جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

۱۲ شهریور ۷۱ درگذشت دکتر محمود حسابی

پروفسور، مورد احترام امام خمینی(س) بود

آقای دکتر می‏گفتند این جوان‏هایی که به خاطر امام خمینی (س) در دوران انقلاب به خیابان و در دوران جنگ به جبهه می‏رفتند و تیرهای دشمن را بر جسم خود می‏خریدند، به خاطر این بود که محبت و احترام و راستگویی را در شخصیت امام خمینی به وضوح می‏دیدند .

کد خبر: ۱۲۵۷۰
پروفسور،  مورد احترام امام خمینی(س) بود

اشاره: 12 شهریور 1371 ، پدر فیزیک ایران، پرفسور محمود حسابی رخت از جهان فرو بست. آنچه در ذیل می آید گفتگو نشریه پرسمان با ایرج حسابی فرزند استاد عشق است. ویژگی مهم این گفتگو بررسی شعاع شخصیتی دانشمند بزرگ ایران زمین، فراتر از مدار علم و پژوهش، در مدار باورها و اعتقادات وی در زندگی فردی و اجتماعی است.

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، نکته مهم این گفتگو، خاطره ای است که مهندس ایرج سحابی از دیدار پرفسور با امام خمینی (س) نقل کرده است. به مناسبت درگذشت استاد عشق این مصاحبه منتشر می شود.

یکی از مسائلی که در آسیب‏شناسی دانشگاه‏ها از آن یاد می‏شود، عدم آشنایی دانشجویان با فرهنگ ملی و اسلامی است . می‏خواستم قدری درباره آشنایی آقای دکتر با فرهنگ ملی و اسلامی اشاره کنید و برای ما بگویید آقای دکتر آشنایی با فرهنگ و هویت‏خودی را دارای چه ارزش و کارکردی می‏دانست.

ببینید آقای دکتر معتقد بودند ملتی که تاریخ خودش را بشناسد و با هویت ملی و دینی‏اش خوب آشنا باشد، بچه‏هایش رفتارهای بزرگی انجام خواهند داد و در آینده انسان‏های بزرگی خواهند شد و در مقابل ملتی که با تاریخ و فرهنگ خودش آشنا نباشد، آدم‏های بزرگش رفتارهای کودکانه انجام می‏دهند. به همین دلیل به فرهنگ ایرانی توجه بسیار داشت. حال خوب است‏ شما بررسی کنید چه تعداد از دانشجویان ما از تاریخ ایران، از تخت جمشید و نحوه ساختنش و قوانین مدنی برجسته و چشمگیر آن دوران، مطلع هستند؟ وقتی شما وارد دفتر اصلی سازمان ملل می‏شوید، در ورودی آن جا منشور کوروش ثبت ‏شده است. به دفتر سازمان ملل در ژنو می‏روید، باز در ورودی ساختمان عکس تخت جمشید و حقوق و قوانین ایرانی را می‏بینید. خوب آشنایی با این‏ها می‏تواند در هویت‏بخشی به یک جوان نقش اساسی داشته باشد.
به این نکته هم اشاره کنم یکی از احادیث نبوی بسیار مورد توجه آقای دکتر بود. این نشان می‏دهد که ایشان به طور همزمان علاقه زیادی به فرهنگ و هویت ایرانی و اسلامی‏داشتند. حدیث این است: اگر علم در آسمان‏ها باشد، یقینا از ایرانیان کسانی در آن جا هستند. این ظرایف همه نشان دهنده توجه جدی آقای دکتر به فرهنگ و هویت اسلامی و ایرانی به طور همزمان است.

با توجه به این که آقای دکتر از 4 تا 24 سالگی در لبنان و فرانسه و در محیطی مسیحی و غیر ایرانی زندگی کرد، آشنایی وی با فرهنگ اسلامی و رسوم ایرانی چگونه بود؟ آقای دکتر فرهنگ و هویت ملی و دینی را از چه طریقی فرا گرفت؟

