یکی از دغدغههای اصلی و مهم امام خمینی هم در پیش از پیروزی انقلاب اسلامی و هم پس از آن، اتحاد و همدلی دو قشر موثر اجتماعی، یعنی حوزویان و دانشگاهیان بود. چرا که آگاهی و همراهی این دو صنف اجتماعی میتوانست موجب هر تحول عمیق اجتماعی و از جمله براندازی رژیم سلطنتی پیش از انقلاب اسلامی 57 شود. این تاکیدات که در هر دو برهه پیش و پس از انقلاب اسلامی، از جمله نکات برجسته اندیشه و گفتار امام خمینی است که توجه به آن می تواند بسیار از شکاف های اجتماعی امروزمان رانیز ترمیم نماید و مایه پیشرفت و توسعه اندیشه ورزی و تولید علم، علی الخصوص در حوزه علوم انسانی گردد.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، امام خمینی در تاریخ 27 آذر ماه 1359 در تهران و در دیدار با جمعی از طلاب حوزه علمیه قم و دانشجویان عضو دفتر تحکیم وحدت، به مناسبت روز وحدت حوزه و دانشگاه سخنان مهمی را در رابطه با اهمیت نقش حوزه و دانشگاه و بیان وظایف این دو نهاد علمى بیان داشته است که مشروح آن در پی میآید:
بسم الله الرحمن الرحیم
وحدت حوزه و دانشگاه
چه مجلس شورانگیزى است و چه اجتماع مبارکى! یک روز بود که دانشگاه و حوزههاى علمیه نه آنکه از هم جدا بودند، جَوّى به وجود آورده بودند که با هم شاید دشمن بودند. نه دانشگاهى تحمل روحانى را داشت و نه روحانى تحمل دانشگاهى. اساس هم این بود که دو قشرى را که با اتحادشان تمام ملت متحد میشوند از هم جدا نگه دارند، و با هم مخالفشان کنند تا ملت اتحاد پیدا نکند. بحمد الله در این نهضت اسلامى، این انقلاب اسلامى، این تحول بزرگ حاصل شد که هیچیک از این دو طایفه خودشان را از دیگرى ان شاء الله جدا نمیدانند. آن وحشتى که دانشگاهیها از معمَّم داشتند و آن وحشتى که معمَّمین از دانشگاهیها داشتهاند، به اذن خداى تبارک و تعالى مرتفع شد. و حالا شما برادران دانشگاهى و برادران روحانى در کنار هم براى رفع مشکلات و براى به پیروزى رساندن انقلاب مجتمع هستید.
بیفایده بودن علم بدون تهذیب و تعهّد
دانشگاه و حوزههاى علمیه و روحانیون میتوانند دو مرکز باشند براى تمام ترقیات و تمام پیشرفتهاى کشور. و میتوانند دو مرکز باشند براى تمام انحرافات و تمام انحطاطات. از دانشگاه هست که اشخاص متفکر متعهد بیرون میآید. اگر دانشگاه، دانشگاه باشد، اگر دانشگاه واقعاً دانشگاه باشد و دانشگاه اسلامى باشد؛ یعنى در کنار تحصیلات متحقق در آنجا، تهذیب هم باشد، تعهد هم باشد، یک کشورى را اینها میتوانند به سعادت برسانند. و اگر حوزههاى علمیه مُهذَّب باشند و متعهد باشند، یک کشور را میتوانند نجات بدهند. علمِ تنها اگر ضرر نداشته باشد، فایده ندارد. تمام این، وقتى ما به یک نظر وسیعى به همه دنیا و به همه دانشگاههایى که در دنیا هست بیندازیم، تمام این مصیبتها که براى بشر پیش آمده است ریشهاش از دانشگاه بوده. ریشهاش از این تخصصهاى دانشگاهى بوده. این همه ابزار فناى انسان و این همه پیشرفتهایى که به خیال خودشان در ابزار جنگى دارند، اساسش از دانشمندانى بوده است که از دانشگاه بیرون آمدهاند. دانشگاهى که در کنار او اخلاق نبوده است، در کنار او تهذیب نبوده است. و تمام فسادهایى که در یک ملتى یا ملتها پیدا شده است از حوزههاى علمیهاى بوده است که متعهد به دستورات اسلامى نبودهاند. تمام این ادیانى که ساخته شده است از دانشمندان و علما سرچشمه گرفته است. علمى که پَهْلوىِ او اخلاق و تعهد اسلامى نبوده است، تهذیب نبوده است، دنیا را دانشگاه به فساد کشانده است. و دنیا را دانشگاه می تواند به صلاح بکشد. دانشگاههاى سرتاسر جهان اگر موازین انسانى را، اخلاق انسانى را، آنچه که در فطرت انسان است، در کنار تعلیم و تعلّم قرار بدهند، یک عالَم، عالَم نور میشود. و اگر تخصصها و علمها منفصل باشد از اخلاق، منفصل باشد از تهذیب، منفصل باشد از انسان آگاه، انسان متعهد، این همه مصیبتهایى که در دنیا پیدا شده است از همان متفکرین و متخصصین دانشگاهها بوده. این دو مرکز- که مرکز علم است- هم میتواند مرکز تمام گرفتاریهاى بشر باشد و هم میتواند مرکز تمام ترقیات معنوى و مادى بشر باشد. علم و عمل، علم و تعهد به منزله دو بال هستند که با هم میتوانند به مراتب ترقى و تعالى برسند.
