مسجد بود،یعنی محل عبادت یا برگزاری جشنها و عزاداریهای مذهبی. اما زیر همان سقف، کلاس کنکور برگزار میشد، جلسات سیاسی برپامیگردید،صندوق مسجد، قرض الحسنه میداد و امتداد همین فعالیتها را بگیر تا برسی به دهه 40 و 50 خورشیدی؛ نهادهای دینی به خاطر ویژگیهای منحصر به فردشان توانستند جایگزین بسیاری از نهادهای اجتماعی سرکوب شده شوند.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران مهندس عباس عبدی، پژوهشگر اجتماعی و روزنامه نگار در گفت وگو با شفقنا به بررسی کارکردهای غیر دینی نهادهای دینی پرداخته است.
متن گفت وگوی شفقنا با عباس عبدی به این شرح است:
در تعریف نهادهای دینی و جاهایی که به صورت مستقل از حکومت کار میکنند انتظارات همیشه انتظارات دینی بوده است. و نهایت کاری که این نهادها انجام میدهند مثلا وام دادن به صورت قرضالحسنه بوده است اما در مروری که بر کارکرد نهادهای دینی در دهه 40 و 50 داشتهایم، مشخص میشود که این نهاد از پوسته دینی فراتر رفته و برخی کارکردهای نهادهای غیردینی را هم عهدهدار میشوند. حال پرسش این است، اساسا میشود برای نهادهای مذهبی در ایران کارکرد غیردینی یا فرادینی تعریف کرد؟
از دو زاویه میتوان به موضوع نگاه کرد. یکی اینکه حوزههای مختلف اجتماعی، خیلی خالص و تک بعدی نیستند به این معنا نیست که به هیچ وجه با هم تداخل نداشته باشند، و اینطور نیست که به طور کامل قابل تفکیک از هم باشند بنابراین در مواردی به نوعی با هم تداخل دارند. شما وقتی به روزه، حج، نماز جماعت و... نگاه میکنید یک وجه اجتماعی هم در آنها دیده میشود و این رفتارها یکی از عناصر ایجاد کنندهی همبستگی اجتماعی هستند. به همین دلیل به طور عادی هر نهاد دینی کارکردهای غیردینی هم دارد.
در اروپا کلیسا در جایگاهی است که به نوعی کمککننده به افراد بیبضاعت است. بنابراین از این جنبه، نهادهای دینی هم مانند نهادهای دیگر میتوانند کارکردهای غیر دینی داشته باشند، ضمن اینکه مردم و کسانی که در این نهادها فعال هستند کارکرد نهاد را تعیین میکنند. فرض کنید مجموعهای از مردم هیئتی را تاسیس میکنند ضمن اینکه مسایل دینی خود را انجام میدهند اما به مسایل غیر دینی ولی مشترک میان خودشان هم میپردازند. زاویه مهمتر دیگر این است که در برخی جوامع به دلایلی اجازه شکلگیری به بخشی از نهادهای ضروری داده نمیشود، مثل نهاد احزاب و سیاست. ولی فراموش نکنیم که در این جوامع نیاز به سیاست از بین نمیرود و افراد سعی میکنند کارکرد سیاست را در نهادهایی که وجود دارند بازسازی کنند. مثلا نهاد مطبوعات قرار نیست کار سیاسی انجام دهد اما وقتی به دلایلی این امکان فراهم نیست که در جاهای دیگر این کار را انجام دهند، در مطبوعات کارکردهای سیاسی را پیگیری میکنند. بنابراین مردم در رژیم گذشته به دلیل ضعف و نبود نهادهای سیاسی، نیازهای مرتبط خود را در نهادهای مذهبی دنبال میکردند و میزان پرداختن به این کارکردها بستگی به این دارد که نهادهای اصلی که میتوانند این کارکردها را تامین کنند چقدر در محدودیت باشند. مثلا قبل از انقلاب چون نهادهای سیاسی به شدت در محدودیت بودند نهادهای دینی جایگزین آنها شدند. به همین دلیل موسسهای مثل حسینیه ارشاد که اساساً وجه دینی دارد، ولی در عمل تا حد زیادی کارکرد سیاسی پبدا کرد که اهمیت این کارکرد بعضا از کارکرد دینی آن هم بیشتر است. البته لازم است تذکر دهم که این موضوع تنها منحصر به نهادهای مدنی نیست و نهادهای دولتی هم، مانند نهاد دانشگاه این مشکل را پیدا میکنند. نهاد دانشگاه مسئولیت بسط دانش و علم را دارد اما در جامعهای که نهادهای سیاست شکل نمیگیرد نهاد دانشگاه نیز کارکرد سیاسی پیدا میکند.
