یکی از اهم مسائل اخلاق کاربردی در سطح اجتماعی آن اخلاق مسئولین در سطوح مختلف جامعه است. این مسئله که قویاً مورد توجه امامان و بزرگان دین ما نیز بوده است در همه گیر شدن و شمول امر اخلاق در سطح جامعه بسیار مهم است. تا آنجا که در کلامی نورانی از حضرت امیر(ع) نقل شده است: «أجلّ الأمراء مَنْ لم یکن الهواءُ علیه أمیراً» : بزرگترین امیر و مسئول، کسی است که اسیر هوی و هوس خویش نباشد و پیش از همه خود را تهذیب کند. (شرح غرر الحکم، ج ۲، ص ۴۳۸٫)
پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، به مناسبت ماه مبارک رمضان یکی از موضوعات ویژه مجموعه "مکتب اخلاقی امام خمینی" را به مسئله اخلاق مسئولین اختصاص داده و به گفت و گو با حجة الاسلام و المسلمین فاضل میبدی، استاد دانشگاه مفید قم و عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم پرداخته که در ادامه می خوانید:
یکی از مسائل مهم اخلاق جمعی، که در حیطه حکومت و نظام حاکمه مطرح میشود اخلاق بوروکراتیک و اخلاق مسئولین است. ما در متون دینی خود، دستورات بسیار واضحی درخصوص اخلاق مسئولین داریم که شاید معروفترین و مبرزترین آنها عهدنامه مالک اشتر است. انقلاب ما با شعار بازگشت به اسلام ناب محمدی، رنگ و بوی اسلامی یافت و ما در نظام جمهوری اسلامی با ادعای اقامه قوانین و اخلاق اسلامی در سطوح مختلف مدیریتی خود را معرفی میکنیم. به نظر شما ما در تحقق این آرمان تا چه اندازه موفق بودهایم و امروزه در زمینه اخلاق و به ویژه اخلاق مسئولین در چه سطحی هستیم؟
در اینکه ما در بحث اخلاق در فرهنگ اسلام، مطالب بسیار زیاد، غنی و پرباری داریم شکی نیست. از قرآن گرفته که جامعه ما را به حسن خلق و اخلاق دعوت میکند، تا کتابی مثل نهجالبلاغه، به ویژه نامه حضرت علی(ع) به مالک اشتر که سراسر آن همچون منشورنامهای اخلاقی و سیاسی برای دولتمردان است. بنابراین ما در تئوری اخلاق، یعنی در حدیث، کتاب، آیه و روایت چیزی کم نداریم، ولی در عملکرد حاکمان، در طول تاریخ میبینیم که بین عمل حاکمان و مسئولین با آن تئوریهایی که در کتابها وجود دارد، فاصله زیاد است. فکر میکنم یکی از دلایلی که غالب حاکمان اسلامی موفق نشدند به معنایی که اسلام دعوت کرده حکومت کنند، یعنی جامعهای براساس عدالت، توزیع درست درآمدها، تربیت مردم، امنیت اجتماعی، نبود فساد اخلاقی و سیاسی برپا کنند، به خاطر فاصلهای بوده است که حاکمان ما با این تئوری های اخلاقی داشتند.
مطلب دیگر اینکه کتابهایی که در مورد اخلاق در اختیار داریم، مثل کتاب خواجه نظام الملک، اخلاق ناصری، که در مورد رذایل و فضایل حاکمان صحبت میکردند، با چیزی که امروز در دنیای جدید در مورد اخلاق مسئولان مطرح است فاصله دارد. سابق میگفتند حاکم اسلامی باید به فضایل دینی پایبند باشد و از رذایل اخلاقی دوری کند، این یک حاکم اخلاقی بود. در دنیای امروز، اخلاق با سیاست به گونهای دیگر گره خورده است. مثلاً اگر بخواهید بدانید یک مسئول یا فردی که حکومت میکند چقدر اخلاقی است، بایستی عملکرد سیاسی او را در جامعه ببینید. یعنی براساس مکتب فایدهگرایی هم اگر نگاه کنیم، معیار تشخیص اینکه یک حاکم اخلاقی هست یا نیست، این است که ببینیم سیاست او در جامعه چگونه ورق میخورد و این سیاست به دست چه کسی دنبال میشود. یعنی اخلاق در سیاست و سیاست در اخلاق تنیده است.