آقای دکتر با رسوم اسلامی و ایرانی کاملا آشنا و به شدت به آن پایبند بودند و به نکات دقیقی اشاره می‏کردند که شاید برای بسیاری جای تعجب داشت; برای مثال مرسوم است در جشن تولد یا برخی از اعیاد شمع روشن می‏کنند و بعد آن را فوت می‏کنند تا خاموش شود. آقای دکتر هیچ گاه اجازه نمی‏دادند کسی شمع‏ها را فوت کند. ایشان می‏گفتند در تفکر ایرانی نور همیشه واجد جنبه تقدس و سمبل هدایت و پاکی بوده و خاموش کردن آن یک کار منفی قلمداد شده است. ایشان می‏گفتند اگر می‏بینید غربی‏ها این کار را می‏کنند، شاید دلیلی برای خودشان دارند; ولی این کار با فرهنگ ما ایرانی‏ها سازگار نیست.
عمده اطلاعات آقای دکتر در زمینه مسائل فرهنگی و اجتماعی از طریق مطالعه و جلسات علمی با بزرگان به دست آمده بود; برای مثال به این نکته خوب است اشاره کنم که آقای دکتر روزهای جمعه جلسه‏ای در منزلشان برپا می‏کردند و در آن از بزرگوارانی همچون علامه جعفری، شهید مطهری، مرحوم فروزانفر، ابولقاسم حالت و . . . دعوت به عمل می‏آوردند. در این جلسات آقای دکتر با حضار در جلسه در مورد مسائل مختلف علمی، دینی، فرهنگی و اجتماعی بحث و تبادل نظر می‏کردند.

آقای دکتر این آشنایی و به خصوص این دغدغه فرهنگ و هویت ایرانی - اسلامی را در چه قالبی به مرحله اجرا درآوردند؟

یک نمونه آن را برای شما نقل کنم. آقای دکتر عضو کمیته نام گذاری فضا بودند. وقتی کهکشانی یا ستاره‏ای کشف می‏شود، آن را به کمیسیون نام‏گذاری می‏آورند تا نامی برای آن انتخاب شود. آقای دکتر بیش از سی و چهار مورد اسم از اسامی اصیل فرهنگ ایرانی انتخاب کردند و در دفاعیه‏ای رسمی مجوز مربوط برای آن‏ها را دریافت داشتند که اگر صدها سال بعد منجمی نشست و ستاره مثلا سعدی را رصد کرد، به دائرة‏المعارف نگاه کند و بفهمد که ایران در دنیا وجود دارد و از فرهنگ و تمدنی کهن برخوردار است.
در مورد دغدغه دینی ایشان هم به این مورد اشاره کنم که وقتی ایشان بیمارستان گوهرشاد (اسم مادرشان) را تاسیس کردند، تمام پرستاران آن بیمارستان را موظف کرده بودند در محیط بیمارستان با حجاب اسلامی حاضر شوند; یعنی در سال‏هایی که رضا شاه کشف حجاب را الزامی کرده بود، آقای دکتر این طوری روی عقاید و ارزش‏های دینی خودشان پابرجا بودند. یکی از روزنامه‏های وابسته به شاه وقتی می‏خواست آقای دکتر را معرفی کند نوشت پروفسور حسابی با این که استاد فیزیک است . . . هیچ گاه نمازش را ترک نمی‏کند .

از بحث واژه گزینی آقای دکتر یاد کردید. شنیده‏ایم که برخی واژه‏ها مثل دانشکده و دانشگاه از ابداعات ایشان بوده است؟ آیا این مطلب واقعیت دارد؟ نکته دیگر این که آقای دکتر از پرداختن به این امر چه هدفی را دنبال می‏کرد؟

آقای دکتر غیر از زبان فارسی با زبان‏های عربی، فرانسه، انگلیسی، آلمانی و زبان‏های باستانی مثل سانسکریت و . . . آشنا بودند; ولی درباره زبان فارسی تعصب زیادی داشتند و از این آشنایی با زبان‏های مختلف، در واژه سازی در زبان فارسی بسیار بهره می‏برد. جمله‏ای از ایشان در مورد ارتباط زبان و فرهنگ نقل شده که خیلی جالب است. ایشان، با این که در وهله اول یک فیزیکدان برجسته بودند، مرتب می‏گفتند ادبا نقش منحصر به فردی در فرهنگ یک جامعه ایفا می‏کنند. آقای دکتر به استفاده از واژگان خارجی در متون علمی به شدت اعتراض داشتند. همین رویکرد خاص به رابطه فرهنگ و زبان باعث ‏شد در زمانی که ما هنوز فرهنگستان رسمی زبان فارسی نداشتیم، آقای دکتر مجمعی را درست کنند که امثال بدیع الزمان فروزانفر در آن حضور داشتند و در مورد معادل سازی واژگان علمی کار می‏کردند; برای مثال کلماتی مثل دانشکده و دانشگاه از کارهای آقای دکتر در این زمینه است. این قدر این دو کلمه زیبا انتخاب شده است که آدم فکر می‏کند قدمت زیاد دارند. در این جا به یاد جمله‏ای از آیت الله خامنه‏ای افتادم که شناخت دقیق ایشان را از شخص آقای دکتر نشان می‏دهد. ایشان در پیامشان در مورد آقای دکتر حسابی چنین گفتند: خدمتی که دکتر حسابی به فرهنگ فارسی کرده است کم‏تر از خدمتی نیست که به علم ایران و جهان کرده است.

