پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران:امام خمینی درباره ی اهمیت جایگاه آموزش و پرورش می گوید: «مسئه فرهنگ و آموزش و پرورش در رأس مسائل کشور است» (صحیفه امام، جلد 15،ص 309). به همین علت است که وی جایگاه مدارس را برتر از دانشکاه بر می شمارد و توصیه می کند که: «باید توجه کنید که دوره مدارس مهمتر از دانشگاه است، چرا که رشد عقلى بچه ها در این دوره شکل مى گیرد.» (صحیفه امام، ج19، ص: 189). توجه وی ویژه وی به جوانان و نفش مهم آنان است که وی را به توصیه وا می دارد که:«من به همه مسئولین و دست اندرکاران سفارش مى کنم که به هر شکل ممکن وسایل ارتقاى اخلاقى و اعتقادى و علمى و هنرى جوانان را فراهم سازید؛ و آنان را تا مرز رسیدن به بهترین ارزش ها و نوآوری ها همراهى کنید؛ و روح استقلال و خودکفایى را در آنان زنده نگه دارید.»(صحیفه امام، ج21، ص: 96)
به رغم وجود این گزاره های صریح از سوی معمار انقلاب، به عیان می توان دید که آموزش و پرورش کنونی، ربط و نسبت چندانی با آموزه های پیر جماران ندارد و تاسف بارتر این که، گویی عزم و اراده ای هم در مسئولان کشور، برای به ثمر نشاندن گزاره های امام خمینی(س) و اندیشه های مقام معظم رهبری، پیرامون آموزش و پرورش، وجود ندارد.در راستای تحقق اندیشه های حضرت امام درباره آموزش و پروش، جماران به گفت و گو با صاحب نظران و مسئولان نظام تعلیم و تربیت و انتشار یادداشت های صاحب نظران درباره ی آموش و پرورش خواهد پرداخت؛ به امید آن که نظام تعلیم و تربیت کشور، به جایگاه اصلی خود برسد.
یادداشت زیر از سوی آقای کامل حسینی دبیر دوره متوسطه اول، برای جماران ارسال شده است که به بررسی وضعیت نمره دهی در مدارس پرداخته است.
از سخت گیری در نمره تا نمره های غیر واقعی
شاید همه ما، دیده یا شنیده باشیم که در چندین دهه پیش، آموزش و پرورش در زمینه نمره گذاری و ارزشیابی، تاچه اندازه پایبند نمره ی دقیق و ارزشیابی کمی بوده است؛ به طوری که، در صورت اطلاع پیداکردن بخش امتحانات یا ارزیابی و شکایات، از نیم نمره اضافی یا کم، در برگه امتحانی و یا کارنامه دانش آموزان، گاهی مدیر و معلم مربوطه، با تذکر جدی و یا توبیخ رو به رو می شدند و کارشان هم، در حکم خطایی جدی و ناعدالتی بزرگی تلقی می شد. اما این سخت گیری شدید و افراطی و تاکید بیش از حد به ارزیابی کمی و نمره را در حکم نبض تعلیم وتربیت تلقی نمودن، کارش سرانجام به کجا کشید؟
وقتی درصد قبولی ملاک می شود
اندک اندک، کارشناسان و متولیان آموزش و پرورش، متوجه جنبه های منفی چنین رویکردی افراطی، شدند؛ ولی متاسفانه، سیاست های بعدی، که به صورت بخش نامه به مدارس ارسال می شد، این بار راه تفریط در پیش گرفتند و برخلاف عملکرد پیشین، تصمیم هایی کاملا برعکس گرفتند؛ مثلا تاکید بر درصد قبولی بالا و توصیه های غیر مستقیم، مبنی بر دادن نمره به دانش آموزان. این شیوه هم، مشکلاتی دیگر را به بار می آورد و حقیقتا، نوعی سردرگمی را در فرایند تحصیل به وجود آورده بود.
