بخشی از پیام تاریخی حضرت امام خمینی به روحانیت، به موضوع نقش علما و روحانیون در جنگ و دفاع مقدس اختصاص دارد. این بخش از پیام، حضور روحانیت در جبهههای نبرد و مجاهدتهای آنان را از افتخارات بزرگ روحانیت میداند و همین حضور را بهترین و برترین دلیل در پیوند روحانیت باملت و همگامی با مردم در همه عرصهها از جمله عرصه جنگ با دشمنان اسلام معرفی میکند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران به نقل از شفقنا، در نگاه امام خمینی روحانیت یک نهاد اسلامی است که دارای پایگاه مردمی است و علت اینکه بارها آن پیشوای محبوب اعلام کرد که حوزههای علمیه نباید به دولت اسلامی وابسته باشد و از آنجا ارتزاق کند و کاستیها و نیازهای اقتصادیاش را مرتفع سازد، صیانت از همین پایگاه مردمی است، چرا که از دیدگاه امام و اکثر مراجع آگاه مردم مسلمان همچنان که تا حال با پرداختهایی چون خمس و سهم امام، حوزهها را تجهیز مادی کردهاند، از این پس نیز با همین شیوه و روش عمل میکنند و همه مراجع و فقها باید مراقبت ورزند که این روش را پاس بدارند.
در نگاه امام خمینی و مراجع عظام، ارتزاق نهاد روحانیت از دولت و وابستگی به اقتصاد دولتی، با استقلال حوزهها در تضاد و تعارض میباشد و باید به گونهای عمل شود که در نظام سیاسی اسلام «دولت حوزوی» یعنی دولت وابسته به فرهنگ ناب اسلامی که حوزههای علمیه تبیینگر آن هستند به وجود آید و به شدت مراقب باشیم که «حوزه دولتی» شکل نگیرد که عامل هضم استقلال و آزادی حوزه و روحانیت و تأثیرپذیری از دولتمردان اسلامی در همه اعصار میشود.
پیوند روحانیت با مردم در امور اقتصادی حوزه، مصداق و جلوهای از وارستگی حوزههای علمیه و نهاد روحانیت است که مصداقها و نمونههای دیگر همچون همراهی و پیوند روحانیت با مردم در موضوع جنگ و دفاع مقدس دارد.
حضرت امام خمینی هیچ عاملی را جز خود روحانیت موجب ماندگاری و گسترش آثار نهاد روحانیت در میان مردم صحیح نمیداند.
شرح و تبیین حضور و مجاهدتهای روحانیت، به آنچه در پیام به روحانیت آمده است، محدود نمیشود، بلکه امام خمینی در سخنان و رهنمودهای مختلف خود درباره این جهاد بزرگ علمای دین توصیفها و تعابیر گوناگون دارد که شایسته تعمق و تفکر میباشد. به همین دلیل در این رهنمودها همراه با دیدگاه امام در پیام به روحانیت، دقیق میشویم.
روحانیت سپر بلای مردم در همه مواضع و سنگرها
اینکه نهاد روحانیت همواره با مردم بوده و همراه با آنان در همه صحنهها حضور داشته و سختیها کشیده و در هیچ شرایطی تحت تأثیر هیچ عاملی قرار نگرفته و به همین دلیل مردم از آنان استقبال کرده و با اشتیاق با آنان همراه گشتهاند، سخنان بسیار ژرف و عمیقی از امام خمینی در پیام به روحانیت و سایر پیامها مییابیم.