آیا مساجد میتوانند کارکردهای سیاسی داشته باشند یا وارد حوزههای دیگر هم میشوند؟
همانطور که اشاره کردم هنگامی که وجود و شکلگیری نهادهای دیگر با مشکل مواجه باشند اما از آنجا که نیاز به آنها از بین نمیرود تامین این نیاز در نهادهای دیگر بروز خواهد کرد.
با توجه به اینکه شاهد گسترش نهادهای غیردولتی بودهایم، آیا نهادهای دینی کارکردهای قبلی خود را از دست دادهاند؟
از یک منظر و تا حدی پاسخ خیر است زیرا یک قسمت از بروز این کارکردها مربوط به زمانی است که نهادهای دیگر وجود ندارند ولی قسمت دیگر این است که اساسا دین و اسلام را نمیشود از سایر زمینهها به طور کامل جدا کرد. ما در سالهای 57-56 در مسجد محلهمان کلاس کنکور دایر کرده بودیم و البته هدفمان سیاسی بود. کلاس کنکور تقریبا رایگان بود و بهترین دانشجویان هم تدریس میکردند و در ضمن کار سیاسی میکردند اما واقعا مساجد جای این کارها نیست. در عین حال مسجد جایی است که مردم برای کمک فقرا از آن طریق اقدام میکنند در عین حال اگر نهادهای خیریه فعال و شفاف وجود داشته باشند ممکن است مردم از طریق مساجد کمکهایشان را انجام ندهند اما به هر حال بخشی از فعالیتها وجود دارند که با حوزه اجتماعی دین تلاقی دارند. در نهایت از منظر دیگر پاسخ سوال شما مثبت است یعنی اگر چنانچه نهادهای دیگر فعال باشند، نهاد دین فقط به کارکردهای دینی محدود میشود. قبل از انقلاب نهادهای دینی خیلی کارکردهای متعدد داشتند.
ما در تهران هیئتها و حسینیههایی مربوط به شهرستانهای مختلف داریم. این افراد که به تهران مهاجرت کردهاند چه نیازی در خود میبینند که هیئتی مربوط به شهر خودشان تشکیل میدهند؟
اگر محیط اجتماعی انسان از او گرفته شود، تهی میشود. افرادی که در محیط اجتماعی بزرگ نشدهاند آنقدر ضعیف و ناتوان هستند که نمیتوانند به راحتی زندگی کنند اما ما آنقدر در این محیط غرقیم که درک دقیقی از آثار آن نداریم و وجود این محیط برای ما مفروض است مثل ماهی که درکی از آب ندارد مگر وقتی که آن را از آب بیرون بیاورند. اگر شما در یکی از جزایر دورافتاده اقیانوس آرام به تنهایی و آرام! زندگی کنید هرچقدر امکانات هم داشته باشید نمیتوانید راحت باشید چون امکانات مالی نیست که بقا و آرامش انسان را تامین کند. بخش عمده بقای انسان از تعامل اجتماعی و ارتباطی است و زندان انفرادی هم به همین دلیل عذابآور است. این قضیه همیشه وجود دارد. مثلا من ایرانی هر جای دنیا که باشم به دنبال همزبان و هموطن و همفرهنگ خودم میگردم. ممکن است من متعلق به محلهای در شهرستانی باشم اما وقتی به تهران میآیم و تنها میشوم، میخواهم با همان افراد آشنا در ارتباط باشم. چون به من نوعی هویت و امنیت خاطر میدهد. ضمنا این افراد دین و مذهب خودشان را هم دارند. بنابر این تلفیقی بین این دو ویژگی برقرار میکنند و همزمان که هیئت را راه میاندازند، هم امور دینی خود را پیگیر میشوند و هم هویتهای محلهای، شهری و انسجام و همبستگی خود را حفظ میکنند. بنابراین اگر این ارتباطات از یک فرد گرفته شود او به شدت احساس تنهایی و انزوا خواهد کرد و احتمال بیشتری دارد که دچار وضعیت انومیک و ناهنجاری شود. پس هیئتها کارکردهای غیردینی هم دارند. برای مثال شخصی که از جایی به تهران میآید در شهر بزرگی مثل تهران نمیتواند به راحتی هضم شود بنابراین به دنبال یک محیط کوچکتر مرتبط با خود است و بهترین جا هیئتهای محلی، فکری و صنفی است. به همین دلیل خیلی راحت با هم جمع میشوند.