عدم معیارهای مشخص در ارزشیابی توصیفی
آن چه که به تراژدی سردرگمی، در مسئله نمره، بیشتر دامن زده و خواهد زد، این است که از یک طرف، به بهانه اولویت نداشتن معیار کمیت، در نمره دادن آزمون های کمی، تساهل زیادی صورت می گیرد و از طرف دیگر، برای جبران نواقص ارزشیابی کمی، نتوانسته ایم ارزشیابی توصیفی دقیق و کارآمدی را جایگزین نماییم. اگر تساهل و کمک نسبی معلمان در نمره گذاری، بر اساس فرایند یک ارزشیابی موفق کیفی و توصیفی و آزمون جامع صورت پذیرد، تا حدودی مشکلات را کمتر می کند، اما اگر بسیاری از آزمون ها بر اساس کمیت باشد و در اعطای نمره هم، آسان گیری زیادی صورت بگیرد، مشکلات و آشفتگی های زیادی را در ذهنیت تعلیم تربیت معلمان و حتی دانش آموزان و اولیا می آفریند.
سخت گیری یا تساهل در نمره دهی؟
باید دقت نمود که در این بزنگاه، تصمیم گیرهایی نیاز است تا وضعیت و تکلیف نمره و ارزیابی را، به وضعیتی متعادل برساند. در واقع، حصول این عدالت در فرایند آموزش و پرورش، از اهم واجبات و یکی از طرح ها و پیشنهادهایی است که باید در آن تامل شود؛ چرا که دست کم گرفتن آن، می تواند باز هم به تداوم بی انگیزگی در تحصیل دانش آموزان و تدریس معلمان منجر شود.
در این میان سوالاتی را می توان طرح نمود: آیا می توان مانند چند دهه پیش، در اعطای نمره سخت گیری نمود؟ اگر جواب مثبت است، چرا؟ آیا سخت گیری در نمره، می تواند انگیزه ی درس خواندن را در دانش آموزان بی علاقه، به وجود بیاورد؟ آیا سختگیری در نمره سبب پیشرفت تحصیلی و افزایش بار علمی و اطلاعاتی دانش آموزان می شود؟ یا ممکن است سبب شود که ذهن آن ها، بیشتر، نگران و دغدغه مند نمره گرفتن و یادگیری یک سری معلومات سطحی شود؟ این یک واقعیت بدیهی است که تاکید بیش از حد بر میزان درصد قبولی و یا کم اهمیت شمرن مطلق نمره، آسیب هایی به وجود می آورد.اما قضیه همان طور که گفته شد، بر گشتن در این میان، به صراط مستقیم اعتدال در مسئله نمره و چگونگی ارزیابی است.
دانش آموزانی که انگیزه ای ندارند
وضعیت نه چندان مطلوب دانش آموزان امروزین را بار دیگر مجسم نماییم.از یک طرف،دانش آموز، با انبوهی از درس ها روبه رو است، که هدف و انگیزه ای برای یادگیری آنها ندارد و از دیگر سو، نیازمند کسب نمره در این درس ها است. معلمان هم، با یک تناقض روبه رو می شوند:نمره دادن یا نمره ندادن. اگر در نمره سخت گیری کنند، دانش آموزان گلایه مند می شوند که این همه سخت گیری به چه علت و هدفی است؟ از طرفی دیگر،اگر بیش از اندازه در نمره گذاری آسان گیری شود و اعطای مدرک، به راحتی صورت گیرد، آیا دانش آموزان، درس و مدرسه برایشان کم اهمیت و بی ارزش و یا امری زاید نخواهد شد؟
نمره ی کمی و توصیفی مطلوب است
در این جا است که رویکرد اعتدال طلبانه، جایگاه خود را نشان خواهد داد. هم درنمره گذاری،مانند آن چه این روزها می بینیم، آسان گیری نشود و هم نمره گذاری، از کمی بودن صرف، به دور باشد و حالتی جامع(ترکیبی از کمی و توصیفی) مد نظر قرار گیرد و اگر دانش آموزی موفق به کسب نمره قبولی نشد، خود بپذیرد که در آزمونی عادلانه و جامع و دقیق پذیرفته نشده است و لذا باید، تلاش بیشتری نماید.
آیا دانش آموزان گستاخ شده اند؟
گروهی ازهمکاران ارجمند، اعتقاد به سخت گیری در نمره گذاری دارند، به این دلیل که دانش آموزان امروزین، اخلاق و ادب و درس را فراموش نموده اند و نوعی گستاخی در آن ها بوجود آمده است. از نظر این دسته از معلمان، این گستاخی، ثمره ی سهل انگاری و دست و دل بازی معلم، در نمره دادن است. این سخن، البته تا حدودی می تواند درست باشد، اما باید یادمان باشد که فاصله گرفتن روز افزون دانش آموزان از درس ها و ادب و نزاکت اجتماعی، وابسته به عوامل فراوان دیگر است که مجال پرداختن به آ نها نیست و ربط چندانی، به آسان گیری یا سخت گیری در نمره ندارد.
