پیام امام خمینی به روحانیت، سرشار از معارف و دانشها و بینشها میباشد که از سویی جایگاه رفیع روحانیت اصیل اسلام را مینمایاند و جهاد فکری و عملی و رنج و مرارتهای جبهه علمای نستوه و سختکوش را تمجید میکند و بر ادامه راه این حاملان وحی و معارف دین و بهرهگیری از آثار فقهی و علمی و اجتماعی و سیاسی آنان و توجه به نوآوریهایشان ترغیب میکند،
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران به نقل از روزنامه جمهوری اسلامی، در میان پیامهایی که حضرت امام خمینی پس از پیروزی انقلاباسلامی صادر کردند، پیام به روحانیت از جمله معدود پیامهایی است که از اهمیت ویژهای برخوردار میباشد. این اهمیت را بایددر گستردگی موضوعات،نقادیها، تحلیلها و موشکافیهای خاصی دانست که امام خمینی با مهارت و تدبیر، و نیز با ادبیاتی زیبا و رسا، و عبارت پردازی هایی سرشار از نکات ارائه میدهد و اذهان رادقیق و افکار را عمیق و جانها را به تحول وپیامگیریهای همه جانبه میرساند.
از آنجا که این پیام از عمق و ژرفا برخوردار است و دارای لایههای گوناگون میباشد و معرفتها و بینشها در دل خود به ودیعه نهاده است، و نیز از آنجا که نسل جدید حوزههای علمیه که طلاب جوان و مشتاقی هستند که در متن مبارزات سیاسی روحانیت نبوده و درد و رنج علمای پیشتاز در جهاد فکری و عملی را مشاهده نکرده و طعم تلخ غربت طاقتفرسای آنان را نچشیدهاند، باید دل واژههای این پیام را شکافت و تعابیر آن را به بررسی گذاشت و محتوای عبرتزا و راهگشای آن را به تحلیل و تبیین درآورد تا بیشتر و فزونتر به بهرهبرداری برسد.
اولین لایه از پیام تاریخی امام خمینی با محتوایی چون کوشاییهای فکری فقها و علمای اسلام همراه است.
این تلاش و کوشش دارای راهبردهایی میباشد که هدایت و ارشاد مردم با شرح و بیان جلوههای مختلف فرهنگ و تعالیم و معارف اسلامی و نمایاندن راه کمال و سعادت دنیا و فلاح و رستگاری عقبا، اولین آنها میباشد.
اصولاً باید توجه داشت که راهبرد هدایت و راه نمودن و به مقصدرساندن مردم جامعه در هر عصری از اعصار، اولین وظیفه پیامبران و پس از آنان امامان و در مرحله بعد عالمان میباشد، و اگر هدایت را از مسئولیتهای مهم و کلیدی و محوری در این تلاش فکری خارج کنیم، اثری از دیانت باقی نمینماند، چرا که بقای دین و آثار اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و تربیتی آن در پرتو هدایت و راهیابی انسان به سرچشمة معارف تحقق مییابد و اگر این مهم به خوبی انجام نشود، انتظار رشد و سلامت و سعادت انسانها عبث و بیهوده است.
در آیات مختلف قرآن از هدایت سخن رفته و اهمیت آن نمایانده شده است و "هدی للناس"(1) اصل ثابت و جاری در آیات هدایت و رحمت است. در سوره حمد که در تمام نمازها قرائت میشود موضوع درخواست هدایت از خداوند متعال ا?ن ذکر و تمنای مکرر است: اهدنا الصراط المستقیم(2) و از مناجاتها و تقاضاهای انسان از خداست که مگذار دلهای ما پس از آنکه به حق هدایت کردی به باطل مایل گردد، و به ما از لطف خویش مرحمتی عطا کن که تویی وهاب و بخشنده: ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هدیتنا وهب لنا من لدنک رحمه انک انتالوهاب(3)
انبیای الهی مهمترین دستور و فرمان و مأموریتی که از خداوند میگیرند هدایت است، چنان که خداوند متعال از ابراهیم و لوط و یعقوب یاد میکند که مقام نبوت میدهد و اعلام میکند: آنان را پیشوایان مردم ساختیم تا خلق را به امر ما هدایت کنند: و جعلنا هم ائمه یهدون بامرنا(4)
و همین گونه داود و سلیمان و موسی و عیسی و محمد، بزرگترین رسالتی که داشتند، هدایت مردم به صورت جامع و در همه امور حیات دنیایی و اخروی بود.
