوه رفتار با اسرای جنگی را به شور گذاشت. در "احد" نیز راجع به اینکه شهر مدینه را اردوگاه قرار دهند و یا اردو را به خارج ببرند، به مشورت پرداخت. در «احزابَ» و در «تبوک» نیز با اصحاب به شور پرداخت.
نرمی و مهربانی پیغمبر، عفو و گذشتش، استغفارهایش برای اصحاب و بیتابیاش برای بخشش گناه امت، همچنین به حساب آوردنش اصحاب و یاران را، طرف شور قرار دادن آنها و شخصیت دادن به آنها از علل عمده نفوذ عظیم و بینظیر او در جمع اصحابش بود. قرآن کریم به این مطلب اشاره میکند آنجا که میفرماید:
«به موجب مهربانیای که خدا در دل تو قرار داده تو با یاران خویش نرمش نشان میدهی. اگر تو درشتخو و سختدل میبودی از دورت پراکنده میشدند. پس عفو و بخشایش داشته باش و برای آنها نزد خداوند استغفار کن و با آنها در کارها مشورت کن، هرگاه عزمت جزم شد دیگر بر خدا توکل کن و تردید به خود راه مده.»(8)
نظم و انضباط بر کارهایش حکمفرما بود. اوقات خویش را تقسیم میکرد و به این عمل توصیه مینمود. اصحابش تحت تاثیر نفوذ او دقیقا انضباط را رعایت میکردند.(9)
حضرت امام خمینی که بنیانگذار نظام حکومتی اسلام در تاریخ معاصر میباشد، همواره همه زمامداران و دولتمردان را به تبعیت از سیره و روش سیاسی و حکومتی حضرت پیامبراکرم(ص) فرا میخواند، زیرا نظام جمهوری اسلامی ایران در محتوا و تفکر دارای خاستگاه اسلام و قرآن بود و از لحاظ شیوههای کاربردی بایدبه پیروی از حکومت رسولاکرم(ص)میپرداخت تا به این وسیله قوانین اسلام از جنبههای مختلف عینیت یابد و به ظهور اجتماعی برسد. همچنین امام خمینی حکومت حضرت امیرالمومنین(ع) را بهترین الگو برای زمامداران و حاکمان در گرایش به مردم و رسیدگی به امور آنان و ساختن جامعهای اسلامی معرفی میکرد. نمونه ذیل، یکی از صدها نمونه از سخنان و رهنمودهای امام خمینی در این موضوع میباشد:
مسلمین ملاحظه بکنند، حکومتهای اسلامی ملاحظه بکنند، حکومت صدر اسلام را [که] صدر اسلام وضع حکومت چه طور بود. پیغمبر اسلام - صلیالله علیه و آله و سلم - با مردم چه طور رفتار میکرد... با ملت چه طور رفتار میکرد، یک پدر مهربان و بالاتر از یک پدر مهربان بود. امیرالمومنین چه طور در زمان خلافت، که یک خلافتی بود که سرتاسر ممالک اسلامی، که در آن وقت از حجاز و مصر و ایران و عراق و سوریه و یمن و همه اینها از اروپا هم یک مقداری بود، این مرد بزرگ در عین حالی که سیطره بر همه این ممالک داشت، با مردم چه طور رفتار میکرد، با ضعفا، با مستضعفین، چه جور رفتار میکرد، زندگی خودش چه طور بود. البته او یک مردی بود که معجزه بود، کسی نمیتواند مثل او باشد، لکن حکومتها میتوانند عبرت بگیرند که تعدیل کنند کار خودشان را، آن طور حکومت میکرد، ملت هم با او آن طور بودند.(10)
امام خمینی پس از پیروزی انقلاب و تشکیل نظام اسلامی، همه مسئولان را به این حقایق و واقعیتها توجه میدهند که: در اسلام حکومت به معنا و مصداقی که در دنیا وجود دارد تحقق نمییابد، زیرا در اسلام، حکومت به مفهوم غربی و شرقی آن که به هم آوردن قدرتی بزرگ و جدا از مردم است نباید عینیت یابد:
«ملتفت باشید که شمایی که الان به حکومت رسیدهاید، [این] حکومت نیست، خدمتگزار هستید، اسلام حکومت به آن معنا ندارد، اسلام خدمتگزار دارد.»(11)