در مورد آشنایی با فرهنگ سایر ملل چطور؟ آیا در این زمینه هم آقای دکتر رویکرد خاصی داشت؟

آقای دکتر معتقد بودند آشنایی با فرهنگ‏های دیگر کمک بزرگی به فراگیری فرهنگ ایرانی خواهد کرد و ارزش و اعتبار بالای فرهنگ ایرانی را برای انسان روشن می‏کند. آقای دکتر به ما سفارش می‏کردند حتما دو کشور هند و مصر را از نزدیک ببینیم و با فرهنگ و تمدن آن آشنا شویم. در زمینه آشنایی ایشان با فرهنگ و تمدن سایر ملل یک نمونه برای شما بیان کنم. در سفری همراه پدر وارد موزه لوور فرانسه شدیم. خانمی که بلیت می‏فروخت، از آقای دکتر پرسید می‏خواهید راهنما هم برای توضیح دنبالتان بیاید؟ آقای دکتر گفتند نه. خانم بلیت فروش که فکر می‏کرد آقای دکتر به علت گران بودن هزینه راهنما جواب منفی داده‏اند، گفت: اگر بخواهید در گروه‏های پنج نفری، ده نفری با بیست نفری هم می‏توانید شرکت کنید. آقای دکتر باز گفتند نه. از آقای دکتر خواست کتاب راهنما به ایشان بدهد، باز ایشان نپذیرفتند. پس از آن ما همراه پدر راه افتادیم. چند روز با آقای دکتر موزه لوور را بازدید کردیم. آقای دکتر درباره تک تک مجسمه‏ها و تابلوها برایمان توضیح می‏دادند که برای مثال چه سالی درست ‏شده، اثر کی بوده، سازنده آن چی می‏خواسته بگوید و . . . . از آقای دکتر پرسیدیم شما چه طور تمام این آثار را می‏شناسید؟ گفتند این دو تا کتاب موزه لوور را خوانده‏ام و بعد با این کتاب‏ها آمده‏ام توی موزه لوور و تمرین کرده‏ام.

یکی دیگر از جلوه‏های آشنایی با فرهنگ و هویت ایرانی و اسلامی ساده زیستی است. از آقای دکتر در این زمینه چه خاطراتی در ذهن دارید؟

نمونه‏ای از ساده زیستی آقای دکتر این که ایشان یک تخته رسم داشتند که مال دوران جوانی‏اش بود. پس از این که در دانشگاه موقعیتی پیدا کردند و از لحاظ مالی آن مشکلات حاد را پشت ‏سر گذاشتند، به ایشان گفتیم یک تخته رسم جدید تهیه کنید; ولی ایشان استدلال می‏کردند که این تخته رسم کار مرا راه می‏اندازد، با آن هیچ مشکلی ندارم و به تخته رسم جدید نیاز نیست. مورد دیگر آن که وقتی کفش‏های آقای دکتر کهنه و فرسوده می‏شد، خودشان آن را پاشنه می‏زدند، و برای کار در باغچه از آن استفاده می‏کردند. آقای دکتر اصرار داشتند ما مدادهای کوچکمان را دور نریزیم. خود ایشان هم هیچ گاه مدادهای کوچک را دور نمی‏ریختند. یک نی داشتند که هر گاه مدادشان کوچک می‏شد از آن استفاده می‏کردند. تمام این کارها موقعی انجام می‏شد که ایشان هیچ مشکل مالی نداشتند. اندیشه ایشان، اندیشه استفاده بهینه از همه چیز بود و این یک اصل نهادینه شده در وجود ایشان به شمار می‏آمد.