نمره به عنوان ابزار؟!
شایدبتوان برای وادار کردن دانش آموزان به درس خواندن، اهرم فشار نمره و سخت گیری در ارزشیابی را مد نظر گرفت، اما برای مسئله اخلاق و رفتار اجتماعی دانش آموزان چه باید کرد؟ امروزه، شوربختانه، بعضی رفتارهای ناسازگارانه و گستاخانه، از طرف دانش آموزانی درس خوان و کوشا صورت می گیرد و حتی در صورت سخت گیری در امتحان و ارزش یابی، او موفق می شود نمره خود را کسب نماید. در واقع، نمی توان به بهانه بد اخلاقی دانش آموزان، آن ها را از نمره ی واقعیشان محروم نمود.
کسب رتبه خوب در کنکور و دیگر هیچ!
امروزه، متاسفانه به واسطه ی جنبه های منفی تکنولوژی و سیطره ی اخلاق سرمایه داری و دوری از معنویت و کرامت انسانی، ادب و اخلاق انسانی، کم ارزش شده اند؛ به گونه ای که در ذهن برخی از دانش آموزان این گونه جا افتاده است که این مسایل، آن چنان مهم نیستند و برای انسان پول و مدرک و موقعیت مناسب اجتماعی پدید نمی آورد! در واقع برای چنین دانش آموزانی این گونه جا افتاده است که مهمترین مسئله در زندگی، کسب رتبه ای در خور درکنکور و به دست آوردن شغلی مناسب و به تبع آن ثروتی فراوان است و مسائلی از قبیل اخلاق و معنویت، مسائلی بی اهمیت یا کم اهمیت اند. این گونه برداشت ها البته بسیار خطرناک است.البته شاید بتوان، از طریق نمره انضباط، این گونه دانش آموزان درس خوان، اما نامنظم و شلوغ را جمع و جور کرد اما باید توجه داشت که مشکل عدم توجه به قواعد و اصول اخلاقی در او هم چنان پابرجا است، اما به هر حال، می تواند اهرم فشار نسبتا خوبی باشد.
جامعه چقدر برای علم اعتبار قائل است؟
مسئله ی دیگر، مربوط به بیرون ازمحیط مدرسه ارتباط دارد و آن، وضعیت فکری و میزان ارزشی است که جامعه، برای علم روز و رفتار شهروندی قایل است. در جوامع مدرن، عدم آگاهی از دانش در سطح موردنیاز عمومی و به کار نبستن اخلاق شهروندی، تاوان سنگینی دارد. در این جوامع، فرد می داند در صورت عدم به کار بستن اخلاق شهروندی، تا چه اندازه، از توجه و احترام جامعه دور می شود.
احساس نیاز دانش آموز به دروس چقدر است؟
اگردانش آموزی که در مدرسه درس می خواند، بداند که این دروس، برای زیستن او در جامعه، مورد نیاز است، بی تردید در آموختن آن ها کوتاهی نخواهد کرد و آن دروس را، تنها برای کسب نمره قبولی نخواهد خواند. اگر چنین روحیه و فضا و دیدگاهی نسبت به علم و دانش انسانی و شهروندی، در جامعه فراهم شود، آن گاه، نمرات امتحانی جای خود را پیدا خواهند کرد؛ در واقع، به جای سخت گیری در نمره دهی، بالا بردن انگیزه در دانش آموزان مد نظر خواهد بود.
بنابر این، باید از راه های مختلف، به دانش آموزان تفهیم کرد که نمره، تنها یک ابزار موقتی و ناتمام است و نباید انگیزه ی آن ها، تنها معطوف به کسب نمره شود، بلکه دروسی که در مدارس خوانده می شوند، ارزش معنوی یا اجتماعی دارند و سبب می شود که ما در زندگی فردی و اجتماعی، با دید بازتری گام برداریم و اگر گاهی در ارزش یابی، آسان گیری در نمره گذاری دیده می شود، تنها به این هدف است که دانش آموزان، ذهنشان آن چنان درگیر نمره نباشد و تا حدودی، با خیالی آرام تر، مشغول یادگیری باشند.