جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

یادداشت/

نقش کج‎اندیشی‎ها در بروز آسیب‎های اجتماعی

دکتر حسن دادخواه تهرانی، دانشیار دانشگاه شهید چمران اهواز

کد خبر: ۱۳۳۰۸۶
نقش کج‎اندیشی‎ها در بروز آسیب‎های اجتماعی
اخیرا وزیر کشور گزارشی از آسیب‎های اجتماعی کشور را که گویی نتیجه یک پژوهش میدانی است به نمایندگان مجلس شورای اسلامی ارائه دادند و چنان ‎چه وی اظهار کرده است این گزارش در دیداری با مقام معظم رهبری به ایشان تقدیم گردیده و مورد بررسی قرار گرفته است.
پیرامون علل و زمینه ‎های بروز و ظهور آسیب ‎های اجتماعی، لازم است تا مسئولان اجرایی و کارشناسان رشته ‎ها و گرایش‎ های علوم انسانی و اجتماعی اظهار نظر کنند و راه‎ های گریز از این آسیب ‎ها را از منظر علمی واکاوی و به مقامات کشوری و حکومتی پیشنهاد نمایند.
آن‎ چه که در این میان دارای اهمیت ویژه و کلیدی است ضرورت و فوریت بررسی تصورات و رویکردها و برداشت‎های نادرست و اشتباه در مقوله امور انسانی و تربیتی و فرهنگی است که منجر به فراهم شدن زمینه‎ های بروز آسیب‎های اجتماعی در جامعه امروز ما و کندی و تنبلی در درمان آن‎ ها شده است. امری که متاسفانه، وضعیت آسیب‎ های اجتماعی در کشور ما را به وضعیت بحرانی تبدیل کرده است.
در صورت شناخت این کج اندیشی‎ها و کوته فکری‎ ها، باید مقدمات برطرف کردن آن‎ها و اصلاح فکری در زمینه شناخت آسیب‎های اجتماعی نزد صاحبان تریبون‎ها و مقامات بلندپایه کشورمان فراهم شود. نگارنده بر این باور است که اصلاح این کج اندیشی‎ ها، می‎ تواند به‎طور ریشه ‎ای و بنیادی در کاهش آسیب ‎های اجتماعی در ایران امروز، موثر واقع گردد.
در این یادداشت به پاره ‎ای از آن کج اندیشی‎ها در قالب گزاره ‎های زیر اشاره می ‎گردد:
1- تلقی نادرست و ناقص از روحیه خدامحوری در حوزه امور اخلاقی و تربیتی و فرهنگی، موجب نادیده گرفتن نقش و اراده انسان‎ها و افراد جامعه در تعیین سرنوشت خویش می‎ گردد و از سویی دیگر، امکان انحراف احتمالی و بیرون آمدن از مسیر حرکت انسانی را در دیدگان ما، محو و از محاسبات و ارزیابی‎ های ما خارج می‎ کند. همین امر، موجب نادیده شدن نشانه‎ های آسیب‎ های اجتماعی می‎ شود. بر این پایه، لازم است تا به نقش و اراده انسان‎ ها، حتی انسان‎ های واله و خداپرست و امکان خروج ایشان از مسیر درست انسانی توجه گردد.
2- جنبه‎ های زیستی و مادی از جمله نیازهای معیشتی شهروندان در کشورمان پس از پیروزی انقلاب اسلامی در درجه سوم و چهارم از اهمیت قرار گرفت. فرض نادرست و اشتباه سیاست‎گذاران و رهبران کشوری و حکومتی آن بود و هست که شهروندان جمهوری اسلامی ایران همگی و تماما سراسر وجودشان را انگیزه‎ های خدایی گرفته است و از ظرف مادیات بیرون آمده‎ اند. این فرض نادرست و ناقص، جنبه‎ها و ابعاد و نیازهای زیستی و دنیوی شهروندان را در محاسبات کلان به فراموشی سپرد. وقوع جنگ تحمیلی بلافاصله پس از پیروزی انقلاب، زمینه‎ های گسترش و تقویت این فروض نادرست را بیش از حد مورد انتظار فراهم آورد.
3- دو قطبی اندیشیدن پیرامون انسان مومن و صالح با غیرمومن و ناصالح، این برداشت نادرست و اشتباه را نزد افراد سطحی‎نگر فراهم آورد که توجه به امور زیستی و نیازهای معیشتی و مادی از نشانه‎های دنیاگرایی و پشت کردن به جهان آخرت است و زیبنده مومنان و صالحان نیست که به این امور توجه کنند. این اندیشه نادرست، زمینه‎ های ساده اندیشی و سطحی ‎نگری در حل مشکلات و آسیب ‎های اجتماعی را نزد سکان‎داران کشورمان فراهم آورد تا چاره‎ای برای آن پیش‎ بینی نکنند.