یکی از مشکلات اجتماعی امروز ما بحث گسست نسل‏هاست. این مشکل در محیط های دانشگاهی به شکل خاصی جلوه دارد. خوب است ‏بحث را به اخلاق و سلوک پروفسور حسابی در خانه منتقل کنیم و به اهمیتی که آقای دکتر برای خانواده و ربیت‏خانوادگی قائل بود، بپردازیم. از شما می‏خواهم از خاطرات آقای دکتر در این زمینه قدری برای ما صحبت کنید. ایشان برای خانواده چه ارزشی قائل بود؟ روابطش با همسرش چگونه بود؟ و در امر تربیت فرزندان از چه الگوهایی استفاده می‏کرد؟

آقای دکتر می‏گفتند من مرتب می‏شنوم که جوان‏های امروزی می‏گویند پدر و مادرمان شرایط ما را درک نمی‏کنند و طرف مقابل هم می‏گویند بچه‏ها ما را درک نمی‏کنند. این گسست نسل‏ها و عدم تفاهم میان اعضای یک خانواده تقصیر بچه‏ها نیست. عیب را باید در نحوه تربیت پدر و مادرها جست و جو کرد. روزی که پدر و مادرها باید وقت می‏گذاشتند و فرزندان خودشان را درست تربیت می‏کردند، این کار را نکردند و وقتی فرزندان به سن جوانی رسیدند، دیگر نمی‏توان کاری کرد و نتیجه مطلوبی گرفت.

می‏توانید نمونه‏هایی از الگوهای تربیتی ایشان را برای ما نقل کنید؟

آقای دکتر روزها سر ساعت مقرر سر سفره حاضر می‏شدند و با آرامش تمام غذا می‏خوردند. موقع غذا خوردن همه ما به مدت یک ساعت تمام دور سفره جمع بودیم. این کار دکتر دو دلیل داشت: یکی آن که از خداوند عالم به خاطر برکت ‏سفره تشکر می‏کردند و دیگر آن که از خانم خانه به خاطر چند ساعت وقتی که صرف حاضر کردن غذا کرده‏اند، تشکر می‏کردند. آقای دکتر معتقد بودند غذا خوردن دسته جمعی بهانه خوبی برای این است که اعضای خانواده دور هم جمع شوند، از مشکلات همدیگر آگاه شوند، به دنبال راه حل بگردند و احیانا با همدیگر درد دل کنند. همین یک کار ساده پس از مدتی خانواده را چنان به هم پیوند می‏دهد و متحد می‏سازد که به این سادگی نمی‏توان وحدتش را از هم گسست. دیگر یک فیلم ماهواره‏ای، یک سفر خارجی، یک دوست ناباب و . . . نمی‏تواند این انسجام خانوادگی را از بین ببرد.
یکی دیگر از خاطراتی که در این زمینه می‏توانم برای شما نقل کنم آن است که وقتی برای صرف غذا به آشپزخانه می‏رفتیم، اگر بحثی را با ایشان شروع کرده بودیم یا در آن جا سؤالی علمی از می‏پرسیدیم، بحث را قطع می‏کردند و به سؤال پاسخ نمی‏دادند. آقای دکتر با این کارشان می‏خواستند به ما بگویند محیط آشپزخانه محیطی نیست که شما بخواهید بحث علمی بکنید. آقای دکتر می‏خواستند به ما بگویند در چنین جمعی که تمام اعضای خانواده جمع هستند، باید از موضوعی صحبت کنید که تمام افراد حاضر در مجلس آن را بفهمند و دوست داشته باشند.

در مورد الگوهایی که آقای دکتر برای آموزش شما استفاده می‏کرد چه مورد جالبی را می‏توانید نقل کنید؟