امام خمینی در پیام به روحانیت، بسیار صریح و روشن، فقها و علمای اسلام را تأثیرناپذیر از هر عامل ناسالم معرفی میکند و این را خلوص و صدق و راستی روحانیت و عامل گرایش مردم به آنان میداند. در این عبارات کوتاه دقت کنیم:
«در ترویج روحانیت و فقاهت، نه زور سرنیزه بوده است، نه سرمایه پولپرستان و ثروتمندان، بلکه هنر و صداقت وتعهد خود آنان بوده است که مردم آنان را برگزیدهاند.»(1)
امام خمینی در پیامی به ملت ایران، ارتباط و پیوند مردم با روحانیت در طول تاریخ و ایثار و فداکاری علمای دین در همه سنگرها از جمله سنگرهای جنگ و دفاع از دین و ملت را این گونه توضیح میدهد و در شرایطی که همه مدعیان پیوند با مردم و خدمت به آنان در تمام فراز و فرودهای تاریخی از جمله مبارزات سیاسی با طاغوت به ناامیدی و کنارهگیری ازمردم رسیده بودند، علمای نستوه و مبارز را در هر جبههای مدافع ملت معرفی میکند:
«روحانیون مبارز و متعهد به اسلام در طول تاریخ و در سختترین شرایط همواره بادلی پر از امید وقلبی سرشار از عشق و محبت به تعلیم و تربیت و هدایت نسلها همت گماشتهاند و همیشه پیشتاز و سپربلای مردم بودهاند، بر بالایدار رفتهاند و محرومیتها چشیدهاند، زندانها رفتهاند و اسارتها و تبعیدها دیدهاند، و بالاتر از همه، آماج طعنهها و تهمتها بودهاند، و در شرایطی که بسیاری از روشنفکران در مبارزه با طاغوت به یأس و ناامیدی رسیده بودند، روح امید و حیات را به مردم برگرداندند و از حیثیت و اعتبار واقعی مردم دفاع نمودهاند، و هم اکنون نیز در هر سنگری از خطوط مقدم جبهه گرفته تا مواضع دیگر، در کنار مردمند، و در هر حادثۀ غمبار و مصیبتآفرینی شهدای بزرگواری را تقدیم نمودهاند. در هیچ کشور و انقلابی جز انقلاب بعثت و رسالت و زندگی ائمه هدی - علیهمالسلام - و انقلاب اسلامی ایران سراغ نداریم که رهبران انقلاب آنقدر آماج حملات و کینهها گردند. و این به خاطر صداقت و امانتداری است که در وجود علمای متعهد اسلام متبلور است.
مسئولیتپذیری در کشوری که با محاصرهها و مشکلات اقتصادی وسیاسی و نظامی مواجه است کار مشکلی است. البته روحانیون متعهد کشور ما باید خودشان را برای فداکاریهای بیشتر آماده کنند و در موقع لزوم و ضرورت از آبرو و اعتبار خود برای حفظ آبروی اسلام و خدمت به محرومان و پابرهنگان استفاده کنند. و جای بسی سپاس و امتنان است که ملت رشید و دلاور ایران قدر این خادمان واقعی خود را میشناسد، و فلسفه عشق و ارادت خود را به این نهاد مقدس در یک کلمه خلاصه میکند.(2)
اگر چه موضوعات مختلفی در این عبارات و توصیفها از مجاهدات و فداکاری علما و روحانیون وجود دارد، لکن در موضوع «در کنار مردم و دفاع از آنان»، باید محورها و موضوعات ذیل مورد توجه خاص قرار گیرند:
- سپر بلای مردم بودن و در این عملکرد همواره پیشتاز شدن، این بلاها برای دین و آرمانها و استقلال و آزادی مردم، عبارتند از اسارت و زندان، تبعید و تحمل محرومیتهای ناشی از آن، بالایدار رفتن، آماج طعنها و تهمتها قرار گرفتن
- دفاع از حیثیت واقعی مردم و اعتبار آنان که در تمام موضوعات اعتقادی ودینی و اجتماعی و سیاسی و آبرویی و ناموسی تعمیم مییابد و اگر این دفاع به نحو مطلوب صورت نگیرد، امنیت فکری و روحی و روانی و آرامش برای زندگی سالم تحقق نمییابد.
- در هر سنگری از خطوط مقدم جبهه گرفته تا مواضع دیگر در کنار مردم بوده و در هر حادثه غمبار و سخت شهدایی را تقدیم دین و اهداف و آرمانهای مقدس مردم کردن.
- برای هر فداکاری آماده شدن ودر مواقع ضروری با فداکاریهای خویش از آبرو و حیثیت خود گذشتن، و مسئولیتپذیری به عنوان سختترین کار در شرایطی که کشور در مشکلات سیاسی و نظامی و اقتصادی فرو رفته و از همه سو در محاصره قدرتها و عوامل منطقهای آنان قرار گرفته است.
بینشزایی و آگاهیبخشی در مردم برای حضور در جبههها
مهمترین و محوریترین مسئولیت روحانیت، ایجاد بینش و آگاهی در مردم برای شناخت وظایف خود و عمل به دستورات دینی در ابعاد مختلف اعتقادی، عبادی، اجتماعی و سیاسی و نظامی میباشد.
