زلزله:
-از طرفی با خود خرابی و ویرانی بار میآورد، کشته و مجروح برجای میگذارد، صحنههای دلخراش خلق میکند، درد و رنج میآفریند و چنان مصیبتهای جانکاهی لااقل برای عدهای فراهم میآورد که برای دیگران نه قابل درک است و نه قابل وصف و آلام آن به ویژه از لحاظ روحی و روانی همیشه حضور خواهد داشت.
- از طرفی در انسانها احساس همدردی، دلسوزی برای هم نوع، درک مسئولیت و پرهیز از بی تفاوتی نسبت به سرنوشت دیگران و... و تلاش برای کاستن از آن آلام را برمیانگیزد که البته ارزشمند است و قابل تحسین هرچند بدون انتظاری صورت گرفته باشد که عمدتا هم چنین است.
-از طرفی مرزهای جغرافیائی و تقابلها و حتی خصومتهای سیاسی را در مینوردد و کمک به همنوعان را جنبه بینالمللی میبخشد و لااقل برای مدتی فضای خصومت آمیز را تلطیف میکند. هرچند در مواردی هم، پستی و دنائت قابل انکار نیست.
-از طرفی به دست اندرکاران و کارگزاران به ویژه در کشور زلزله خیز خودمان بازهم و باز هم نسبت به حفظ جان انسانها و جلوگیری یا دست کم کاستن از خسارات چنین بلایائی هشدار اقدامات اساسی میدهد تا باردیگر شاهد این همه درد، رنج، خسارت و غصه نباشیم و این البته شدنی است و نمونه دارد ولی همت و درایت لازم دارد.
و اکنون سؤال این است که در ارتباط با آنچه برای عدهای از هموطنان عزیزمان در قسمتهایی از شمال غرب کشور اتفاق افتاده که به واقع درد و رنج همه است و یا موارد مشابهی که اجتنابناپذیر است، چه باید کرد و چه اولویتهایی ضرورت دارد؟ این قلم سعی دارد با استفاده از سیره حضرت امام خمینی به طور مختصر به پاسخ بنشیند:
الف) تشکیل مدیریت بحران: همزمان با زلزله قاینات (خراسان جنوبی) حضرت امام خمینی طی ماموریتی به شورای انقلاب، بسیج همگانی اعلام و بر سرعت عمل و عمل ضربتی و مراعات هماهنگی در کارها تاکید کردند:
بسم الله الرحمن الرحیم
شوراى انقلاب جمهورى اسلامى!
به طورى که تا کنون اطلاع دادهاند، فاجعه زلزله خراسان، مصیبت بزرگى به بار آورده است که محتاج به سرعت عمل است. لازم است تمام سازمانها و نیروهاى امدادى با هماهنگى به کمک بشتابند و برادران و خواهران خود را نجات دهند. دستور به تمام سازمانها دهید به طور ضربتى عمل کنند، و هماهنگى را مراعات نمایند». (صحیفه امام، ج11، ص47)
و در جریان زلزله گلباف کرمان در21 خردادماه 1360 آقای صدوقی را که از سابقه مدیریت موفق و خدمات رسانی مناسبی در چنین مواردی برخوردار بود، مأمور رسیدگی به امور زلزله زدگان کردند و خود هم پیگیر خبرگیری از کارها برای انجام خدمت بیشتر و بهتر بودند:
«جناب مستطاب حجت الاسلام و المسلمین آقاى صدوقى- دامت برکاته_ پس از اهداى سلام، هر چه سریعتر هیئتى را براى رسیدگى به وضع زلزله استان کرمان اعزام دارید تا با همکارى و همیارى مردم شجاع و مبارز و روحانیت شریف کرمان، احتیاجات مصیبتزدگان حادثه ناگوار بررسى و سریعاً اینجانب را در جریان امور قرار دهید تا در حد توانم به خواهران و برادران درد کشیدهام کمک نمایم». (همان، ج14، ص424)
و بلافاصله بعد از زلزله 5 مرداد همان سال و در همان منطقه ( منطقه سیرچ در نزدیکی گلباف در شرق کرمان):
«جناب مستطاب حجت الاسلام و المسلمین آقاى صدوقى- دامت برکاته_ خبر ناگوار زلزله کرمان که خود آزمایش دیگرى براى بندگان صالح خدا بود، مردم رنجدیده ما را متأثر ساخت. جنابعالى تحمل زحمت فرموده با همکارى علماى محترم کرمان- ایّدهم اللَّه تعالى- و مردم مبارز و شریف آن دیار هر چه سریعتر اقدامات لازم را جهت رفع کمبودها بنمایید و نتیجه را به اطلاع این جانب برسانید تا تصمیمات لازمه اتخاذ گردد. بدیهى است دولت و برادران نظامى و پاسدار و سایر نهادها نیز همچون گذشته به وظیفه اسلامى و انسانى خود عمل خواهند نمود. سلام گرم و مراتب تسلیت این جانب را به خانوادههاى مصیبتزده و آسیب دیدگان این حادثه غمانگیز ابلاغ فرمایید. خداوند ما را در برابر امتحانات مکرر پیروز گرداند». (همان، ج15، ص54)