روحانیت اسلام شامل مراجع و فقها و علما و اندیشمندان و تبلیغگران راه خدا، در امتداد هدف هدایت که اولین مبنای رسالت وامامت است، باید "هادی امت" باشند و در تمام امور اعتقادی،عبادی، اخلاقی، تربیتی، اجتماعی،سیاسی و در تمام صحنههای حیات مادی و معنوی، به راهنماییهای خالص و صادق و سالم و راستین بپردازند.
در پیام امام خمینی به این عبارات که راهبرد هدایت در تلاشهای فکری روحانیت را مینمایاند و برای آن اهمیتی خاص و منزلتی ویژه قائل است توجه کنیم.
- سلام بر حماسهسازان همیشه جاوید روحانیت که...بر منبر هدایت و وعظ و خطابة ناس، از شمع حیاتشان گوهر شبچراغ ساختهاند(5)
- سلام بر آنان که تا کشف حقیقت تفقه به پیش تاختند و برای قوم و ملت خود منذران صادقی شدند که بند بند حدیث صداقتشان را قطرات خون و قطعات پاره پارة پیکرشان گواهی کرده است (6)
اکنون با توجه به این که اولین و مهمترین راهبرد در کوشایی فکری روحانیت، هدایت و ارشاد مردم است و امام خمینی به دلیل این اهمیت از تعابیری اینگونه دقیق و محوری استفاده میکنند تا جایگاه این راهبرد و نقش آن در اعتلای دین و امت را نمایان سازد، آیا نباید به این نتیجه برسیم که هدایت و ارشاد، مهمترین وظیفه و از حیاتیترین مسئولیتهای روحانیت میباشد که نباید در هیچ عصر و زمانی به غفلت گراید و به حاشیه کشیده شود؟
آیا همین راهبرد هدایت نیست که ضرورت فراجناحی بدون روحانیت را تثبیت میسازد و باید تمام تارهای تنیده شده بر پیکر رسای این حاملان وحی و هدایت خلق را از بین ببرد و آنان را از قید و بند نفسانیت گروهی، حزبی و جناحی خارج سازد و همواره و در هر شرایط"هادی امت" باقی بگذارد؟
راستی چرا باید قشری از روحانیت اسلام از مأموریت الهی خود که هدایت مردم در همه ابعاد و شئون حیات است غافل شوند و این وظیفه مقدس را با گرایشات و زد و بندهای سیاسی به هم آمیزند و همین مردمی را که باید به راه دین آورند به بیراهه ناشی از برداشتهای نابجا و سیاسی کاریهای خود اسیر سازند و به شتاب در مهالکی تحریک کنند که در نهایت تقابل بادین است و نه تعامل بادین!
بارها گفتهایم که جایگاه روحانیت بالاتر از آن است که از بازیگران سیاسی تأثیر بگیرد و منزلت حوزههای علمیه که پایگاه ائمه اطهار(ع) و حلقه اتصال فقهای جامعالشرایط برای مرجعیت شیعه و هدایت شیعیان با پیشوایان معصوم که آخرین آنان در دورة غیبت قرار دارد میباشد، والاتر از آن است که در دام جناحگراییهای سیاسی گرفتار آید و هدایت امت را با رگههای گرایشات ناسالم باندی و حزبی به عینیت اجتماعی درآورد.
