«خطرناک ترین پدیدهای که مسلمانان مقیم اروپا با آن روبهرو هستند، «تبشیر» (تبلیغ مسیحیت و فراخوانی به دین مسیح) است که توانسته در بسیاری از آنان، کارگر افتد. این سخن نه به گزاف که با چشمان خویش آن را دیده و تجربه کردهام. من بارها به فرانسه سفر کرده و جوانان مسلمان بسیاری را دیدهام که مسیحی شده و حتی بیشتر از خود مسیحیان، مسیحی گشتهاند! و نکته خطرناک این که، آنها از مخاطب تبشیر، خود تبدیل به عامل آن [یعنی مبلغ مسیح] گشتهاند.تاریخ، حکایت از آن دارد که بسیاری از کشورهای اسلامی، با تبشیر و تبلیغات مسیحیت، تبدیل به کشورهای مسیحی شده و هویت اسلامی خود را گم کردهاند و مسلمانان باقی مانده در آنها، گرفتار پتک تبشیر داخل از یک سو و سندان توطئههای خارجی از سوی دیگر گشتهاند. به عنوان مثال میتوان از فیلیپین نام برد که در آغاز، عبارت از مجموعه مملکتهای اسلامی بود و مسیحیان تنها اقلیتی را در آن تشکیل میدادند، ولی اکنون، کشوری مسیحی است که اکثریت شهروندان آن مسیحی هستند و مسلمانان تبدیل به اقلیتی با چنان بدبختیهایی شدهاند که نیاز به تکرار بیان آنها و سیاه کردن کاغذ نیست و به اصطلاح آنچه عیان است، چه حاجت به بیان است!»(1)
جملات بالا بخشی از درددلهای دکتر خالد زهری، محقق و اسلام شناس مراکشی بود که اگر کمی منصفانه به دور و برمان از مترو و بازار و دانشگاه گرفته تا محیط کوچک خانواده امان، نگاه کنیم علائم ظهور مذاهب دیگر را به نحو چشمگیری مشاهده خواهیم کرد.
اصولا در باب تبلیغ و اطلاع رسانی دینی سخن ها گفته شده است اما با دقت در فحوای اکثر مطالب بیان شده می توان به وضوح دریافت که خیل عظیم مطالب مذکور بر پیش فرض هایی هم چون این گزاره که: « اوضاع فرهنگ اسلامی ما پس از انقلاب نه تنها در داخل کشور به نحو مطلوبی رشد کرده است بلکه توانسته ایم انقلابمان را به سراسر جهان صادر کنیم.» استوار است.
حال اگر بپذیریم که تنها راه نهادینه کردن فرهنگ بهره گیری از ابزار صحیح تبلیغاتی است، گفتار امام خمینی(ره) کماکان پس از چندین سال در برابر دیدگان ما قرار دارد:« میدانید که سلاح تبلیغات، برندهتر از کاربرد سلاح در میدانهای جنگ است، باید از اسلحه تبلیغات آنها بیشتر ترسید و متأسفانه ما در این زمینه ضعیف هستیم... امیدوارم با هماهنگی و نظم در تبلیغات، تمام دسیسههای دشمن خنثی شود.»(2)
در این نوشتار برآنیم که فارغ از کلیشه های رایج، نکاتی چند از بایسته های تبلیغ دینی را با ذکر مثالهایی از سیره ی بزرگان دین به اختصار بیان کنیم:
1.شناخت صحیح دین و نهادینه شدن آموزه های دینی در مبلغ دینی