فرق بین امام علی(ع) و معاویه چه بود؟ در مکتب معاویه، اخلاق و ارزشها و نُرمهای جامعه فدای سیاستی میشد که آن سیاست فقط برای حفظ طبقه حاکم بر جامعه بود. یعنی آن چیزی که در مکتب معاویه و پس از آن مکتب ماکیاولیسم مطرح بود، این بود که یک نظام سیاسی باید تحت هر قیمتی باقی بماند. در این مکتب اخلاق، وسیله است و ماندن حکومت هدف است. اما در مکتب امام علی(ع)، ماندن حکومت به هیچ وجه هدف نیست. و این است که حضرت میفرمود که حکومت برای من موقعی ارزش دارد که بتوانم حقی را به حقدار برسانم و یا باطنی را از جامعه دور کنم و الا ارزش این وصلهای که به کفشم میزنم از حکومتداری نزد من بیشتر است. حضرت مقایسه میکند وصله کفشش را با حکومتی که امروزه در دنیا ارزش دارد و میگوید که اگر در جامعه بتوانم حق مردم را ادا کنم حکومت ارزش دارد ولی اگر نتوانم حقی را به حقدار برسانم ارزش وصله کفشم از این حکومت بیشتر است. چون در این حکومت، و از نگاه امام علی(ع)، اصل نظام هدف نیست و بقای حکومت و ماندن حاکمان هدف نیست. اینها وسیله هستند که جامعه به یک امنیت و آرامش و عدالت اجتماعی برسد.
در دنیای امروز هم نگاه به این صورت است که این سیاستی که حاکم دنبال میکند، چقدرش به نفع طبقات جامعه است؟ آیا در جهت گروه خاصی است؟ آیا در جهت منافع ملت است؟ مثلاً در ارتباط با کشوری خارجی مثل امریکا یا انگلیس یا هر کشوری دیگر، باید در نظر بگیریم که بودن این ارتباط به نفع تودههای مردم است یا نبودن آن. زمانی گفته میشود که اگر با فلان کشور خارجی رابطه برقرار کنیم ممکن است حکومت آسیب ببیند. اگر منظور ما از حکومت منافع ملی و امنیت عمومی است، بله آنجا درست است. ولی اگر منظور ما از حکومت، حاکمیت مسئولین و افراد حاکم است، اصلاً اخلاقی و سیاسی نیست.
بنابراین اگر خواسته باشیم سیاستمان را اخلاقی کنیم، همیشه باید هر گامی که در سیاست برمیداریم، فواید آن را در جامعه برای همه گروهها و آحاد ملت منظور نکنیم، نه فقط برای گروهی خاص. اگر امروزه نگاه میکنیم در جامعه مثلاً اختلاسهای میلیاردی وجود دارد، تفاوت درآمدها وجود دارد، عدهای تنها به منافع مالی خودشان میاندیشند، تجربه در کارها وجود ندارد، روابط و آشناییها جای ضوابط و اصول را گرفته است. به این دلیل است که این جامعه، جامعه اخلاقی نیست چون مسئولین ما اخلاقی نیستند و سیاست آنها اخلاقی نیست.
چه وقت می توان فهمید جامعه اخلاقی است یا نه؟ !S1!
