اخیرا وزیر کشور گزارشی از آسیبهای اجتماعی کشور را که گویی نتیجه یک پژوهش میدانی است به نمایندگان مجلس شورای اسلامی ارائه دادند و چنان چه وی اظهار کرده است این گزارش در دیداری با مقام معظم رهبری به ایشان تقدیم گردیده و مورد بررسی قرار گرفته است.
پیرامون علل و زمینه های بروز و ظهور آسیب های اجتماعی، لازم است تا مسئولان اجرایی و کارشناسان رشته ها و گرایش های علوم انسانی و اجتماعی اظهار نظر کنند و راه های گریز از این آسیب ها را از منظر علمی واکاوی و به مقامات کشوری و حکومتی پیشنهاد نمایند.
آن چه که در این میان دارای اهمیت ویژه و کلیدی است ضرورت و فوریت بررسی تصورات و رویکردها و برداشتهای نادرست و اشتباه در مقوله امور انسانی و تربیتی و فرهنگی است که منجر به فراهم شدن زمینه های بروز آسیبهای اجتماعی در جامعه امروز ما و کندی و تنبلی در درمان آن ها شده است. امری که متاسفانه، وضعیت آسیب های اجتماعی در کشور ما را به وضعیت بحرانی تبدیل کرده است.
در صورت شناخت این کج اندیشیها و کوته فکری ها، باید مقدمات برطرف کردن آنها و اصلاح فکری در زمینه شناخت آسیبهای اجتماعی نزد صاحبان تریبونها و مقامات بلندپایه کشورمان فراهم شود. نگارنده بر این باور است که اصلاح این کج اندیشی ها، می تواند بهطور ریشه ای و بنیادی در کاهش آسیب های اجتماعی در ایران امروز، موثر واقع گردد.
در این یادداشت به پاره ای از آن کج اندیشیها در قالب گزاره های زیر اشاره می گردد:
1- تلقی نادرست و ناقص از روحیه خدامحوری در حوزه امور اخلاقی و تربیتی و فرهنگی، موجب نادیده گرفتن نقش و اراده انسانها و افراد جامعه در تعیین سرنوشت خویش می گردد و از سویی دیگر، امکان انحراف احتمالی و بیرون آمدن از مسیر حرکت انسانی را در دیدگان ما، محو و از محاسبات و ارزیابی های ما خارج می کند. همین امر، موجب نادیده شدن نشانه های آسیب های اجتماعی می شود. بر این پایه، لازم است تا به نقش و اراده انسان ها، حتی انسان های واله و خداپرست و امکان خروج ایشان از مسیر درست انسانی توجه گردد.
2- جنبه های زیستی و مادی از جمله نیازهای معیشتی شهروندان در کشورمان پس از پیروزی انقلاب اسلامی در درجه سوم و چهارم از اهمیت قرار گرفت. فرض نادرست و اشتباه سیاستگذاران و رهبران کشوری و حکومتی آن بود و هست که شهروندان جمهوری اسلامی ایران همگی و تماما سراسر وجودشان را انگیزه های خدایی گرفته است و از ظرف مادیات بیرون آمده اند. این فرض نادرست و ناقص، جنبهها و ابعاد و نیازهای زیستی و دنیوی شهروندان را در محاسبات کلان به فراموشی سپرد. وقوع جنگ تحمیلی بلافاصله پس از پیروزی انقلاب، زمینه های گسترش و تقویت این فروض نادرست را بیش از حد مورد انتظار فراهم آورد.
3- دو قطبی اندیشیدن پیرامون انسان مومن و صالح با غیرمومن و ناصالح، این برداشت نادرست و اشتباه را نزد افراد سطحینگر فراهم آورد که توجه به امور زیستی و نیازهای معیشتی و مادی از نشانههای دنیاگرایی و پشت کردن به جهان آخرت است و زیبنده مومنان و صالحان نیست که به این امور توجه کنند. این اندیشه نادرست، زمینه های ساده اندیشی و سطحی نگری در حل مشکلات و آسیب های اجتماعی را نزد سکانداران کشورمان فراهم آورد تا چارهای برای آن پیش بینی نکنند.