اهمیت نقش دانشگاه در جامعه
شما پنجاه سال دیدید که در این حکومت جائر، دانشگاه بود، اساتید دانشگاه بودند و کشور ما را همان اساتید دانشگاه و همان دانشگاهها کشاندند به دامن ابرقدرت ها. این فاجعه بوده است براى این ملت که ابزار عملش، دست کسانى باشد که متعهد نیستند و به فکر خودشان نیستند. این فاجعه است که ابزار علم در دست اشخاصى باشد که متعهد نیستند و اخلاق اسلامى ندارند. فرق بین دانشگاه و حوزههاى علمیه نیست در اینکه اگر همراه با علم، تعهد باشد، تزکیه باشد، با این دو بال علم و اخلاق و عمل، مملکت خودشان را، کشور خودشان را نجات میدهند. و از حلقوم آنهایى که میخواهند همه چیز ما را ببرند نجات میدهند. و اگر علم تنها باشد، فقط در دانشگاهها تحصیل علم باشد، در مدارس تحصیل علم باشد، این علم، انسان را به فنا میکشد. منشأ همه گرفتاریهاى یک کشور از دانشگاه هست و حوزههاى علمى. و منشأ همه سعادتها، مادى و معنوى، از دانشگاه است و حوزههاى علمى. اینکه نقشههاى بزرگ براى نفوذ کردن در دانشگاهها و تربیت کردن جوانهاى ما را به یک تربیتهایى که بر خلاف مصالح کشورشان است، این براى این است، که اگر دانشگاه فاسد بشود، یک کشور فاسد میشود.
اگر دانشگاه فقط نظرش به این باشد که تحصیل علم بکند، ما فرض این را میگیریم که خیر، خوب هم تحصیل میکرد- در صورتى که این طور نبود-، اگر ما فرض بکنیم که در دانشگاه، تمام علوم و فنون به وجه اعلا پیاده میشود، و به جوانهاى ما تعلیم میشود، لکن در پهلوى او تبلیغاتى است که همین علم را آلت قرار میدهند از براى انحطاط یک کشور. اینهایى که از دانشگاهها بیرون آمده بودند و به مقامهاى وزارت و کذا رسیده بودند و به مقامات دیگر، همینها بودند که ما را به دامن شرق و غرب کشاندند، و ما را وابسته کردند به آنها. ما که میگوییم که باید دانشگاه و فرهنگ اصلاح بشود، ما نمیخواهیم که دانشگاه نباشد. ما میخواهیم دانشگاهى باشد که براى ملت باشد، براى خودمان باشد. دانشگاهى که در خدمت امریکا باشد، نبودش بهتر است.
این قدر اشخاص از تعطیل دانشگاه ناراحتاند، دانشگاهى که به حسب آنچه که به من یکى از مطّلعین گفت همین چند روز پیش از این، دانشگاهى که اتاق جنگ بوده براى کردستان؛ یعنى در دانشگاه اتاقى بوده است که جنگ کردستان را، جنگ دمکرات را و سایر اشرار را اینها اداره میکردهاند، شماها یک همچو دانشگاهى میخواهید؟!