آنچه قبل از همه و در تمامی پیامهای حضرت امام در چنین مواردی به نظر میآید خود را در بطن و متن واقعه دیدن و با کمال صمیمیت ابراز همدردی کردن و سفارش به دیگران هم در این امر است که برای نمونه به یک مورد دیگر هم اشاره میشود:
« إنا للَّه و إنا إلیه راجعون تا کنون اخبار تأثرانگیز و وحشتناکى از فاجعه زلزله خراسان و خسارات جانى و مالى بسیارى که به برادران و خواهرانمان وارد شده است، واصل شده. با عرض تسلیت به ملت عزیز- خصوصاً بازماندگان این فاجعه- از عموم ملت شریف تقاضا میکنم که بدون فوت وقت به کمک برادران و خواهران خود بشتابند و با هر وسیله ممکن آنان را نجات دهند.این فاجعه احتیاج به کمک همگانى دارد. برادران و خواهران محترم! براى نجات بندگان خدا بپاخیزید و عجله کنید و آنچه در این مورد صرف نمودید و خواستید از وجوه شرعیه محسوب نمایید، مورد قبول است. از خداوند تعالى رفع گرفتارى ملت شریف را [مسألت] مینمایم.» (همان، ج11، ص46)
ب)روحیه بخشی به مصیبت دیدگان، ضرورت صبوری _ حضرت امام خمینی(س) در 22خرداد 1360 به مناسبت وقوع زمین لرزه در استان کرمان طی پیامی چنین میفرمایند:
«ما باید بدانیم که این حوادث ناگوار ابتلا و امتحانى است از طرف خداوند متعال براى مصیبت دیدگان در محل حوادث و براى مصیبتزدگان در سراسر کشور. براى مصیبت دیدگان، تا با مراتب صبر و تحمل در از دست دادن عزیزان ثابت کنند که در مقابل حوادث پابرجا بوده و ناتوان نیستند و به منطق قرآن کریم هر چه دارند و داریم از خداوند منان است و همگى امانتدارانى هستیم که دیر یا زود امانات الهى را به صاحبش بر میگردانیم».(همان، ج14، ص422)
ج) علاوه بر مسئولیت دولتمردان و کارگزاران حضرت امام بر اساس سیاست همیشگی اهمیت دهی به ظرفیتهای مردمی، سفارشاتی دارند:
«آزمایش عظیمى است که در مصیبت برادران و خواهران عزیز تا چه اندازه خود را سهیم و شریک میدانیم و براى جبران این فاجعه بزرگ تا چه اندازه کوشش مینماییم. با اتحادى که بین ملت عزیز و شریف ایران دیده میشود اطمینان داریم که در مقابل حوادث و مصیبتها پایدار و در کمک سریع به خواهران و برادران عزیز خود که همه چیز خود را از دست دادهاند، بپا خواهند خاست». (صحیفه امام، ج14، ص422)
و نیز:
«فرض کنید که یک جایى زلزله است مثل کرمان که یک همچو زلزلهاى آمده و همچو کشتارى شده و همچو بیخانمانى، خوب، چهار روز دیگر زمستان میآید، این همه جمعیت آنجا؛ چه بکنند. دولت نمیتواند همه این کارها را انجام دهد. مشغول اند آنها همه، بیچارهها هلال احمر هم مشغول است، دولت هم مشغول است، همه مشغولاند، اما ننشینید به اینکه فقط آنها کار بکنند و بحمد اللَّه ننشستید». (همان، ج15، ص101)
و یا در جریان زلزله خراسان جنوبی (قائنات) میفرمایند:
« ملت عزیز- خصوصاً بازماندگان این فاجعه- از عموم ملت شریف تقاضا میکنم که بدون فوت وقت به کمک برادران و خواهران خود بشتابند و با هر وسیله ممکن آنان را نجات دهند.این فاجعه احتیاج به کمک همگانى دارد. برادران و خواهران محترم! براى نجات بندگان خدا بپاخیزید و عجله کنید». (همان، ج11، ص11)
و نمونه دیگر:
«ملت شریف و خیرخواه ایران، خواهران و برادران ارجمند! با آنکه میدانم با احساس مسئولیت و حس تعاونى که در همه قشرهاى محترم است، براى نجات برادران و خواهران خود در این فصل سرما به مناطق زلزله زده خواهید رفت و با توان خود به مسلمانان و اطفال ناتوان کمک خواهید کرد؛ لکن این جانب نیز با احساس تکلیف از شما عزیزان میخواهم که فرصت را از دست نداده و به این عبادت اسلامى- انسانى بشتابید. راضى نشوید که شما و اطفال عزیزتان در آسایش باشند و خواهران و برادران و عزیزان آنان در رنج تَعَب. بدانید که این حوادث دردناک جنبه آزمایش و امتحان نیز دارد. همان طور که در زلزله قبل با آن همت بزرگ انسانى آن چنان به کمک شتافتید که در مدت کوتاهى زاید بر احتیاجات اولیه اسباب رفاه آنان را فراهم کردید؛ امید است در این ایام هم- که سرما بیشتر است- همان طور عمل کنید. این جانب اجازه میدهم که از سهم امام- علیه السلام- و سادات نیز محسوب نمایید. از خداوند متعال توفیق و سعادت و سلامت همگان را خواستار؛ و نجات برادران و خواهران را امیدوارم». (همان، ج11، ص140)
د) اهمیت دهی به قضیه و در اولویت اول قرار دادن آن:
«یکوقت زلزله میآید و خرابى میکند، اینجا دیگر حق ندارد که ادارى بگوید که من حالا پشت میزم نشستم مشغول بررسى امور ادارى هستم؛ یا بازارى بگوید که من شغلم بازار است و من باید چه بکنم. همه اینها به حسب وجدان و به حسب عقل و به حسب شرع موظفند که بروند و زلزله زدهها را نجات بدهند». (همان، ج8، ص71)
«اگر چنانچه یک زلزلهاى بیاید و یک خانههایى را خراب کند و یک مردمى زیر آوار باشند، هیچ شما به خودتان اجازه میدهید که بنشینید راجع به مسائل طب صحبت کنید، یا مسائل ریاضى، یا مسائل دیگر مطالعه کنید؟ یا همه باید هجوم بیاورید و این زلزله زدهها را بیرون بیاورید؟» (همان، ج9، ص6 )
و در جائی میفرمایند: « بعضى وقتها هست که یک حرفى یک مسئلهاى بسیار خوب است، لکن طرحش در یک موقعى خوب نیست. مثلًا فرض کنید نماز که از همه عبادتها افضل است، و مسائلش هم واجب است که انسان یاد بگیرد، یک وقت اتفاق میافتد که زلزله آمده است و یک عده از برادرهایمان زیر خاک هستند، و آن وقت ما جمع بشویم، بنشینیم راجع به مسئله نماز صحبت کنیم. مسئله خوب است، وقتش خوب نیست». (همان، ج11، ص117)
و این میرساند که در شرایط بحرانی اولویت بندیها جا به جا میشود، برنامهریزیها ضرورت جدیدی پیدا میکند، اهمیت کارها بر اساس این شرایط تعریف میشود و... در چنین وضعی حتی پرداختن به امر پر اهمیتی مثل شاد کردن دل انسانها ولو با برنامهای مورد قبول بیانگر غفلت و یا کج سلیقگی است.
مطلب را با سفارش حضرت امام در مورد شیوه برخورد با آسیب دیدگان به پایان میبریم و صبر و اجر و سلامت برای مصیبت دیدگان و غفران برای در گذشتگان مسئلت داریم:
«یک نفرى که الآن گرفتار است، و مثلًا زیر اتومبیل رفته است یا زخم خورده است یا زلزله دیده است یا چه، این آن قدرى که احتیاج به مداوا دارد بیشتر احتیاج به لطف دارد. این کسى که میرود او را نجات میدهد، پرستارى میکند، میآورد طبیبى که او را میبیند، آن قدرى که این آدم الآن احتیاج دارد که به او تلطف کنند، ترحم کنند، خوب رفتار کنند، بیشتر از آن اندازهاى است که مداوا کنند. این یک لطف روحى است و آن یک گرفتارى جسمى. خیلى باید توجه داشته باشید به اینکه با اینهایى که سر و کار دارید و اینها گرفتار هستند، با اینها طورى رفتار کنید که این گرفتاریهایشان سبک بشود. وقتى با آنها رفتارِ خوب باشد، مثل یک پدرى که اولادش را میخواهد نجات بدهد، این مادرى که بچهاش گرفتارى دارد و میخواهد نجاتش بدهد، آن قدرى که الطاف این مادر او را آرام میکند، مداوا آن قدر در او تأثیر ندارد». (همان، ج7، ص501)