مگر نه این است که امام خمینی فرمودند: همیشه مردم از کوثر زلال معرفت فقهای بزرگوار سیراب شدهاند؟ آیا نباید کاری کنیم که این کوثر همواره "زلال" باقی بماند و تشنگان معرفت دینی را "سیراب" سازد؟ و آیا جز این است که استقلال سیاسی روحانیت که از آن تعبیر به"فراجناحی" میشود، عامل اصلی جوشیدن این کوثر و چشمسار نیت و آن را همیشه و در همه اعصار جاری نگاه نمیدارد؟
موضوع مهم دیگر در راهبرد هدایت و ارشاد مردم این است که اگر بخواهیم نهادی را اخلاقی بدانیم و مرکزی را تبیینگر نظام اخلاقی اسلام معرفی کنیم، آن نهاد، روحانیت اسلام است و آن مرکز، حوزههای علمیه میباشند.
این سخن مفهومی را در دل خود دارد و پیامی را القا میکند که عبارت است از اینکه فقها و علما و روحانیون باید همه مظهر اخلاق ناب و زلال باشند و مراکز حوزوی باید خود را پایگاه فکری و عملی نظام اخلاقی اسلام بیابند.
این موضوع را به این دلیل مطرح کردیم که مأموریت و مسئولیت سنگین روحانیت در هدایت و ارشاد مردم جامعه به طور طبیعی باید مجموعهای از تعالیم و معارف جامع اسلامی را متجلی سازد که اخلاق اسلامی از مهمترین آنهاست، همچنان که عبادت اسلامی، تربیت اسلامی، مدیریت اسلامی و اتحاد اسلامی از موضوعات مهم دیگر در مجموعه تعالیم دینی است که با موضوع کلیدی و محوری "هدایت مردم" پیوند میخورد.
وقتی اخلاق و رفتار اسلامی باید در حیطه فکر و عمل کسانی که هادی امت هستند ظهور و بروز پیدا کند، طبیعی است که هر فقیه و عالم و روحانی باید "اخلاقی" باشد، یعنی به شدت تابع دستورالعملهای نظام اخلاقی اسلام و عامل به ضوابط ومعیارها و مراقبتها گردد و در طرد و نف? رذایل اخلاقی از جمله خودخواهیها و دروغگوییها و تهمتزنیها و هتک حرمتها از دیگر افراد جامعه جلوتر باشد و در عمل به فضایل اخلاقی همچون خلوص و صداقت و تواضع و فداکاری پیشگام و پیشتاز گردد. و از این بالاتر این که نه تنها باید عامل به فضایل زیبای اخلاقی و در ستیز با رذایل اخلاقی باشد، که خود "اسوه" و "الگو" برای تمام مردم از همه اقشار گردد و ملت به ویژه نسل جوان مشاهده کنند که هر فقیه و عالم و روحانی تجسم عینی رفتار و اخلاق زلال اسلامی است و تمام حرکات و عملکردها و گفتارهای او و حتی نگاههای او از جاذبة اخلاقی برخوردار میباشد و در دیگران تأثیر میگذارد و در گرایش به دین و عمل به تعالیم و پایبندی به ارزشها،همه را به شوق میآوردو نشاط و طراوت میبخشد.
واقعه تلخ در تعارض با این موضوع و وظیفه حساس و حیاتی روحانیت این است که گروهی از روحانیون نه تنها از سیره و روش فقیهان و عالمان وارسته اخلاقی که تمام رفتار و اعمالشان زیباییهای اخلاق اسلامی را متجلی میسازد، فاصله میگیرند، بلکه در نقطه مقابل به افکار ضداخلاقی متمایل میگردند و به رفتارهای خلاف اخلاقی متعامل میشوند و در اوج شگفتی نسبت به بزرگان دین و هر کس و هر جریان مخالف خود هتاکی و فحاشی میکنند و به پرده دری میپردازند و دون شأن روحانیت به تصمیمات و نمایشها و گرایشات ضد اخلاقی میپردازند!