شما که فریادتان بلند شده است که چرا دانشگاه تعطیل است، میخواهید یک همچو دانشگاهى باز بشود؟ اتاق جنگ باز بشود براى هدایت دمکرات و امثال این که ایران را به باد فنا بدهند؟ این دانشگاه را شما میخواهید؟ تأسفتان براى این دانشگاه است؟ آیا این دانشگاه اگر بسته باشد بهتر نیست که باز باشد؟
لزوم انقلاب فرهنگى در دانشگاهها
البته باید این اشخاصى که مأمورند که انقلاب فرهنگى دانشگاه را درست بکنند تعجیل بکنند که در اوّل مرتبه، فرصت عمل حاصل شده باشد. و دانشگاه، دانشگاه اسلامى و دانشگاه براى خود ملت باشد، و الّا همین ما درِ دانشگاه را باز کنیم و هر که میرود برود. شما مگر ندیدهاید که آن وقت که دانشگاه باز بود چه فسادهایى بود؟
دانشگاه سنگر بود از براى کمونیستها و اتاق جنگ بود براى کمونیستها. و شما تأسف میخورید که این دانشگاه نیست. میفهمید چه میگویید؟ از روى فهم میگویید؟ اگر از روى فهم میگویید، باید تکلیفتان معیّن بشود. و اگر از روى نادانى میگویید، چطور شما این دانشگاهى را که در چندمین ماه پیش، در یک سال، چقدر پیش، مرکز همه فسادها قرارش داده بودند، و در چنگال کمونیستها و چریکها و سایر ارگانهاى منافق بود حالا میخواهید باز بشود؟ میخواهید باز آنها بیایند؟ أسفِ شما بر این است که چرا منافقین نباشند در دانشگاه؟ تأسف شما بر این است که چرا اسلام باید باشد در دانشگاه؟ دانشگاهى که مرکز یک همچو کارهایى باشد، این دانش هم حتى ندارد، براى اینکه تحصیل و دانش وقت میخواهد، وقت آرام میخواهد، محیط آرام میخواهد، محیطى که هر روز به جان هم بیفتند و به هم بکوبند هم را، این محیط نمیتواند محیط حتى علم باشد. شمایى که دانشگاه را میخواهید با همان وضعش باز بشود، شما میخواهید ما را به همان وابستگیهایى که داشتیم ما را برسانید، و ما را برگردانید به حال وابستگى. نه دانشگاهى دیگر حاضر است به این کار و نه ملت حاضر است. شماها که این
قدر دلسوزى براى دانشگاه میکنید و تعطیل، خوب بیایید وارد بشوید در کار. دانشگاه را یک دانشگاه اسلامیاش کنید، کمک کنید، نه اینکه بنشینید بنویسید که چرا دانشگاه تعطیل است. آن دانشگاه را شما میخواهید؟ دانشگاه زمان رضا خان و زمان محمد رضا را میخواهید شما؟ میخواهید از دانشگاه امثال «شریف امامى» بیرون بیاید؟ اصلاح کنید خودتان را آقا! توجه شما ندارید به مسائل. خدا نکند که توجه داشته باشید». لکن حمل به صحت این است که شما توجه ندارید به مسائل. شم سیاسى، شماها ندارید.
دانشگاهها در سرتاسر دنیا در خدمت ابرقدرتها هستند و بودهاند، و ما میخواهیم نباشد این. در دانشگاههاى ما هم اصلًا عملش هم این قدرها نبود. یک عدهاى، البته هم متعهد بودند و هم چه، اما در اقلیت واقع شده بودند که مشت محکم کمونیستها نمیگذاشت اینها کارى انجام بدهند. حالا هم اگر دانشگاه باز بشود، اساتید متعهد داشته باشیم، نمیگذارند اینها که دانشگاه، دانشگاه باشد. حتى دانشگاه، دانشش هم در آن نبود. اگر دانش در آن بود، چرا الآن بعد از این همه سال و میلیاردها خرج و بودجه این ملت صرف شد، و حالا وقتى که میخواهند یک مریضى را که یک قدرى مرض آن مشکل است معالجه کنیم، میگویید باید برود به خارج؟ این وابستگى نیست؟ شما یک همچو دانشگاهى میخواهید که بعد از پنجاه سال مریضش باید برود در انگلستان خودش را معالجه کند؟ اگر دانشگاه به همان حال باشد، هر روزى که بر دانشگاه بگذرد بر فساد این مملکت اضافه میشود. ما را خواهى نخواهى دانشگاه میکشد به دامن امریکا یا شوروى؛ این نمیشود، غیر از این، براى اینکه اساس از دانشگاه شروع میشود. مردم بازار نمیتوانند ما را بِکشند به دامن شوروى یا امریکا. مردمى که دهقان هستند نمیتوانند ما را بکشند به دامن این و آن. مردمى که در کارخانهها هستند نمیتوانند این کار را بکنند. معمّمین هم نمیتوانند این کار را بکنند و لو اینکه در آنها آدم فاسد باشد.