4- گره زدن مشکلات و آسیب ‎های داخلی به عواملی در بیرون از کشور و نادیده گرفتن زمینه ‎های داخلی و نادیده انگاشتن نقش سیاست‎ های داخلی در بروز و رشد آن آسیب‎ها، موجب گردید تا آن آسیب‎ها روز به روز در کشورمان گسترش و ریشه‎ دار شود.
5- برخی از مسئولان و بلندپایگان کشوری و حکومتی، گمان می ‎کردند و می‎ کنند که صرف نام و نوع رژیم سیاسی در یک کشور و منتسب دانستن آن به خدا و پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام، نقش اصلی و پایه‎ ای در نبودن آسیب ‎های اجتماعی می‎ تواند داشته باشد. به زبان ساده‎تر، این مسئولان می ‎انگاشتند و می‎انگارند که اسلامی بودن و اسلامی نامیدن یک رژیم سیاسی به تنهایی مانع از زایش آسیب‎ های اجتماعی در ایران می ‎گردد و لازم نیست تا هم‎چون کشورهای با رژیم ‎هایی غیرمسمی به اسلام، در فکر جلوگیری از بروز آسیب‎ های اجتماعی در جامعه ایران باشیم.
6- وجود و نمایش برخی مناسک و عبادات گروهی و جمعی در کشور مانند نمازهای جمعه و جماعت و خواندن ادعیه در ماه ‎هایی از سال به شکل گروهی و انجام مناسکی مانند اعتکاف از سوی جمع ‎ها و دسته‎هایی از مردم کشورمان و نمایش آن در سیما و رسانه‎ های دیگر، این تصور نادرست را نزد برخی فراهم آورده که مشت نمونه خروار است و همه آحاد مردم این‎ گونه‎ اند و صرف شرکت در عبادات جمعی حاکی از سلامت افراد و نبودن مشکلات و آسیب‎های اجتماعی و رضایت ‎مندی آحاد مردم از وضع موجود است .
7- جدابینی یک پدیده زشت در جامعه و ایزوله و غیرمرتبط دانستن آن با دیگر عوامل، از جمله خطاها و اشتباهات پایه‎ای در شناختن یک آسیب اجتماعی است. موضوعات و مسائل انسانی و اجتماعی در پیوندی اندام‎واره با یکدیگر هستند. جامعه مانند فرد، یک موجود زنده است. همان ‎طور که یک فرد، بیمار می ‎گردد و بدحالی او به چندین علت وابسته است، سلامت و بدحالی جامعه نیز تابع علل و زمینه‎ های گوناگونی است. جامعه ‎شناسان به مانند و مثابه پزشکان جامعه هستند و از این رو، برای بررسی و پیش‎ گیری و درمان آسیب‎های اجتماعی بایستی مجموعه پدیده‎های ناهنجار را با هم مورد بررسی قرار داد و به تیم جامعه شناسان کشور اعتماد نمود .
8- متاسفانه راه حل‎ هایی که سال‎ هاست در کشورمان برای مواجهه با آسیب‎ های اجتماعی مورد استفاده قرار می‎ گیرد، راه حل‎ هایی از نوع تنبیه و مجازات و برخوردهای قضایی و بگیر و ببند است و از این رو، نه تنها به کاهش آسیب‎ ها منجر نشده بلکه آسیب ‎ها را پیچیده و متنوع و زیرزمینی کرده و درمان آن چند برابر مشکل‎تر شده است.
9- پررنگ و برجسته کردن مناسبت‎های سوگواری و اندوه ‎بخش و محدود کردن و جلوگیری از مناسبت‎ ها و بهانه‎ های شادی‎ آور و نشاط برانگیز از سوی برخی متشرعان و افرادی که بازار کسب و کارشان با دامن زدن به مناسبت‎ های حزن‎ آور رونق می‎ گیرد و یا انسان متعالی و مومن راستین را در الگوهایی از آدم ‎های محزون متجلی می ‎بینند. این دسته از مدعیان دینداری، تقویت روحیه دینی در شهروندان جامعه اسلامی و گسترش دین و تقوا را در حزن آفرینی و دل کندن از امور دنیوی می ‎انگارند. حال آن‎ که اصل آموزه‎های دین با شادی مردم مسلمان و خوشحال بودن ایشان در مناسبت‎ های شادی آفرین موافقت دارد و در فرهنگ ملی ایرانیان، مناسبت ‎های شادی‎ بخش مانند اعیاد، با شکرگزاری جمعی و گروهی به درگاه خداوند به عنوان سرچشمه همه نعمت‎ ها، همراه بوده است. ترویج و برجسته کردن مناسبت‎ های سوگواری و اندوه‎آور، به‎طور یقین در افزایش افسردگی و ناامیدی که سرچشمه پاره‎ای از آسیب‎ های اجتماعی و بیماری ‎های روحی است، موثر است.