آقای دکتر، اگر می‏دیدند ما مطلبی را حفظ می‏کنیم، خیلی عصبانی می‏شدند . ایشان معتقد بودند حفظ کردن مغز را پر می‏کند و جایی برای استفاده درست از آن باقی نمی‏گذارد و خلاقیت را از فرد سلب می‏کند. آقای دکتر می‏گفتند علم امروز به قدری توسعه پیدا کرده و زیاد شده است که شما نمی‏توانید همه آن را حفظ کنید. حرف ایشان این بود که شما باید یاد بگیرید چگونه جواب سؤال‏هایتان را پیدا کنید. به عقیده دکتر، وادار کردن کودک و نوجوان به حفظ کردن خیانتی بزرگ در حق آن‏هاست.
در مورد برنامه آموزشی آقای دکتر باید بگویم، در برنامه آقای دکتر ساعت 10- 12 شب به درس دادن به من و خواهرم اختصاص پیدا کرده بود. این برنامه از بچگی تا روزی که ایشان زنده بودند، ادامه داشت. آقای دکتر هر شب مطالب جدیدی را در حوزه‏های مختلف فیزیک و ریاضیات، ادبیات، مهندسی‏های مختلف، اصول نقشه برداری، ستاره‏شناسی و رصد آسمان با تلسکوپ، آناتومی و . . . با ما در میان می‏گذاشتند و بدین ترتیب، سطح علمی و آگاهی‏های عمومی خانواده را بالا می‏بردند. یادم می‏آید یک مرتبه در بحث آناتومی یکی از همین گربه‏های خانه را گرفتند و آن را بی‏هوش کردند و جراحی‏های مختلف روی بدن آن انجام دادند. همه این کارها، به نظر من، یک نوع تربیت علمی بود. آقای دکتر سعی داشتند به روش‏های بسیار ساده و دوست داشتنی ما را به علم و دانش و فن علاقه‏مند کنند.

آیا این شیوه تربیت علمی و بالا بردن آگاهی‏های عمومی تنها در مورد فرزندان اعمال می‏شد یا این که آقای دکتر درباره همسرش هم چنین حساسیتی داشت؟

سؤال خیلی خوبی است. اتفاقا آقای دکتر به این مساله هم خیلی حساس بودند. در سنین کودکی ما به این مساله حساسیتی نداشتیم; اما بعدها من فهمیدم آقای دکتر هر درسی را که می‏خواستند شب برای ما بگویند، قبلا کلیات آن را با مادر در میان می‏گذاشتند. فلسفه چنین کاری این بود که مبادا خدای نکرده آقای دکتر مطالب علمی‏ برای ما تعریف کنند که مادر نشنیده باشند و بعد جلوی ما خجالت ‏بکشند.

در پایان خوب است اشاره‏ای هم به رابطه عاطفی پروفسور حسابی با امام خمینی (س) داشته باشید.

همان طور که می‏دانید، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مدت کوتاهی امام در قم ساکن بودند. روزی استادان دانشگاهی دور هم جمع شدند و از آقای دکتر حسابی خواستند آن‏ها را پیش امام ببرند. آقای دکتر به شهید دکتر چمران گفتند؛ آیت الله شهید مطهری اقدام کردند; برای دیدار استادان دانشگاه با امام روز و وقت‏خاصی مقرر گردید و من هم همراه پدر به ملاقات امام رفتم. وقتی امام از در وارد اتاق شدند، همه به احترام ایشان از جای برخواستند. امام به آقای دکتر و سایر استادان گفتند بفرمایید بنشینید. آقای دکتر به امام گفتند شما ابتدا بفرمایید. دوباره امام به آقای دکتر گفتند و آقای دکتر به امام تعارف کردند; و این امر ادامه یافت تا این که امام از جلوی تمام استادان رد شدند و آمدند جلوی آقای دکتر و ایشان را وادار کردند که بنشینند. بعد هم خودشان رفتند و در جای مخصوصشان نشستند. ببینید چگونه چنین شخصیتی از معلم برجسته مملکت ایران تجلیل می‏کند. آقای دکتر هفت نسل استاد دانشگاه تربیت کرده است. امام به خاطر احترام به چنین معلمی چنین رفتاری را انجام می‏دهند.
از آن طرف آقای دکتر هم عنایت ویژه‏ای به امام داشتند . آقای دکتر می‏گفتند این جوان‏هایی که به خاطر امام خمینی (س) در دوران انقلاب به خیابان و در دوران جنگ به جبهه می‏رفتند و تیرهای دشمن را بر جسم خود می‏خریدند، به خاطر این بود که محبت و احترام و راستگویی را در شخصیت امام خمینی (س) به وضوح می‏دیدند. آقای دکتر معتقد بودند انقلاب اسلامی ایران همچون یک جواهر است که باید آن را برق انداخت و به درستی به دیگران نشان داد.

منبع: مجله پرسمان(وابسته به نهاد نمایندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها)، شماره 6

انتهای پیام

دیدگاه شما