راستی این درد را باید به کجا برد؟ آیا بار دیگر جبهه فقیهان آزاداندیش و علمای دلسوخته و مبارز باید از این بداخلاقیها و سنگ اندازیهای این قشر از روحانیون که شبیه به آنان در دوران مبارزات سیاسی با استعمار و استبداد هم بودهاند و امروز به گونهای دیگر سربرآوردهاند و آسیب میرسانند، خون دل بخورند؟ آیا با این عملکردهای ضد روحانی در کسوت روحانی و بانام روحانی که سراسر ضد اخلاق و رفتار زلال اسلامی است، باید جبهه یاران فداکار امام خمینی سر درچاه گذارند و چون پیشوای مظلوم خود که از دست اینان زجرها کشید، نالههای غریبانه سر دهند؟
متأسفانه این بداخلاقیها و هتاکیها که از قشری از روحانیون حوزهها برمیخیزد و همچون ت?ر بر قلب فقیهان و اندیشمندان اسلامی فرود میآید و شبیه آن را در زمان حیات و درگیرودار مجاهدات فکری و آزاداندیشیهای دو شهید بزرگوار آیتالله مرتضی
مطهری و شهید مظلوم آیتالله بهشتی مشاهده کردیم و امروز در همفکران و آزاداندیشان دیگر جبهه علمای انقلابی و مبارز تکرار میشود، از آنجا ناشی میگردد که "اجتهاد" این میراث گرانبهای شیعه به خوبی درک و فهم نمیگردد و روش آن که تضارب دیدگاههای فقهی برای دستیابی به نظر برتر در اداره امور جامعه وکشور است ریشهیابی نمیشود و در نتیجه گروهی از روحانیون هر عالم آزاداندیش را که نظری جدید ارائه دهد سرکوب میکنند و به بیراههروی متهم میکنند و در مواقعی از این خطرناکتر، به تکف?ر او میپردازند!
بسیاری از هتاکیها و غوغاسالاریها و تهاجمها علیه آزاداندیشان دینی از همین جا و توسط همین گروه از طلاب و روحانیون آغاز میشود و تداوم مییابد و جا معه را متلاطم میسازد.
وقتی این تلاطم و التهاب شدت میگیرد و باعث تأسف میشود و آسیبها و زیانهایی را متوجه جامعه میکند که این طلاب و روحانیون هر جاهستند - چه درون حوزهها و چه در قوه مجریه و چه در قوه مقننه - مردم را تحریک میکنند و به میدان میآورند و برای اهداف خاص جناحی خود به بهرهبرداری ابزاری میرسانند!
اختلاف و منازعه در جامعه نیز از همین جا ناشی میشود که به تعبیر امام خمینی روحانیت هادی مردم است و هر گونه اختلاف در میان آنها در مردم تأثیر میگذارد و روحانیون همچون صنف کامیونداران نیستند که اگر منازعهای در میانشان رخ دهد بین خودشان است و در دیگر صنوف و اقشار مردم تأثیر نمی نهد، بلکه به دلیل ارتباط مردم با روحانیون و تأثیری که از افکار و دیدگاهها و رفتار و اخلاقشان میگیرند، هرگونه فکر تند و افراطی و رفتار زشت اخلاقی و هتک و تخریبی علیه بزرگان دین، در مردم انعکاس نامطلوب مییابد و آنان را تحریک میکند و به شعار علیه علمای بزرگوار وادار میسازد.(7)
این واقعیت درباره تمام گرایشات و عملکردهای مردم قابل تسری میباشد، یعنی ضرورت پرهیز از آفات و آسیبهایی که در موضوع اجتهاد به آن پرداختیم، در تمام شئون حیات و عملکرد روحانیون باید مورد نظر و دقت قرار گیرد(8)
اینک به دیدگاههای امام خمینی درباره ماهیت اجتهاد و طبیعت آن که ابراز اندیشهها و نظرات مخالف است و نباید باعث درگیریهای فکری و اخلاقی شود، دقت کافی کنیم:
"در حکومت اسلامی همیشه باید باب اجتهاد باز باشد و طبیعت انقلاب و نظام همواره اقتضا میکند که نظرات اجتهادی - فقهی در زمینههای مختلف ولو مخالف با یکدیگر آزادانه عرضه شود و کسی توان و حقجلوگیری از آن را ندارد. ولی مهم شناخت درست حکومت و جامعه است که بر اساس آن نظام اسلامی بتواند به نفع مسلمانان برنامهریزی کند که وحدت رویه و عمل ضروری است و همین جاست که اجتهاد مصطلح در حوزهها کافی نمیباشد، بلکه یک فرد اگر اعلم در علوم معهود حوزهها هم باشد ولی نتواند مصلحت جامعه را تشخیص دهد و یا نتواند افراد صالح و مفید را از افراد ناصالح تشخیص دهد و به طور کلی در زمینه اجتماعی و سیاسی فاقد بینش صحیح و قدرت تصمیمگیری باشد،این فرد در مسائل اجتماعی و حکومتی مجتهد نیست و نمیتواند زمام جامعه را به دست گیرد."(9)
دقت در این سخنان میتواند به گونهای خاص ما را به ریشهیابی تحرکات گروهی از روحانیون علیه مجتهدان سختکوش و آزاداندیش برساند، زیرا اولاً در این سخنان اجتهاد این گونه تعریف میشود که نظرات فقهی اگر چه مخالف هم باشند ارائه میشود، بنابراین اجتهاد ناب اسلامی عرصه ارائه اندیشهها و دیدگاههای فقهی میباشد و جز این نمیتوان هر تلاشی در فقه را که نافی آزادی در طرح نظرات باشد اجتهاد نامید.