10-رشته‎ های هنری از آن‎ جا که با قوه تخیل و زیبایی‎شناسی انسان‎ ها در آمیخته است، نقش به‎سزایی در انبساط خاطر و آسودگی روحی و فراموش شدن اندوه و آرامش روانی انسان ‎ها دارد. از این ‎رو، بهره‎ مندی از تولیدات هنری آن ‎هم به شکل گروهی و جمعی ضمن تقویت روحیه جمع‎ گرایی در انسان‎ ها و بیرون آوردن آنان از گوشه‎گیری، می‎ تواند اوقات خوشی را برای سپری کردن وقت بیکاری و بهره‎ مندی‎ های هنری فراهم آورد.
متاسفانه، این دسته از فعالیت‎ها در جامعه امروز ما، با سلایق و دیدگاه‎ های متفاوت و متناقض روبرو گردیده است و هر مرجع دولتی و غیردولتی که خویش را متصدی و مسئول دین و آخرت مردم تلقی می‎کند، با وارد شدن به انواع رشته‎های هنری و اعلام مفید و زیان‎بخش بودن آن و یا در تضاد دانستن آن با اخلاق و فرهنگ ملی و مذهبی، موجب برهم خوردن برنامه‎ های هنری و به تعطیلی کشاندن فعالیت‎های فرهنگی و هنری می ‎شود و از این رو، جمعیت ‎های زیادی از نسل جوان که جویای بهره‎ مندی از انواع گوناگون فعالیت و کارهای هنری است، در نبودن این گونه برنامه‎ ها، به جایگزین کردن سرگرمی‎های پرخطر و زیان ‎آور رو می‎ آورند و این‎ چنین مقدمات بروز آسیب ‎های اجتماعی با دستان خودمان فراهم می‎ شود.
11-تاکید و پافشاری دستگاه‎های حکومتی بر مذهبی بودن برنامه‎های فرهنگی و تولیدات هنری مانند فیلم‎ های تلویزیونی و مراسمی مانند جشن دانش‎ آموختگی دانشجویان و ممانعت از اجرای موسیقی در بعضی شهرهای کشورمان و انتظامی کردن مناسبت‎ های ملی مانند چهارشنبه آخر سال و سیزدهم فروردین و هشدار دادن ‎های قضایی به مردم به‎جای فراهم کردن ابزارهای سالم و امکانات درخور و مناسب برای گذران اوقات تفریح مردم و .... دست به دست هم داده است و موجب شده است تا دسته‎هایی از مردم به تفریحات زیرزمینی و پرخطر روآورند و شکاف و فاصله میان خواسته‎ های مردم با انتظارات حکومت روز به روز بیشتر گردد. این جدایی مردم از حکومت ضمن آن‎ که مقدمات بسیاری از آسیب ‎های اجتماعی را فراهم می‎کند، متاسفانه زمینه نارضایتی و بی‎ اعتمادی را میان مردم و حاکمیت گسترش می‎دهد.
12-رو بنا و غیراصیل انگاشتن نیازهای اقتصادی: تا سال ‎ها پس از انقلاب اسلامی که هنوز مشکلات و گرفتاری ‎های اقتصادی دامن جامعه را نگرفته بود و کشور در وضعیت نسبتا خوبی به‎سر می‎ برد و احساسات و هیجانات مثبت و صادق پس از انقلاب هم‎ چنان به مثابه نیرویی محرک، مانع از سیطره کمبودها و کاستی‎ های معیشتی و اقتصادی شده بود، گمان می‎ گشت که مسایل اقتصادی از دسته مسایل حاشیه‎ای و کناری است و به سادگی قابل کنترل و رسیدگی است و اصولا نقش پایه‎ای در تحولات جامعه و سرنوشت مردم ندارد.