4- گره زدن مشکلات و آسیب های داخلی به عواملی در بیرون از کشور و نادیده گرفتن زمینه های داخلی و نادیده انگاشتن نقش سیاست های داخلی در بروز و رشد آن آسیبها، موجب گردید تا آن آسیبها روز به روز در کشورمان گسترش و ریشه دار شود.
5- برخی از مسئولان و بلندپایگان کشوری و حکومتی، گمان می کردند و می کنند که صرف نام و نوع رژیم سیاسی در یک کشور و منتسب دانستن آن به خدا و پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام، نقش اصلی و پایه ای در نبودن آسیب های اجتماعی می تواند داشته باشد. به زبان سادهتر، این مسئولان می انگاشتند و میانگارند که اسلامی بودن و اسلامی نامیدن یک رژیم سیاسی به تنهایی مانع از زایش آسیب های اجتماعی در ایران می گردد و لازم نیست تا همچون کشورهای با رژیم هایی غیرمسمی به اسلام، در فکر جلوگیری از بروز آسیب های اجتماعی در جامعه ایران باشیم.
6- وجود و نمایش برخی مناسک و عبادات گروهی و جمعی در کشور مانند نمازهای جمعه و جماعت و خواندن ادعیه در ماه هایی از سال به شکل گروهی و انجام مناسکی مانند اعتکاف از سوی جمع ها و دستههایی از مردم کشورمان و نمایش آن در سیما و رسانه های دیگر، این تصور نادرست را نزد برخی فراهم آورده که مشت نمونه خروار است و همه آحاد مردم این گونه اند و صرف شرکت در عبادات جمعی حاکی از سلامت افراد و نبودن مشکلات و آسیبهای اجتماعی و رضایت مندی آحاد مردم از وضع موجود است .
7- جدابینی یک پدیده زشت در جامعه و ایزوله و غیرمرتبط دانستن آن با دیگر عوامل، از جمله خطاها و اشتباهات پایهای در شناختن یک آسیب اجتماعی است. موضوعات و مسائل انسانی و اجتماعی در پیوندی اندامواره با یکدیگر هستند. جامعه مانند فرد، یک موجود زنده است. همان طور که یک فرد، بیمار می گردد و بدحالی او به چندین علت وابسته است، سلامت و بدحالی جامعه نیز تابع علل و زمینه های گوناگونی است. جامعه شناسان به مانند و مثابه پزشکان جامعه هستند و از این رو، برای بررسی و پیش گیری و درمان آسیبهای اجتماعی بایستی مجموعه پدیدههای ناهنجار را با هم مورد بررسی قرار داد و به تیم جامعه شناسان کشور اعتماد نمود .
8- متاسفانه راه حل هایی که سال هاست در کشورمان برای مواجهه با آسیب های اجتماعی مورد استفاده قرار می گیرد، راه حل هایی از نوع تنبیه و مجازات و برخوردهای قضایی و بگیر و ببند است و از این رو، نه تنها به کاهش آسیب ها منجر نشده بلکه آسیب ها را پیچیده و متنوع و زیرزمینی کرده و درمان آن چند برابر مشکلتر شده است.
9- پررنگ و برجسته کردن مناسبتهای سوگواری و اندوه بخش و محدود کردن و جلوگیری از مناسبت ها و بهانه های شادی آور و نشاط برانگیز از سوی برخی متشرعان و افرادی که بازار کسب و کارشان با دامن زدن به مناسبت های حزن آور رونق می گیرد و یا انسان متعالی و مومن راستین را در الگوهایی از آدم های محزون متجلی می بینند. این دسته از مدعیان دینداری، تقویت روحیه دینی در شهروندان جامعه اسلامی و گسترش دین و تقوا را در حزن آفرینی و دل کندن از امور دنیوی می انگارند. حال آن که اصل آموزههای دین با شادی مردم مسلمان و خوشحال بودن ایشان در مناسبت های شادی آفرین موافقت دارد و در فرهنگ ملی ایرانیان، مناسبت
های شادی بخش مانند اعیاد، با شکرگزاری جمعی و گروهی به درگاه خداوند به عنوان سرچشمه همه نعمت ها، همراه بوده است. ترویج و برجسته کردن مناسبت های سوگواری و اندوهآور، بهطور یقین در افزایش افسردگی و ناامیدی که سرچشمه پارهای از آسیب های اجتماعی و بیماری های روحی است، موثر است.