این بینشزایی و آگاهیبخشی جلوه و جنبهای از وظیفه حیاتی و کلیدی ارشاد و راهنماییهای روحانیت به شمار میرود که در هر موضوعی به گونهای و در هر شرایط و مشکلات ناشی از آن با روشی متناسب با موضوع و مشکل پدیدآمده در جامعه و کشور متجلی میشود.
در موضوع جهاد مردم با عوامل بازدارنده راه رشد و کمال معنوی و تهدیدگران آزادی ملت و استقلال کشور، آنگاه که جنگی از جانب قدرتهای اشغالگر و سیطرهجو چه به صورت مستقیم و تهاجم نظامی خود آنان و چه به شکل بهرهبرداری و تحریک عوامل و حاکمان مستبد و دست نشاندهشان به کشوری مستقل و ملتی آزاده تحمیل شود، اولین گروهی که به پا میخیزند و به مخالفت میپردازند و خود را مهیای دفاع از دین و تمامیت ارضی سرزمین میکنند،علمای دینی هستند.
مسئولیت روحانیت آگاه و بیدار و مراقب در چنین شرایط دارای ابعاد و جلوههای گوناگون میباشد و در جبهه و پشت جبهه به ظهور و بروز در میآید.
آنچه قبل از حضور مستقیم علمای اسلام و طلاب جوان حوزههای علمیه در جبهه دفاع از دین با مقابله با دشمن مهاجم قابل توجه بسیار میباشد و نباید از آن غفلت شود، جنبه آگاهی بخشی به مردم درباره اهمیت جنگ و دفاع در اسلام و ضرورت حضور در جبهههای نبرد حق علیه باطل است. در این گونه مواقع روحانیت به ارشاد مردم در ابعاد معنوی و سیاسی و نظامی میپردازد و همین دعوتها و ارشادها و ترغیبهای روحانیت است که نیروهای مردمی را به جبهههای جنگ گسیل میدارد و از انبوه جمعیتهای مردمی، لشکرها میسازد و در برابر خصم متجاوز به دفاع وادار میکند.
رهنمودهای امام خمینی در ذیل به اهمیت بینشزاییها و آگاهیبخشیهای روحانیت و به راه انداختن جمعیتهای کثیر مردمی به جبهههای جنگ اشاره دارد:
«علمای اسلام و ائمه جماعت و خطبای محترم بر حجم ارشاد و رهنمودهای خود بیافزایند و قشرهای میلیونی مردم را متوجه طرق نگهبانی از اسلام واحکام مقدسه و حراست از جمهوری اسلامی نمایند، و به تودههای متعهد میلیونی اسلامی لزوم تشریک مساعی در تمام امور کشوری و لشگری و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را گوشزد نمایند و به آنان توصیه کنند که برای کمک به اقتصاد کشور - که امروز از اهم مسائل است - از اسراف، تبذیر، و استعمال امور تشریفاتی و تجملی اجتناب نمایند،و از سپردن پولهای خود اگر چه اندک باشد به بانکهای دولتی برای به راه افتادن چرخهای اقتصاد و کمک به دولت اسلامی دریغ ننمایند، و از کمک کردن به جنگ و جنگزدگان غفلت ننمایند، و از شرکت در بسیج مستضعفان و تعلیم و تربیت دیدن برای حراست از اسلام عزیز کوشا باشند.»(3)
امام خمینی در سخنی دیگر علمای اسلام را مخاطب قرار میدهد و بخشی از آگاهیبخشیهای آنان را به ایجاد امید در مردم و تزریق روحیه اطمینان و آرامش در نزول نصرت الهی و نمایانده شدن پیروزی و فتح و ظفر در جبهههای جنگ مختص میسازد و این یکی از جنبههای روحی و مرتبط با عواطف و احساسات انسان است که امید، او را مسرور میدارد و موجب تحرک میشود، و اطمینان و آرامش، او را متحول و مهیای پذیرش رنجهای جهاد و تداوم مقاومت و پایداری برای موفقیت در امور جنگ میکند.