اگر این سیاستها به گونهای باشد که در جامعه امنیت نباشد، عدالت اجتماعی، آسایش عمومی نباشد، آمار جرائم بالا باشد، معلوم است که اخلاق ما محکوم سیاست ما گشته است و طبقهای که در آن جامعه حکومت میکنند فقط فکر بقای منافع خودشان هستند نه فکر منافع و بقای جامعه.
مثلاً امروز در سیاست میگویند هر کس قدرتش بیشتر است باید بیشتر پاسخگو باشد. یعنی قدرت بیشتر، پاسخگویی بیشتر. هر میزانی که قدرت بالا باشد پاسخگویی بالاتر است. ما اگر در جامعه خود خطا، اختلاس، ناامنی، آمار طلاق و اعتیاد بالا و... ببینیم و از سویی هیچکدام از مسئولان جامعه ما در مقام عذرخواهی برنیایند و پاسخگوی مسئولیت خودشان نباشند، این جامعه اخلاقی نیست.
چرا امام علی(ع)، میفرمایند از من انتقاد کنید؟ چون میداند من علی الان حاکم شما هستم و قدرت هم دارم، پس باید به اندازه قدرتی که دارم پاسخگو باشم، و موقعی میتوانم پاسخگو باشم که جامعه آزادانه از من سوال و انتقاد کند. یا من خطا کردهام یا نکردهام، اگر خطا کردهام باید در مقام پوزش بر بیایم و عذرخواهی میکنم، و اگر خطا نکردهام، استدلال میکنم و توضیح میدهم.
در یکی از خطبهها حضرت علی(ع) میفرمایند که اَعمال شما باید آشکار باشد که مردم ببینند یعنی مردم باید داوری کنند، که کار مسئول یا حکومت درست بوده یا نبوده. و معیار ارزشگذاری مردم هستند.
در ادامه بحث تان این سوال مطرح می شود که گاهی ه بهانه که مصلحت اطلاعات و آماری از مردم مخفی می شود و در این صورت مردم از بخشی از فعالیتهای مسئولین بی خبر میمانند. آیا این مخفی کاری آمار و اطلاعات یا ارائه آمار دستکاری شده با استدلال مصلحتبینی، اخلاقی است؟
یکی از غیراخلاقیترین کارهای سیاسیون آن است که آمار اقتصادی و یا هرگونه آماری را از مردم پنهان کنند و یا به گونهایی دیگر برای حفظ خودشان ارائه دهند. این کار خطرناک است. مثلا درآمد سالانه یا آمار جرائم و... را به گونهای اعلام کنم که خودم را بری از خطا نشان بدهم. از اینکه در جامعه ما طلاق وجود دارد، خودکشی و اعتیاد، قتلهای ناموسی و... هست شکی نیست. باید دید آمار چقدر است و ریشهها از کجاست؟ یک مسئول اخلاقی کسی است که آمارها را براساس واقعیت جامعه به مردم اعلام کند، اگر خطایی از مسئولی سر زده از مردم عذرخواهی کند و اگر توان اجرای کار را ندارد؛ استعفا دهد. مبارزه برای ماندن کار درستی نیست. پیامبر فرمود: لعنت خدا بر کسی که کاری را نمیتواند انجام دهد و احساس کند که میتواند. ممکن است که من خودم حس کنم که توان انجام کاری را دارم اما این جامعه است که تشخیص میدهد که من توان انجام آن کار را دارم یا ندارم.
یکی از چیزهایی که در تحکیم اخلاق در جامعه برای مسئولان کمک میکند این است که بگذاریم حزب آزاد، روزنامه آزاد داشته باشیم که اخلاق مسئولانه را به خودشان بنمایند. یعنی یک حزب آزاد، روزنامه آزاد بهتر میتواند تشخیص دهد فلان مسئول تا چه میزان اخلاقی است و تا چه میزان اخلاقی نیست. اگر در یک جامعه اخلاق نباشد، مطبوعات نباشد، صدای آزاد نباشد، مثل این است که یک مسئولی بیاید بدون آینه خودش را آرایش کند و به خیابان بیاید. چه اتفاقی پیش میآید؟ اگر اینها نباشد، در برابر مسئولین ما احزاب نباشند، مثل آرایشگری میماند که قصد آرایش دارد ولی آینهای نیست که این زشتیها و زیباییها را نشان بدهد.