10-رشته های هنری از آن جا که با قوه تخیل و زیباییشناسی انسان ها در آمیخته است، نقش بهسزایی در انبساط خاطر و آسودگی روحی و فراموش شدن اندوه و آرامش روانی انسان ها دارد. از این رو، بهره مندی از تولیدات هنری آن هم به شکل گروهی و جمعی ضمن تقویت روحیه جمع گرایی در انسان ها و بیرون آوردن آنان از گوشهگیری، می تواند اوقات خوشی را برای سپری کردن وقت بیکاری و بهره مندی های هنری فراهم آورد.
متاسفانه، این دسته از فعالیتها در جامعه امروز ما، با سلایق و دیدگاه های متفاوت و متناقض روبرو گردیده است و هر مرجع دولتی و غیردولتی که خویش را متصدی و مسئول دین و آخرت مردم تلقی میکند، با وارد شدن به انواع رشتههای هنری و اعلام مفید و زیانبخش بودن آن و یا در تضاد دانستن آن با اخلاق و فرهنگ ملی و مذهبی، موجب برهم خوردن برنامه های هنری و به تعطیلی کشاندن فعالیتهای فرهنگی و هنری می شود و از این رو، جمعیت های زیادی از نسل جوان که جویای بهره مندی از انواع گوناگون فعالیت و کارهای هنری است، در نبودن این گونه برنامه ها، به جایگزین کردن سرگرمیهای پرخطر و زیان آور رو می آورند و این چنین مقدمات بروز
آسیب های اجتماعی با دستان خودمان فراهم می شود.
11-تاکید و پافشاری دستگاههای حکومتی بر مذهبی بودن برنامههای فرهنگی و تولیدات هنری مانند فیلم های تلویزیونی و مراسمی مانند جشن دانش آموختگی دانشجویان و ممانعت از اجرای موسیقی در بعضی شهرهای کشورمان و انتظامی کردن مناسبت های ملی مانند چهارشنبه آخر سال و سیزدهم فروردین و هشدار دادن های قضایی به مردم بهجای فراهم کردن ابزارهای سالم و امکانات درخور و مناسب برای گذران اوقات تفریح مردم و .... دست به دست هم داده است و موجب شده است تا دستههایی از مردم به تفریحات زیرزمینی و پرخطر روآورند و شکاف و فاصله میان خواسته های مردم با انتظارات حکومت روز به روز بیشتر گردد. این جدایی مردم از حکومت ضمن آن که مقدمات بسیاری از آسیب های اجتماعی را فراهم میکند، متاسفانه زمینه نارضایتی و بی
اعتمادی را میان مردم و حاکمیت گسترش میدهد.
12-رو بنا و غیراصیل انگاشتن نیازهای اقتصادی: تا سال ها پس از انقلاب اسلامی که هنوز مشکلات و گرفتاری های اقتصادی دامن جامعه را نگرفته بود و کشور در وضعیت نسبتا خوبی بهسر می برد و احساسات و هیجانات مثبت و صادق پس از انقلاب هم چنان به مثابه نیرویی محرک، مانع از سیطره کمبودها و کاستی های معیشتی و اقتصادی شده بود، گمان می گشت که مسایل اقتصادی از دسته مسایل حاشیهای و کناری است و به سادگی قابل کنترل و رسیدگی است و اصولا نقش پایهای در تحولات جامعه و سرنوشت مردم ندارد.