به درخواستهایی چون امیدزایی و اطمینان بخشی در مردم توسط روحانیت که در سخنان امام خمینی تجلی دارد توجه کنیم:
«آن چیزی که بسیار مورد توجه آقایان باید باشد این است که مردم را ارشاد کنید. مردم را اطمینان بدهید که پیروز هستند و خدای تبارک و تعالی وعدهاش تخلف ندارد، وعده پیروزی داده به کسی که برای خدا قیام میکند و نصرت میکند اسلام و دین خدا را. و جوانها را از اینکه خدای نخواسته یک وقتی به دام این اراذل (4) بیفتند، باید خیلی تحذیر کنید. اینها در همه جا باز هم دارند [توطئه میکنند]، اشخاصی که انحراف میخواهند حاصل کنند... شما در نمازهای جمعه، در جماعات، سایر آقایان در جماعاتشان، در جمعاتشان مردم را اطمینان بدهند که پیروزی هست برای شما.(5)
علمای وارسته، شور جهاد درسر، عشق به شهادت در دل و تقدیم شهدا به پیشگاه خدا
«جهاد» یکی از احکام مقدس دین اسلام است که به صورت دستورالعملی مهم و ارزشی والا و مرتبهای از تقرب به درگاه الهی چهره ظاهر میسازد.
جهاد به این دلیل ارزشمند است و مورد توجه پیامبران و امامان و عالمان و صالحان در همه اعصار، که ابزار و وسیلهای است که اولاً موجب بقای دین، استمرار قوانین، عمل به تعالیم، نشر معارف و فرهنگ اسلامی در همه ابعاد و جلوهها میشود و جامعیت و تمامیت اسلام را پاس میدارد و آزادی ملل مسلمان جهان و استقلال سرزمینهای آنان را موجب میگردد و اقتدار و اتحاد آنان و حیات عزتمندشان را رقم میزند.
ثانیا جهاد نزدیکترین راه برای وصول به «شهادت» است که همواره از آرزوهای بزرگ پیامبر اکرم و ائمه معصومین و علمای وارسته و مومنان خالص قرار گرفته است.
شهادت، بالاترین و متعالیترین مرتبه از مراتب تقرب به درگاه خداوند است و شهیدان کسانی هستند که با ریختن خون خویش بر زمین برای رضای خدا و در راه پاسداری از دین خدا، مقامی شریف مییابند و «عند ربهم یرزقون»(6) میشوند.
علمای وارسته و روحانیون مهذب، هم شور جهاد در سر داشتند و هم عشق شهادت در دل، و به همین دلیل وقتی شیپور جنگ نواخته شد سر از پا نشناختند و به جبهههای جنگ شتافتند تا ضمن بهرهگیری از جهاد برای تحقق بقای اسلام و نظام و انقلاب و استقلال میهن اسلامی، به مقام رفیع و شریف شهادت نائل آیند.
عالمان از بند نفس رسته و مشتاق شهادت، مقتدایی چون امامالمتقین حضرت علی(ع) داشتند که علاقه شدید به شهادت داشت(7) و وقتی شمشیر بر فرق مبارکش نشست و مرگ خویش را نزدیک یافت، احساس دستیابی به آرزوی خویش و رسیدن به آرامش داشت(8)
حضرت امام خمینی در پیام به روحانیت، اینگونه به تجلی شور جهاد و عشق به شهادت در علمای انقلابی و مبارزه اشاره میکند:
«صلوات و سلام خدا و رسول خدا بر ارواح طیبۀ شهیدان خصوصاً شهدای عزیز حوزهها و روحانیت، درود بر حاملان امانت وحی و رسالت پاسداران شهیدی که ارکان عظمت و افتخار انقلاب اسلامی را بر دوش تعهد سرخ و خونین خویش حمل نمودهاند. سلام بر حماسهسازان همیشه جاوید روحانیت که رساله علمیه و عملیه خودرا به دم شهادت و مرکب خون نوشتهاند... حقاً از روحانیت راستین اسلام و تشیع جز این انتظاری نمیرود که در دعوت به حق و راه خونین مبارزه مردم خود، اولین قربانیها را بدهد و مهر ختام دفترش شهادت باشد. آنان که حلقه ذکر عارفان ودعای سحر مناجاتیان حوزهها و روحانیت را درک کردهاند، در خلسۀ حضورشان آرزویی جز شهادت ندیدهاند و آنان از عطایای حضرت حق در میهمانی خلوص وتقرب جز عطیه شهادت نخواستهاند.»(9)
شور جهاد و عشق به شهادت که در سر و جان و دل علمای وارسته و روحانیون خالص طوفان به پا میکرد، آنان را به جبهههای جنگ کشاند و در میادین رزم با خصم بود که حماسههای روحانیت تجلی یافت و بیشترین شهدا تقدیم اسلام گردید.