ثانیاً از مشخصههای اجتهاد ناب اسلامی این است که هیچ کس نباید و نمیتواند از نظردهیها و اندیشهوریها و نگاههای آزاد به متون دینی نهی کند و با مجتهدان آزاده مخالفت ورزد و از ارائه نظرات آنان جلوگیری کند.
ثالثاً این تضارب نظرات و تبادل افکار در نهایت به شناخت درست حکومت و جامعه و برنامهریزی نظام اسلامی برای اداره جامعه و کشور میانجامد.
رابعاً اجتهاد ناب که به مدیریت کلان سیاسی با تشکیل حکومت و روشهای اداره جامعه و کشور میانجامد، اجتهاد اصیل و جامع مورد نظر نظام سیاسی اسلام است و هرگز با اجتهاد مصطلح در حوزهها سازگاری ندارد، زیرا اجتهاد مصطلح در حوزه از ضعفهایی رنج میبرد که عبارتند از ناتوانی در تشخیص مصلحت جامعه و فقدان بینش در امور اجتماعی و سیاسی و نداشتن قدرت تصمیمگیری صحیح برای رفع مشکلات. به همین دلیل صاحبان اجتهاد مصطلح در حوزهها، در مسائل اجتماعی و سیاسی مجتهد نیستند و نمیتوانند زمام جامعه را به دست بگیرند و زمینههای رشد و پیشرفت آن را مهیا سازند.
دقت کنیم - و بیشتر هم باید دقت کنیم - که گروهی از روحانیون حوزهها به این دلیل خود و هوادارانشان سیاهی لشکر جریان مخالف با برخی از مجتهدان آزاداندیش و دارای سابقه مدیریت کلان سیاسی در اداره امور جامعه و کشور میشوند که نمیتوانند این واقعیت را هضم کنند که مجتهد واقعی در حوزه علمیه، باید در امور اجتماعی و سیاسی هم اجتهاد ورزد و مصلحت جامعه و صالح و ناصالح و راه و بیراهه درامور کشورداری و دوست و دشمن و سیاست داخلی و خارجی و ترفندهای دشمنان را بشناسد و اینها خاستگاهی دارد که "فقه سیاسی اسلام" است که مغفول مانده است. نتیجه این غفلتها و نداشتن شناختها و آگاهیها نسبت به ضعف اجتهاد مصطلح در حوزهها و ضرورت اجتهاد در امور اجتماعی و سیاسی که مهمترین بخش از موضوع اجتهاد اسلامی است، باعث میشود که هر عالم صالح و مدیر و مدبر و ساخته و پرورده در تجربههای مکرر سیاسی در دوران مبارزه، هرگاه نظری داد و راهکاری ارائه کرد و طرحی ریخت، به شدت نفی شودو تخریب گردد، آن هم با بدترین شیوههای ضداخلاقی که با اصل هدایت عام و خاص در سیره و روش روحانیت اسلام در تضاد و تعارض میباشد.