با گذر از سال‎ های نخستین انقلاب و شروع جنگ تحمیلی و افزایش جمعیت کشور و خودنمایی کمبودها در زمینه مواد خوراکی و مسکن و شغل و رخ نمایاندن آسیب‎ های پیچیده و متنوع اجتماعی حاصل از داشتن اقتصادی درمانده و ... به تدریج دریافتیم که سامان دادن امور اقتصادی نیازمند تعیین سیاست‎ های کلان و برنامه ‎ریزی و فراهم آوردن زمینه ‎های چندگانه و پایدار برای رشد و توسعه اقتصادی و تربیت متخصصان و کارشناسان و مدیران کارآمد در این حوزه است. متاسفانه با سپری شدن نزدیک به چهاردهه از پیروزی انقلاب، مدتی است که برای کنترل و مدیریت مشکلات و مصیبت‎های اقتصادی، ناچار به درپیش گرفتن اقتصاد انقباضی و درون‎ زا موسوم به اقتصاد مقاومتی شده‎ایم و این خود، گویای این واقعیت تلخ است که هم‎ چنان در آغاز راه آزمون و خطا و گردنه‎ های دشوار عبور از مصیبت ‎های اقتصادی قرار داریم.
13-برداشت‎ های نادرست و تلقی ‎های ناقص از مفاهیم رایج در سیاست خارجی: در گرماگرم روزهای منتهی به پیروزی انقلاب در تظاهرات مردمی و عمومی، شعارهایی پراحساس و با نیات و اهداف مخلصانه در راستای داشتن کشوری آزاد و آباد و سرشار از رایحه‎ ی خوش معنویت و عدالت سرداده شد. آن شعارها، پس از پیروزی انقلاب، در قالب واژگان کلیدی در دکترین سیاست ‎های اقتصادی و اجتماعی و روابط بین‎ الملل و فرهنگی کشورمان قرار گرفت و در متن قانون اساسی جمهوری اسلامی به عنوان اصول نظام سیاسی حاکم در کشورمان تثبیت شد. در سال‎ های پس از پیروزی انقلاب، انتظار می‎ رفت که با آرام گرفتن فضای هیجانی و با بهره‎ گیری از تجربه‎ های حاصل از آزمودن سیاست ‎ها، شرایط برای بازخوانی و بازنگری در برداشت‎ها و تلقی‎ ها از اصطلاحات سیاسی فراهم شود و راه‎ های منطقی‎ تر و فایده رسان جایگزین روش‎های کم حاصل و بعضا زیان ‎ده، گردد. چه نیک روشن است که سیاست‎ های خارجی کشورمان تاثیر مستقیم و بی‎واسطه بر اقتصاد و اوضاع اجتماعی و فرهنگی داخل کشور دارد و همه کارشناسان مستقل دریافتند که پیامدهای آن، دامن و دامنه مسایل فراوانی را خواهد گرفت و ادامه روندهای گذشته، نمی‎ تواند منافع ملی کشور و مردم را فراهم کند و سرچشمه مصایب و آسیب ‎های اجتماعی می‎ شود. متاسفانه، اراده و شرایط لازم برای بازنگری و تجدیدنظر نه تنها فراهم نشد بلکه حرکت‎ های نادرست و سیاست ‎های غلط در روابط بین ‎الملل با شدت بیش ‎تری ادامه پیدا کرد و تاثیرات آن نیز، در وضعیت اقتصادی و اجتماعی داخل کشور بیش از گذشته آشکار گردید.
امروزه پدیده‎ هایی مانند فراز مغزها و نخبگان و فرار سرمایه داخلی و عدم جذب سرمایه خارجی و ایزوله شدن اقتصاد ناتوان کشور از گردش اقتصاد بین المللی، رکود و تورم، بیکاری و پایین آمدن ارزش پول ملی و ... همه و همه به‎طور مستقیم و غیرمستقیم دست‎آورد سیاست‎ های خارجی ماست.
14-جدا انگاشتن اخلاق و فرهنگ از اقتصاد: امروزه با درهم تنیده شدن مسایل اقتصادی و سیاسی که مانند چتری همه شهروندان را زیر سایه خود گردآورده است، شاید نتوان از اخلاق و فرهنگی مستقل از تاثیرات اقتصادی و سیاسی سخن به میان آورد. از این رو، کوچک‎ ترین اشتباه در حوزه ‎ی اقتصاد و سیاست، بر حوزه‎ی اخلاق و فرهنگ فردی و اجتماعی تاثیر پرشتاب خواهد گذاشت. به همین جهت، آسیب‎ های اجتماعی (که در ظاهر از نوع اخلاقی و فرهنگی است)، ریشه در مسایل اقتصادی و سیاسی دارد. لذا برای کاستن از این آسیب‎ ها، لازم است تا در حوزه ‎ی مسایل اقتصادی و سیاسی داخلی و خارجی کشورمان خانه ‎تکانی اساسی صورت بپذیرد.
والسلام
انتهای پیام

دیدگاه شما