بدون شک مهم ترین اصل در عرصه ی تبلیغات دینی، فهم و درک واقعی دین و توجه به مقتضیات زمانی و مکانی توسط مبلغ دینی است. اصلی که متاسفانه با دولتی شدن و بخشنامه ای شدن اکثر فضاهای تبلیغاتی کم رنگ شده است. حضرت علی(ع) فرموده اند:«لعنت خـداوند بر کسانی که مردم را به کار نیک دعوت می کنند و خود آن را انـجـام نـمـی دهند، و نفرین خدا بر افرادی که دیگران را از کارهای ناپسند دور می دارند و خود آن را به جای می آورند.»(3)
سیره عملی امام موسی صدر،مبلغ بزرگ شیعه نیز مملو از تبلور دین در کردار و رفتارشان بوده است. دختر ایشان چندی پیش در مصاحبه ای چگونگی سیره پدر بزرگوارشان در تربیت فرزندان را اینگونه ترسیم کردند: « مادرم برایمان تعریف کرد که روزی به پدرتان گفتم: بچه ها نیاز به رسیدگی و حضور بیشتر شما دارند و نیازمند تربیت هستند. ایشان پاسخ می دهند: بچه ها رفتار و کردارم را می بینند و می آموزند. نیازی به تربیت مستقیم و کلامی نیست، رفتارم خودش تربیت کننده است.»(4)
بد نیست اشاره ای نیز داشته باشیم به صحبت های اخیر حجت الاسلام قرائتی در جمع کارکنان سازمان تبلیغات اسلامی که ارتباط مستقیمی با مبحث نهادینه شدن دین در مبلغان دینی پیش از حضور در میدان تبلیغ دارد:«در شکل خوشبینانه 200 نفر از هزار کارمند سازمان به نماز اول وقت و جماعت اهمیت میدهند و 800 نفر باقیمانده نسبت به آن بیاعتنا هستند، در این حال که شما به نماز اهمیت نمیدهید، چگونه میخواهید اسلام را در جهان صادر کنید!؟»(5)
2.عرضه ی بی پیرایه اسلام
فطری بودن و جهان شمول بودن دین اسلام به عنوان دین خاتم از قطعیات و مسلمات است به نحوی که مروجان این دین مبین باید با در نظر داشتن شرایط هرعصر و پاسخگویی به مسائل روز در گام نخست دین را بی پیرایه وبدون هرگونه اضافات و یا کاستی ها عرضه کنند.
سیره ی استاد مطهری دراین باب راهگشای امروز ماست.ایشان در یکی از سخنرانیهای خاطره انگیز خود تصریح کردند: «اسلام را آن طور که هست به مردم معرفی کنیم، نه چیزی به آن بیفزاییم و نه بکاهیم، به تعبیر دیگر اسلام را بدون آرایش و پیرایش عرضه کنیم، آن گاه "فطرت حقیقت جوی" انسان به سوی آن جذب خواهد شد.»(6)همین عرضه ی بی پیرایه اسلام توسط استاد بود که وی پس از انتشار کتاب «مساله حجاب» با لعن و طعن مذهبیون سنتی همراه شد. آن جاییکه این شهید بزرگوار در مجموعه مباحث خود پیرامون حجاب و عفاف دست به اثبات انحصاری چادر نزد و از فعالیت اجتماعی زنان دفاع کرد: «لزومی ندارد زن الزاماً به درون خانه رانده شود و پرده نشین باشد؛ بلکه صرفا باید هر نوع لذت جنسی اختصاص داشته باشد به محیط خانواده، و کانون اجتماع پاک و منزه باشد... بنابراین زن می تواند هر نوع کار از کارهای اجتماعی را عهده دار شود.»(7)
3.شناسایی راه های موثر تبلیغات دینی
با فرض پذیرش تفاوت ذاتی امور معنوی از امور مادی با رویکردی کارکردگرایانه به ابزارهای تبلیغاتی می توان از ظرفیتهای بالقوه ی عرصه ی تبلیغات استفاده ی مطلوب را کرد.