ثانیا یکی از دلایل حکومت اسلامی با خاستگاه دین و حضور و مشارکت مردم را این میدانند که وقتی استبداد سرنگون شد و استعمار مطرود گردید و همه امور از سیطره قدرتهای خارجی و مهرههای دست نشانده آنان بیرون رفت، همراهی و همگامی زمامداران با ملت با در اختیار قرار گرفتن منابع ثروت باعث رشد و شکوفایی و
پیشرفتهای روزافزون میگردد:
«اسلام، ما را موظف کرده که خدمت بکنیم. خدمتگزاری مطرح است پیش ما... مجتمعا با هم. دست به دست هم... همه ملت با هم. یک مملکتی است مال همه است. همه موظفیم که این مملکت را خودمان اداره بکنیم. حالا دیگر مال خودمان است، منافع مملکت ما را دیگر امریکا نمیتواند ببرد، انگلستان هم نمیتواند ببرد. منافع مال خودتان است، مملکت هم مال خودتان است. خودمان باید زحمتش را بکشیم و کشت بکنیم و منافعاش را برای خود ملتمان باشد.»(12)
این تفکر باید در میان زمامداران و کارگزاران حکومتی در هر دوره و با تغییر عناصری که در عرصه مدیریت کلان سیاسی در مسئولیتهای کلیدی نظام اسلامی به سیاستگزاری و برنامه ریزی برای تدبیر امور مختلف جامعه و اداره صحیح کشور میپردازند نهادینه شود که در نظام سیاسی اسلام «حکومت» به صورت امری صوری و دارای اهدفی چون نظامهای حکومتی دنیا نیست، بلکه حکومت با فلسفه خدمت به دین و ملت و سرزمین استقرار مییابد و به فعلیت درمیآید.
تفکر اصیل درباره فلسفه حکومت در اسلام، همه زمامداران ودولتمردان را به کسب اخلاق مدیریت در سطح عالی راهنمایی میکند. اخلاق مدیریت در موضوعات مختلف و دارای ابعاد و جلوههای گوناگون میباشد که یکی از مهمترین آنها حفظ کرامت و امنیت روحی و اخلاقی و اجتماعی مردم است.
یکی از روشهای دستیابی به اخلاق مدیریت این است که زمامداران به فلسفه حکومت در اسلام که خدمت به مردم و جامعه است توجه و عمل مبذول دارند، که اگر آنگونه که لازم است به این مهم دست یابند، هرگز به صورت نظامهای حکومتی دنیا به سیاست و حکومت نمینگرند و رسیدن به قدرت و تسلط بر اهرمهای حکومت، تمایل شدید نفسانی و عطش سیریناپذیر برای آنان نمیشود. و اینجاست که بین مردم و حاکمان جداییها و فاصلهها از بین میرود و نظام سیاسی و حکومتی اسلام به طور شایسته چهره ظاهر میکند و مردم در آرامش و امنیت اخلاقی و اجتماعی به زندگی سالم و با نشاط میپردازند.
* پاورقی:
1 - سوره بنی اسرائیل، آیه 53
2 - سوره منافقون، آیه 8
3 - سوره زمر، آیه 18
4 - سوره انفال، آیه 74
5 - سوره رعد، آیه 23
6 - مجموعه آثار، متفکر شهید آیتالله مطهری، انتشارات صدرا، ج 2، ص 255 و 256
7 - همان مدرک، ص 256 و 257
8 - سوره آل عمران، آیه 159
9 - مجموعه آثار، استاد شهیدمرتضی مطهری، ج 2، ص 259
10 - صحیفه امام، ج 9، ص 329 و 330
11 - همان مدرک، ج 13، ص 203و204
12 - همان مدرک، ج 10، ص 463
* جناحها و باندهای سیاسی برای دستیابی به اهرمهای قدرت، و شعارهای مردمگرایی را در طبلها و شیپورها، آهنگین و دلنشین میسازند و این گونه به دامگستری برای فریب مردم به ویژه جوانان میپردازند
* اخلاق مدیریت سیاسی دارای موضوعات و ابعاد مختلف میباشد که یکی از مهمترین آنها حفظ کرامت و امنیت روحی و اخلاقی و اجتماعی مردم جامعه است که باعث رشد انتقاد و زمینه ساز تحقق نقش نظارتی ملت می گردد