پس به گفته شما تشکیل هیئتهای منطقهای و محلی در شهری مثل تهران فقط برای پاسخ به نیازهای مذهبی نیست و برای پاسخ به یکسری نیازهای طبیعی انسان است؟
بله! چون این دو با هم تعارضی ندارند. مانند این است که شما در یک سفر کاری سعی میکنید همزمان برنامه تفریحی هم داشته باشید. ضمن اینکه کسانی که این هیئتها را تشکیل میدهند اینگونه تمایزها را برقرار نمیکنند. میخواهم بگویم هیئتهای منطقهای بیشتر از اینکه کارکرد دینی داشته باشند کارکرد اجتماعی داشتهاند. اما چون در ایران تنها نهادی که میتوانست کارکرد مدنی داشته باشد دین بود بنابراین سایر نهادها هم حول و حوش مفاهیم دینی شکل میگرفت.
دلیل این که قبل از انقلاب با رشد فزاینده این نهادها مواجه بودیم و بعد از انقلاب رو به کاهش است، چیست؟
برای فهم جامع این وضع باید مطالعاتی را انجام داد. اما نهادهای دینی در قبل از انقلاب و در دهه 40 و 50 روند رو به رشدی داشت. یک بخش مربوط به این بود که رژیم شاه تغییرات وسیعی در اوضاع اجتماعی به وجود آورد و شهرها بزرگ شدند، بدون اینکه نهادهای مدنی شکل گرفته باشند. از طرف دیگر نهادهای متعدد را سرکوب کردند اما نتوانستند این کار را با نهادهای مذهبی انجام دهند به همین دلیل نهادهای مذهبی زمینهای بودند که هر نیروی اجتماعی میتوانست از آن طریق در ارتباط با دیگران باشد. دلیل دیگر این بود که گرایش مذهبی هم در این دوره قوی شد که علل خاص خود را داشت. برای نمونه در دهه 40 و 50 تیراژ کتابهای مذهبی رشد چشمگیری داشت و تعداد مساجد و حسینیهها بیشتر شد. در نهایت این عوامل باعث شد با انواع و اقسام نهادهای مذهبی در قبل انقلاب مواجه باشیم. و این نهادها آن قدر گسترش پیدا کرد که دیگر رژیم نتوانست با آنها به مقابله موثری بپردازد.
دلیل این که شاهد این نوع شکلگیری از نهادهای مذهبی در تهران و نه در دیگر شهرها هستیم، چیست؟
در مورد شهرهای دیگر اطلاعات دقیقی ندارم اما یک دلیل این است که رشد جمعیتی تهران در دهه 40 از تمام نقاط دیگر بالاتر بود. دلیل دیگر این است که پویایی و تحرک تهران به دلیل حجم عظیم منابع در آن توجه همه نیروهای مذهبی و غیرمذهبی را متوجه تهران میکرد اما این که در شهرهای دیگر این گونه بوده یا نه اظهارنظری ندارم.
آیا مطالعاتی شده که در کشورهای شیعهنشین نهادهای اینچنینی شکل گرفته است یا نه؟
اطلاعی ندارم. در کشوری مثل عراق به احتمال فراوان مطالعات اجتماعی در دوره صدام خیلی وجود خارجی نداشت یا در دسترس نبوده، حتی در ایران هم قبل از انقلاب اطلاعات و آمار خیلی گسترده و دقیق نبود. کشورهایی مثل افغانستان هم در سطحی نیستند که نیروهای مطالعهکننده داشته باشند ضمن این که لبنان شرایط کاملا متفاوتی با ایران دارد.
به گفته برخی کارشناسان در حال حاضر با کاهش جمعیت مسجدروها به هر دلیلی مواجه هستیم، به نظرتان این رویه در آینده هم ادامهدار خواهد بود؟
قواعد و فروض جامعهشناسی بر این است با توسعه اجتماعی و اقتصادی جوامع غیرمذهبیتر میشوند اما در انقلاب ایران روند عکس این قضیه اتفاق افتاد و دنیا این انقلاب را پیشبینی نمیکرد. شاه وقتی اصلاحات ارضی را انجام داد و خانها را از روستا بیرون کرد، فکر میکرد خودش و دولتش جانشین خانها میشود اما روحانیت محوریت روستا را به دست گرفت، بنابراین روندی خلاف نتایج مدرنیزاسیون اتفاق افتاد. اگر از این منظر نگاه کنیم این استدلال پذیرفته نیست که چون در حال توسعه هستیم لزوماً باید جمعیت مسجدرو کم شود اما شاید دلایل دیگری برای بروز این اتفاق متصور باشد. یکی اینکه حکومت چون دینی شده و رسانههای اصلی هم در دست حکومت است، دین را از طریق آن تزریق میکند. در واقع هر شبکه تلویزیون یک مسجد و منبر شده است. اما به نظر من فعل دینی یک فعل اجتماعی است و مردم برای انجام فرایض دینی اعم از مراسم شب احیا یا نماز خواندن و شنیدن موعظه باید با حضور در مساجد این فرایض را با مشارکت انجام دهند. به لحاظ شرعی نماز خواندن در منزل و مسجد مورد قبول اما در عین حال متفاوت است. این که کسی پا به پای تلویزیون شب احیا را برگزار کند یا اینکه در هیئتها و مساجد این فریضه را به جا آورد به کلی فرق دارد، پس از این نظر مسجدرو کم میشود.
مورد مهمتر دیگر اینکه مساجد دولتی شدهاند و این اتفاق خیلی از قضایا را عوض کرده است. ابتدا با انگیزههای مثبت شروع شد اما بعد که این انگیزهها از بین رفت حس دولتی بودن نسبت به مسجد، عنصر دافعه محسوب میشود، چون نهاد را از مدنیت خود خارج کرده است. مورد دیگر کمتر دینی شدن جامعه است که بخشی از آن ناشی از مدرنیزاسیون و بخش دیگر ناشی از رفتارهایی است که به نام دین شکل گرفته است. مثلا خاطرم است پیش از انقلاب در ماه رمضان حتی در ظهرها از ساعت 12 تا 2 به مساجد میرفتیم و از سخنرانیها استفاده میکردیم اما در حال حاضر این تعداد از مردم شبها هم به مساجد نمیروند چه رسد به ظهرها. البته وجود رسانهها هم تاثیر زیادی دارد چون قبل از انقلاب تلویزیون در بیشتر خانهها نبود یا کمتر دیده میشد. اما در حال حاضر حتی در دورترین نقاط ماهواره با برنامههای 24 ساعته وجود دارد. یکسری فرایندها در جامعه وجود دارد که نمیتوان با آنها مقابله کرد.
مذهب چیزی است که فرد باید خودش دنبال آن برود نه اینکه از طریق حکومت به خورد آنها داده شود این امر نتیجه عکس خواهد داشت. برای نمونه اگر دولت با اتکا به قدرت خود سعی کند که برنامههای تلویزیون کاملا دینی شود، نتیجه این خواهد شد که مردم برنامههای موردنظر و سرگرمکننده خود را از طریق ماهوارهها تماشا میکنند. و همین امر هم به دورشدن بیشتر از دین منجر خواهد شد. نهاد دین باید یک بازتعریف از خودش داشته باشد. این یک نیاز جدی است و هنوز هم وجود دارد.