به بخشی از پیام امام خمینی به روحانیت درباره این جهادگران و شهیدان راه حق دقیق میشویم:
«خدا را سپاس میگزاریم که از دیوارهای فیضیه گرفته تا سلولهای مخوف و انفرادی رژیم شاه و از کوچه و خیابان تا مسجد و محراب امامت جمعه و جماعات و از دفاتر کار و محل خدمت تا خطوط مقدم جبههها و میادین مین، خون پاک شهدای حوزه و روحانیت افق فقاهت را گلگون کرده است و در پایان افتخارآمیز جنگ تحمیلی نیز رقم شهدا و جانبازان و مفقودین حوزهها نسبت به قشرهای دیگر زیادتر است. بیش از دو هزار و پانصد نفر از طلاب علوم دینیه در سراسر ایران در جنگ تحمیلی شهید شدهاند و این رقم نشان میدهد که روحانیت برای دفاع از اسلام و کشور اسلامی ایران تا چه حد مهیا بوده است.»(10)
و این گونه بودکه زیباترین جلوههای حضور حماسی روحانیت صبور و مقاوم و دردآشنا و حامی مردم را در جبهههای جنگ به نظاره نشستیم، و پاکباختگان و از خودرستگانی از حوزه و روحانیت را همچنان که پیشتاز در انقلاب و مبارزات سیاسی با رژیم ستمشاهی یافتیم، در دفاع از تمامیت ارضی کشور و جلوگیری از اشغالگران و حفظ دین و آزادی و استقلال، پیشگام دیدیم و شاهد و دلیل آن شهدا و جانبازانی هستند که این نهاد برخاسته از مردم در خدمت دین و ملت، تقدیم پیشگاه حضرت حق کردند.
*پاورقی:
1- پیام تاریخی امام خمینی به روحانیت در سوم اسفند 1367، صحیفه امام، ج21، ص 276
2- صحیفه امام، ج 21، ص 97
3- همان مدرک، ج15، ص 388
4- مقصود امام خمینی از اراذل که جوانان را به دام میانداختند، منافقین و سایر گروههای مخالف اسلام و انقلاب و نظام و روحانیت بودند که با وجود تهاجم دشمن به وطن و اشغال شهرهای مختلف، اوج خیانت و وطنفروشی خود را به نمایش میگذاشتند و نه تنها خودشان به دفاع از کشور نمیپرداختند، که مانع نیز ایجاد میکردند و از جمله گروهی از جوانان غافل و ناآگاه را از دفاع در برابر متجاوزان باز میداشتند و شگفت اینکه از میان همین جوانان غافل، مهرههایی را جذب و به درون خانههای تیمی میبردند و آموزش نظامی میدادند و آماده ترور علمای مبارز و مردم غیور و به جبهه شتافته میکردند!
5- صحیفه امام، ج15، ص 426 و 427
6- تعبیری قرآنی، یعنی نزد رب و پروردگارخویش روزی میخورند، درحالی که زندهاند و مردم پس از شهادت، آنان را مرده میپندارند.
7- حضرت امام علی بن ابیطالب همواره میفرمود که علاقه من به مرگ سرخ و شهادت در راه خدا، همچون اشتیاق کودک به سینه مادر است.
8- وقتی اطرافیان و نزدیکان حضرت امیرالمؤمنین(ع) به شدت در غم و اندوه به سر میبردند که او فرقش شکافته و آماده مرگ است، امام(ع) به آنان میفرمود برای من امر مکروه و ناخواستهای به وجود نیامده و حکایت من حکایت تشنهای است که در بیابان به دنبال آب میپوید و به ناگاه به چشمه زلال و آرامبخش رسیده است.
9- پیام امام خمینی به روحانیت، صحیفه امام، ج21، ص273و274
10- همان مدرک، ص 275 و 276
* بینش زاییها و آگاهی بخشیها برای مردم توسط روحانیت درباره ضرورت حضور در جبهههای نبرد باعث شد، از جمعیتهای انبوه مردم لشکرها ساخته شود و در برابر خصم متجاوز به دفاع بپردازند. این فعالیتهای روحانیت در پشت جبهه همچون حضور حماسی آنان در جبهه نقش محوری و حیاتی داشت.
*علما و روحانیون همچنان که در مسیر اعتلای دین و حمایت از مردم در طول دوران مبارزات سیاسی، زندانها و تبعیدها حفظ آزادی و استقلال و زجرها متحمل شدند و طعنها شنیدند و از آبرو و اعتبارشان در راه خدا گذشتند، در دوران دفاع مقدس به جهاد با دشمنان پرداختند و با تقدیم جانبازان و شهیدان به پیشگاه حق، افتخار آفریدند.