آن که میتواند ما را وابسته و در دامن امریکا یا شوروى بِکشد، دانشگاه است، براى اینکه همه چیز ما در دانشگاه است. همت کنید با هم دانشگاه را اصلاح کنید. هى ننویسید که چرا دانشگاه باز نمیشود. آن دانشگاه نباید باز بشود. دانشگاهى که امثال «شریف امامى» را تربیت میکند نباید هم باز بشود. دانشگاه باید علم و تخصص را به آن مرتبه عالى برساند، و تعهد و اخلاق و اسلامیت را هم به آن مرتبه عالى. باید مهذّب بشود، هم دانشگاه هم حوزههاى علمیه.
وظیفه حوزهها و دانشگاهها در تربیت انسان
باید از حوزههاى علمیه یک عالِمى به تمام معنا متعهد بیرون بیاید، و مرکز ساخت انسان باشد؛ و دانشگاه هم مرکز ساخت انسان. ما انسان دانشگاهى میخواهیم، نه معلم و دانشجو. دانشگاه باید انسان ایجاد کند و انسان بیرون بدهد از خودش. اگر انسان بیرون داد از خودش، انسان حاضر نمیشود که کشور خودش را تسلیم کند به غیر. انسان حاضر نمیشود که تحت ذلّت برود و اسارت. آنها هم از انسان میترسند.
سابق رضا خان از مدرّس میترسید براى اینکه انسان بود. آن وقت هم مدرّس از قرارى که از او نقل کردهاند گفته بود که: «در مجلس ما یک مسلمان هست، آن هم ارباب کیخسرو» رضا خان رقیب خودش را مدرّس میدانست، به دیگران اعتنایى نداشت. رقیب خودش را مدرّس میدانست که وقتى که میایستاد و صحبت میکرد، متزلزل میکرد همه را. یک انسان بود، وضع زندگیاش آن بود که شما شنیدید و من دیدم. وقتى که وکیل شد یعنى؛ از اول به عنوان فقیهى که باید در مجلس باشد تعیین شد. آن طور که نقل کردهاند، یک گارى با یک اسبى [در] اصفهان خریده بود و سوار شده بود و خودش آورده بود تا تهران. آنجا آن را هم فروخته بود. و منزلش یک منزل مُحقَّر از حیث ساختمان. یک قدرى بزرگ بود ولى محقَّر از حیث ساختمان. و زندگى یک زندگى
مادون عادى که در آن وقت لباس کرباس ایشان زبانزد بود. کرباسى که باید از خود ایران باشد میپوشید. این وطنخواهها کدام لباسشان مال ایران است؟
باید همه اشخاصى که علاقه دارند به این کشور، علاقه دارند به اسلام، علاقه دارند به این ملت، توانشان را روى هم بگذارند براى اصلاح دانشگاه. خطر دانشگاه از خطر بمب خوشهاى بالاتر است. چنانچه خطر حوزههاى علمیه هم از خطر دانشگاه بالاتر است.
باید تهذیب بشوند اینها. باید اشخاص متعهد- چه در حوزههاى علمیه و چه در دانشگاه- کمر خودشان را محکم ببندند براى اصلاح. حالا شما آقایان یک قدم برداشتید و این قدم پُر برکتى است و او اینکه آن دیوار بزرگى که بین شما کشیده بودند، آن سدّ عظیمى را که ما بین به اصطلاح فیضیه و دانشگاه کشیده بودند، آن سد را شما شکستید. این قدم اول است که شما برداشتید، و قدمهاى بعد، کوشش در اینکه از همه جهات مستقل باشید و وابسته نباشید. من این عرضى را که میکنم، خوب دیگر نمیتوانم بعد ببینم شما را که به آن مرتبه رسیدهاید. دیگر اواخر کار است براى من. امّا من میگویم که دیگران و نسلهاى آتیهاى که- ان شاء الله- میآیند متوجه باشند که این دو مرکز باید با هم باشند. و این دو مرکز باید علم و عمل، و علم و تهذیب را به منزله دو بالى بدانند که با یکى از آنها نمیشود پَرید، قدمهاى بعد؛ تهذیب است.