با گذر از سال های نخستین انقلاب و شروع جنگ تحمیلی و افزایش جمعیت کشور و خودنمایی کمبودها در زمینه مواد خوراکی و مسکن و شغل و رخ نمایاندن آسیب های پیچیده و متنوع اجتماعی حاصل از داشتن اقتصادی درمانده و ... به تدریج دریافتیم که سامان دادن امور اقتصادی نیازمند تعیین سیاست های کلان و برنامه ریزی و فراهم آوردن زمینه های چندگانه و پایدار برای رشد و توسعه اقتصادی و تربیت متخصصان و کارشناسان و مدیران کارآمد در این حوزه است. متاسفانه با سپری شدن نزدیک به چهاردهه از پیروزی انقلاب، مدتی است که برای کنترل و مدیریت مشکلات و مصیبتهای اقتصادی، ناچار به درپیش گرفتن اقتصاد انقباضی و درون زا موسوم به اقتصاد مقاومتی شدهایم و این خود، گویای این واقعیت تلخ است که هم چنان در آغاز راه آزمون و خطا و گردنه های دشوار عبور از
مصیبت های اقتصادی قرار داریم.
13-برداشت های نادرست و تلقی های ناقص از مفاهیم رایج در سیاست خارجی: در گرماگرم روزهای منتهی به پیروزی انقلاب در تظاهرات مردمی و عمومی، شعارهایی پراحساس و با نیات و اهداف مخلصانه در راستای داشتن کشوری آزاد و آباد و سرشار از رایحه ی خوش معنویت و عدالت سرداده شد. آن شعارها، پس از پیروزی انقلاب، در قالب واژگان کلیدی در دکترین سیاست های اقتصادی و اجتماعی و روابط بین الملل و فرهنگی کشورمان قرار گرفت و در متن قانون اساسی جمهوری اسلامی به عنوان اصول نظام سیاسی حاکم در کشورمان تثبیت شد. در سال های پس از پیروزی انقلاب، انتظار می رفت که با آرام گرفتن فضای هیجانی و با بهره گیری از تجربه های حاصل از آزمودن سیاست ها، شرایط برای بازخوانی و بازنگری در برداشتها و تلقی ها از اصطلاحات
سیاسی فراهم شود و راه های منطقی تر و فایده رسان جایگزین روشهای کم حاصل و بعضا زیان ده، گردد. چه نیک روشن است که سیاست های خارجی کشورمان تاثیر مستقیم و بیواسطه بر اقتصاد و اوضاع اجتماعی و فرهنگی داخل کشور دارد و همه کارشناسان مستقل دریافتند که پیامدهای آن، دامن و دامنه مسایل فراوانی را خواهد گرفت و ادامه روندهای گذشته، نمی تواند منافع ملی کشور و مردم را فراهم کند و سرچشمه مصایب و آسیب های اجتماعی می شود. متاسفانه، اراده و شرایط لازم برای بازنگری و تجدیدنظر نه تنها فراهم نشد بلکه حرکت های نادرست و سیاست های غلط در روابط بین الملل با شدت بیش تری ادامه پیدا کرد و تاثیرات آن نیز، در وضعیت اقتصادی و اجتماعی داخل کشور بیش از گذشته آشکار
گردید.
امروزه پدیده هایی مانند فراز مغزها و نخبگان و فرار سرمایه داخلی و عدم جذب سرمایه خارجی و ایزوله شدن اقتصاد ناتوان کشور از گردش اقتصاد بین المللی، رکود و تورم، بیکاری و پایین آمدن ارزش پول ملی و ... همه و همه بهطور مستقیم و غیرمستقیم دستآورد سیاست های خارجی ماست.
14-جدا انگاشتن اخلاق و فرهنگ از اقتصاد: امروزه با درهم تنیده شدن مسایل اقتصادی و سیاسی که مانند چتری همه شهروندان را زیر سایه خود گردآورده است، شاید نتوان از اخلاق و فرهنگی مستقل از تاثیرات اقتصادی و سیاسی سخن به میان آورد. از این رو، کوچک ترین اشتباه در حوزه ی اقتصاد و سیاست، بر حوزهی اخلاق و فرهنگ فردی و اجتماعی تاثیر پرشتاب خواهد گذاشت. به همین جهت، آسیب های اجتماعی (که در ظاهر از نوع اخلاقی و فرهنگی است)، ریشه در مسایل اقتصادی و سیاسی دارد. لذا برای کاستن از این آسیب ها، لازم است تا در حوزه ی مسایل اقتصادی و سیاسی داخلی و خارجی کشورمان خانه تکانی اساسی صورت بپذیرد.
والسلام