در هر صورت سخن من این است که امروز در دنیا، اخلاق و سیاست رابطه بسیار عمیق و درهم تنیدهای دارند و یک مسئول زمانی اخلاقی خواهد بود که سیاستی درست در جامعه اعمال کند.
چه کسی میفهمد که این سیاست درست است یا نه؟ مردم، احزاب، صدای آزاد و مطبوعات آزاد. اگر اینها نباشند، مسئولین ما به بیاخلاقی و استبداد روی میآورند. چرا که هیچ آینهای روبروی آنها وجود ندارد.
و از همه بیاخلاقیتر این است که عدهای در جامعه در برابر مسئولان به تملق و چاپلوسی برمیآیند. یعنی هرگونه آینهای را بشکنند و چیزی را نشان بدهند که همهاش خطاست.
لذا در اسلام، تملق و چاپلوسی منع شده است. مسئولین ما باید در جامعه در نشستن، برخاستن و همه شئون زندگی، خود را همطراز با مردم نشان دهند.
یکی دیگر از چیزهایی که در جامعه بد است دروغگویی، وعده بیجا دادن و عهدشکنی است که متاسفانه در جامعه ما رواج پیدا کرده است. گاه در برخی سفرها وعده هایی که به مردم داده میشود که عمل نمیشود و اینها غیراخلاقی است. ما نباید در جامعه خود با این گرانیهای سرسامآور مواجه باشیم. جامعهای که مواهب بسیاری مانند ذخائر عظیم نفتی دارد، چرا باید در آن جامعه گرانی باشد؟ اینکه بدون دلیل مردم جامعهای چند ساعت در صف بمانند تا مرغی بخرند که هرکیلو دوهزارتومان ارزانتر است، نوعی بیاخلاقی است. در جامعه اسلامی، انسان ارزشش بالاست و وقتش عزیز است و باید برای علم و تحصیل برود نه اینکه در صفهای طولانی وقتش هدر رود. این بیاخلاقیترین حرکت در جامعه اسلامی است و مقصر مسئولین ما هستند که نتوانستند جامعه را طوری هدایت کنند که وقت مردم اینگونه تلف نشود. آرامش از مردم گرفته شده، ارزش پول پایین آمده و اینها همهاش به بیاخلاقی پارهای از مسئولان برمیگردد، زیرا توانایی انجام کاری را نداشتند و حس کردند که دارند.
شما در یکی از مصاحبههای خود گفته بودید که جامعه ما درحال فاصله گرفتن از اخلاق است. این مسئله را نسبت به چه زمانی مقایسه کردید؟
اخلاق در جامعه میزان و معیارهایی دارد؛ چه از لحاظ علمی در دنیای امروز و چه در کتابهای خودمان. من به آمار جرائم نگاه میکنم. نسبت به نُرمهایی که باید وجود داشته باشد و براساس فرهنگ خود، مکتب تشیع و مکتب اسلام، و براساس استعدادهای مالی و فرهنگی، این وضع اخلاقی که در جامعه ما هست درست نیست. حالا شاید از اول انقلاب به این طرف بدتر هم شده باشد. اما من وضع فعلی جامعه با تئوریهای اخلاقی که در کتابهای ما بوده، و آن تئوریهایی اخلاقی که امروز در دنیا ارائه میدهند مقایسه میکنم و میبینم که آنها یک چیز است، و در جامعه ما چیز دیگری است. دروغ، تهمت، توهین، عدم آرامش، گرانی و... در جامعه ما هست درحالی که پیامبر فرمودند که فقر و بیچارگی زیربنای هر فسادی خواهد بود.