پیامبر اکرم(ص) زمانی که حضرت علی(ع) و معاذ بن جبل را به یمن میفرستادند، به ایشان فرمودند: «در راه ابلاغ دین سهل گیری و بشارت(به معنای مژدگانی و خبر خوش) را در نظر داشته باشید.»(8)
توجه به دو اصل سهل گیری و شیوه مسرت بخش گونه ی تبلیغات در عصری که ابعاد تکنولوژیک نیز به عرصه ی ترویج فرهنگی راه یافته است کماکان راهگشاست.
یکی دیگر از اصول اساسی در عرصه ی راهکارهای موثر تبلیغات، اصل«خلاقیت» است.
توجه به شایعه ی خلاقانه یکی از شرکتهای تولیدکننده ی نوشابه در هفته های اخیر مبنی بر افتادن آرم این شرکت بر کره ی ماه که منبعث از ابتکار و ذکاوت اتاقهای فکر این کنسول بود برای تبیین این امر خالی از لطف نیست به نحوی که اگرعنوان شرکت مذکور را به همراه کره ی ماه در موتورجست و جوی گوگل کاوش کنید، چیزی بالغ بر یک میلیون صفحه برای شما یافت می شود.
4.پرهیز از سیاسی کاری در عرصه ی تبلیغات
نهاد روحانیت به عنوان متولی اصلی دیانت این روزها چنان غرق امور سیاسی گشته است که اگر نگوییم رسالت اصلی خویش که همان حفظ و گسترش فرهنگ دینی را فراموش کرده لااقل عرصه ی نشر فرهنگ دینی را با عرصه ی سیاست خلط کرده است.
دکتر زائری، روحانی دغدغه مند پیرامون این موضوع در مصاحبه ای چندی پیش گفت:«سیاست ما عین دیانت ماست ولی نه اینقدر! یعنی مشکل این است. ما از جایی شروع کردیم اما یادمان رفته کجا میخواستیم برویم. مرحوم شهید مدرس وقتی می گفت سیاست ما عین دیانت ماست بر این اساس بود که اساس و مبنا «دیانت» بود و بعد میگفت سیاستی هم هست، یادمان نرود که این سیاست عین دیانت است. حالا اما برعکس شده است ما از موضع سیاست ایستادیم و حرف میزنیم و زور میزنیم تا دین را حفظ کنیم. روحانی به عنوان نماد دعوت به دین است و اتفاقا نقشش هم بسیار تعیین کننده است. به نظر من مبنای اصرار امام به حفظ روحانیت و هشدار ایشان به خطر روحانیتزدایی و حذف حوزههای علمیه همین است. در واقع روحانیت، نمادی است که مردم را به سمت دین دعوت میکند حالا این روحانیت قرار است در سیاست غفلت نکند منتها با حفظ موقعیت خودش. یعنی ما قرار بوده اتفاقا از موضع دین حرف بزنیم و مردم قرار بوده در موضع خودمان؛ ما را ببینند از مسجد گرفته تا حوزههای دیگری که نیاز عمومی مردم در حوزههای معنوی و دینی و اعتقادی است. مردم قرار بوده روحانی را به عنوان نماد معنویت و همان طور که در این کلمه است به عنوان نماد روحانیت ببینند.»(9)
امید است با بهره گیری از نکات مذکور، بتوانیم فراخور اسلام عزیز مبلغان خوب این دین آسمانی باشیم.
*دانشجوی کارشناسی ارشد اندیشه سیاسی پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی
پاورقی:
1.ماهنامه موعود- شماره93
2.صحیفه امام- جلد 16- صفحه113-114
3.نهج البلاغه- ترجمه فیض الاسلام-جلد 2- صفحه 391- برگرفته از کتاب چهل حدیث، تالیف محمد سالار
4.مصاحبه حورا صدر با مجله همشهری ماه- شماره 53
5. سخنرانی حجت الاسلام قرائتی در جمع کارکنان سازمان تبلیغات اسلامی- خبرگزاری فارس
6 و 7. کتاب مسئله حجاب
8. تحف العقول- صفحه 25
9. مصاحبه همشهری آنلاین با حجت الاسلام زائری