دانشگاه مرکز علم و تهذیب
مهم این است که دانشگاه یک کسى که از آن بیرون بیاید بفهمد که من با بودجه این مملکت تحصیل کردهام، متخصص شدهام، به مقامات عالیه علم رسیدهام، و باید براى این مملکت خدمت بکنم. و براى استقلال این کشور باید خدمتگزار باشم. باید این اساتید دانشگاه آن چیزهایى که در سالهاى طولانى و خصوصاً در این تقریباً پنجاه سال آخر در مغز این جوانها انباشته کردهاند؛ و به آنها همچو باورانده بودند که ما خودمان چیزى نیستیم و باید همه چیزمان از آنجا باشد، که این موجب این شد که مغزهاى اینها به کار نیفتاد براى این که، خودشان یک چیزى را ایجاد کنند. باید آنهایى که به این کشور علاقه دارند، آنهایى که به این ملت علاقه دارند، آنهایى که خودشان وابسته نیستند و خدمتگزار ابرقدرتها نیستند، آنها همت کنند به اینکه دانشگاه را یک مرکزى درست کنند که مرکز علم و تهذیب باشد، که همه تخصصها در خدمت خود کشور باشد نه اینکه متخصص بشود و با آن تخصصش ما را به دامن امریکا بکشد. متخصص بشود و با آن تخصصش به کشور ما ضربه وارد کند. هر چه متخصصتر؛ بدتر.
آن کسى که مهذَّب نشده است، و آن کسى که براى کشور خودش احساس نکرده که من براى این کشور هستم و از این کشور، من استفاده کردهام و استفاده علمیام را باید به این کشور تحویل بدهم، اگر این احساس نباشد و این باور نباشد، دانشگاه بدترین مرکزى است براى اینکه ما را به تباهى بکشد. و اگر این احساس پیدا شد و این اساتید دانشگاه، آنهایى که متعهدند، آنهایى که توجه دارند، آنهایى که در زمان سابق براى این مملکت غصه مىخوردند، باید خودشان را مجهز کنند که این فرزندان ایران، متعهد و در خدمت خود ایران باشند. اگر این طور بشود، دانشگاه بالاترین مقامى است که کشور ما را به سعادت می رساند.
دانشگاه دو راه دارد: راه جهنم و راه سعادت. راه ذلّت و مسکنت و نوکرمآبى و امثال اینها، و راه عظمت و عزّت و بزرگمنشى. دانشگاه همین دانشگاه را تا ما داریم فایده ندارد. ما دانشگاه پنجاه سال است داریم. و از دانشگاه هر چه فساد توى این مملکت پیدا شد از این اشخاصى بود که در دانشگاه تحصیل کرده بودند، تخصص هم شاید داشتند.
آن «احمدى» زمان رضا خان که بسیارى از رجال این مملکت را او با آمپولش کشت، آن هم از دانشگاهها، تخصص هم داشت، ولى تخصص را به این راه که آنهایى را که امر میشد به او که باید کشته بشوند، با یک آمپول آنها را میکشت. شما یک همچو دانشگاهى میخواهید و یک همچو اساتیدى و یک همچو تخصصى؟ از آن طرف هم دانشگاه، از آن، اشخاصِ شریف بیرون میآید، و ما میخواهیم همهشان شریف باشند.
ضرورت کوشش حوزهها در تربیت اشخاصى مهذَّب
فیضیه، اگر تهذیب در کار نباشد، علم توحید هم به درد نمىخورد. «الْعِلْمُ هُوَ الْحِجابُ الْاکْبَرْ» «1» هر چه انباشتهتر بشود علم، حتى توحید که بالاترین علم است، انباشته بشود در مغز انسان و قلب انسان، انسان را اگر مُهذَّب نباشد، از خداى تبارک و تعالى دورتر مىکند. باید کوشش بشود در این حوزههاى علمیه، چه حال و چه بعدها کوشش بشود که اینها را مهذَّب کنند. در کنار علم فقه و فلسفه و امثال اینها، حوزههاى اخلاقى، حوزههاى تهذیب باشد، و حوزه هاى سلوک «الى الله تعالى». شما میدانید که مرحوم شیخ فضلالله نورى را کى محاکمه کرد؟ یک معمّم زنجانى؛ یک ملّاى زنجانى محاکمه کرد و حکم قتل را او صادر کرد؛ وقتى معمّم، ملّا؛ مهذّب نباشد، فسادش از همه کس بیشتر است. در بعض روایات هست که در جهنم، بعضیها- اهل جهنم- از تَعفُّن بعض روحانیین در عذاب هستند، و دنیا هم از تعفُّن بعضى از اینها در عذاب است.