پیام امام خمینی به روحانیت، سرشار از معارف و دانشها و بینشها میباشد که از سویی جایگاه رفیع روحانیت اصیل اسلام را مینمایاند و جهاد فکری و عملی و رنج و مرارتهای جبهه علمای نستوه و سختکوش را تمجید میکند و بر ادامه راه این حاملان وحی و معارف دین و بهرهگیری از آثار فقهی و علمی و اجتماعی و سیاسی آنان و توجه به نوآوریهایشان ترغیب میکند، و از سویی دیگر راهبرد هدایت و ارشاد اسلامی را بسیار بزرگ و کلیدی میداند و تجلی همة ابعاد آن را موجب پشتوانه استقلال روحانیت و نفی هرگونه جناحگرایی و تخریب گریهای اخلاقی ناشی از آن در سطح حوزه و جامعه معرفی میکند و نسل جدید حوزهها را که طلاب و روحانیون جوان میباشند بینش و هوشیاری و مراقبت میدهد که در دامها اسیر نشوند و ملعبة دست بازیگران سیاسی که برخی در کسوت روحانیت درآمدهاند قرار نگیرند، که روحانیت باید برای همیشه تاریخ و در تمام اعصار و زمانها، هادی و مستقل و فراجناحی باقی بماند و هرگز پل عبور هیچ فرد و جریان و جناحی قرار نگیرد.
*پاورقی:
1- سوره آل عمران، آیه 4
2- سوره حمد، آیه 6
3- سوره آل عمران، آیه 8
4- انبیا، سوره 73
5- پیام تاریخی حضرت امام خمینی به مراجع و فقها و علمای اسلام، 3/12/67، صحیفه امام، ج21، ص 273
6- همان مدرک
7- رجوع شود به سخنان امام خمینی در تاریخ 28/4/62، صحیفه امام، ج18، ص16
8- امام خمینی خطاب به روحانیون در این باره توضیحات و هشدارهای مفصلی داردکه به بخشی از آن استناد میکنیم:
انسان باید متوجه این معنا باشد و خصوصاً این طبقه، این طبقهای که میخواهند مردم را ارشاد بکنند، اینها باید اقوالشان بااعمالشان موافق باشد، یعنی شمایی که مردم را تحذیر از دنیا میکنید، اگر خدای نخواسته، خودتان توجهتان به دنیا باشد و حریص در دنیا، مردم دیگر از شما باور نمیکنند، بلکه انحرافات در آنها پیدا میشود... اگر خدای نخواسته، به واسطة اعمال روحانیون، در عقاید بعض اشخاص ضعیف که هستند، سستی پیدا بشود، آن وقت این چه مصیبتی است که ما تحملش را بایدبکنیم. این یک باب واسعی است که در حوزهها باید اشخاص متقی و اشخاص آشنای به حقایق اسلام، طلبهها را تربیت کنند. (صحیفه امام، ج18، ص 15)
9- صحیفه امام، ج21، ص 373
*راهبرد هدایت، ضرورت فراجناحی بودن و خروج روحانیت از نفسانیت های حزبی و گروهی را تثبیت میسازد و زد و بند با بازیگران سیاسی را نفی میکند
جایگاه روحانیت بالاتر از آن است که از جناحهای سیاسی تأثیر بگیرد و هدایت امت را با رگههای گرایشات ناسالم باندی و حزبی به عینیت درآورد و باعث تقابل گروهی روحانینما با علمای آزاداندیش و انقلابی و زجر کشیده شود
* اگر بخواهیم نهادی را اخلاقی بدانیم، آن نهاد، روحانیت است. این سخن مفهومی را در دل خود میپروراند و آن اینکه اولاً روحانیت باید مظهر اخلاق ناب و زلال باشد و اسوه و الگوی جامعه گردد، و ثانیاً نباید از مراکزی چون حوزه قشری از طلاب و روحانیون ضداخلاق و هتاک و کذاب و فحاش و ماجراجو بیرون بیایند و مظلومیت و غربت علمای پیشتاز در مبارزه را امتداد دهند