تا اصلاح نکنید نفوس خودتان را، از خودتان شروع نکنید و خودتان را تهذیب نکنید، شما نمیتوانید دیگران را تهذیب کنید. آدمى که خودش آدم صحیحى نیست نمیتواند دیگران را تصحیح کند؛ هر چه هم بگوید فایده ندارد. کوشش کنند علمایى که الآن در حوزهها هستند؛ در هر حوزهاى از حوزههاى اسلامى که این جوانها که با یک فطرت سالم میآیند، بعد از ده، بیست سال با یک فطرت فاسد بیرون نروند. تهذیب لازم است؛ هم در شما و هم در شما. البته همه، همه ملت و همه انسانها باید مهذَّب بشوند. لکن تاجر اگر مهذَّب نشد، کارش یک کار گرانفروشى و نمیدانم اینهاست که وقتى همهاش را روى هم بگذارند فسادش زیاد است، اما یک نفر این قدرها فساد ندارد.
اما عالِم اگر فاسد بشود، یک شهر را، یک مملکت را به فساد میکشد، چه عالِم دانشگاه باشد و چه عالِم فیضیه، فرقى نمىکند. ان شاء الله خداوند تبارک و تعالى، این قدمى را که شما عزیزان برداشتید و آن وحدت بین شما و دانشگاه و شما و روحانیون، این قدم را مبارک کند و توجه به این داشته باشید که حالا که شما نزدیک به هم دارید میشوید، نقشه هایى که براى جدا کردن شما از هم است، بیشتر به کار میافتد.
نقشه دشمنان؛ جدایى میان حوزه و دانشگاه
آن وقت جدا کرده بودند شما را از هم. یک دیوارى کشیده بودند. شما آن طرف و آنها هم آن طرف. هر دو هم به هم بدبین و آنها هم استفادهاش را میکردند. حالا که میبینند که یک تحولى پیدا شده است؛ دانشگاهى متمایل شده است به روحانى، روحانى متمایل شده است به دانشگاهى، با هم هستند و میخواهند با هم کشور خودشان را به پیش ببرند، حالا شیاطین بیشتر در فکر هستند که روحانى را از یک طرف بکوبند و دانشگاهى را از یک طرف، و فساد کنند بین این دو تا. به آنها بگویند که اینها چطورند، به اینها بگویند آنها چطورند. چشمهایتان را باید خیلى باز کنید. در این زمان چشم و گوشها باید خیلى باز باشد که یک وقت میبینید از داخل خود دانشگاه و از داخل خود فیضیه شما را به فساد میکشانند. شما را به تفرقه میکشانند، اینها نمیتوانند ببینند. اینهایى که نمیخواهند این کشور یک کشور صحیح و سالم باشد، و اربابهاى آنها که از اوّل هم نمیخواستند، نمیتوانند ببینند که شما با هم مجتمع شدهاید و می خواهید با هم کار کنید.
آنها عواقب این امر را براى خودشان میدانند که اگر حقیقتاً دانشگاهى و حوزههاى علمى و همه دانشگاهها در هر جا که هستند اینها با هم بشوند و با هم نقشه داشته باشند براى پیروز کردن انقلاب، این براى آنها چه عواقبى دارد. آنها این مطالب را مطالعه کردهاند، میفهمند و در صدد این هستند که نگذارند شماها با هم باشید. چشم و گوشتان را- چه دانشگاهیها و چه طلاب علوم روحانى- چشم و گوشتان را باز کنید. و هر که به شما یک مطلبى بود گفت که در آن مسیر باشد، توجه کنید که این یک غرضى در آن هست. هر وقت آمدند گفتند روحانى چه جورى است، و هر وقت آمدند گفتند دانشگاهى چه جورى است، بدانید که این کارى که شما کردید، براى آنها سنگین دارد تمام می شود. و باید- ان شاء الله- به پیش بروید و اشخاصى هم که هر کس در هر جا هست و میتواند خدمت بکند به این اجتماع و خدمت بکند به این دانشگاه و خدمت بکند به این فیضیه، باید خدمت بکند که آنها را، هم مهذّب کند و هم عالِم، متخصّص و هم متحد.
من امیدوارم به اینکه شماها این قدم را برداشتید، این قدمها یک قدمهاى بلندترى در دنبال داشته باشد، و با فضل خداى تبارک و تعالى، شما این مملکت خودتان را نجات بدهید از این انگلهایى که حالا دارند فساد می کنند و از انگلهایى که بعدها هم خواهند آمد.
و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته