اشاره: 12 شهریور 1371 ، پدر فیزیک ایران، پرفسور محمود حسابی رخت از جهان فرو بست. آنچه در ذیل می آید گفتگو نشریه پرسمان با ایرج حسابی فرزند استاد عشق است. ویژگی مهم این گفتگو بررسی شعاع شخصیتی دانشمند بزرگ ایران زمین، فراتر از مدار علم و پژوهش، در مدار باورها و اعتقادات وی در زندگی فردی و اجتماعی است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، نکته مهم این گفتگو، خاطره ای است که مهندس ایرج سحابی از دیدار پرفسور با امام خمینی (س) نقل کرده است. به مناسبت درگذشت استاد عشق این مصاحبه منتشر می شود.
یکی از مسائلی که در آسیبشناسی دانشگاهها از آن یاد میشود، عدم آشنایی دانشجویان با فرهنگ ملی و اسلامی است . میخواستم قدری درباره آشنایی آقای دکتر با فرهنگ ملی و اسلامی اشاره کنید و برای ما بگویید آقای دکتر آشنایی با فرهنگ و هویتخودی را دارای چه ارزش و کارکردی میدانست.
ببینید آقای دکتر معتقد بودند ملتی که تاریخ خودش را بشناسد و با هویت ملی و دینیاش خوب آشنا باشد، بچههایش رفتارهای بزرگی انجام خواهند داد و در آینده انسانهای بزرگی خواهند شد و در مقابل ملتی که با تاریخ و فرهنگ خودش آشنا نباشد، آدمهای بزرگش رفتارهای کودکانه انجام میدهند. به همین دلیل به فرهنگ ایرانی توجه بسیار داشت. حال خوب است شما بررسی کنید چه تعداد از دانشجویان ما از تاریخ ایران، از تخت جمشید و نحوه ساختنش و قوانین مدنی برجسته و چشمگیر آن دوران، مطلع هستند؟ وقتی شما وارد دفتر اصلی سازمان ملل میشوید، در ورودی آن جا منشور کوروش ثبت شده است. به دفتر سازمان ملل در ژنو میروید، باز در ورودی ساختمان عکس تخت جمشید و حقوق و قوانین ایرانی را میبینید. خوب آشنایی با اینها میتواند در هویتبخشی به یک جوان نقش اساسی داشته باشد.
به این نکته هم اشاره کنم یکی از احادیث نبوی بسیار مورد توجه آقای دکتر بود. این نشان میدهد که ایشان به طور همزمان علاقه زیادی به فرهنگ و هویت ایرانی و اسلامیداشتند. حدیث این است: اگر علم در آسمانها باشد، یقینا از ایرانیان کسانی در آن جا هستند. این ظرایف همه نشان
دهنده توجه جدی آقای دکتر به فرهنگ و هویت اسلامی و ایرانی به طور همزمان است.
با توجه به این که آقای دکتر از 4 تا 24 سالگی در لبنان و فرانسه و در محیطی مسیحی و غیر ایرانی زندگی کرد، آشنایی وی با فرهنگ اسلامی و رسوم ایرانی چگونه بود؟ آقای دکتر فرهنگ و هویت ملی و دینی را از چه طریقی فرا گرفت؟
آقای دکتر با رسوم اسلامی و ایرانی کاملا آشنا و به شدت به آن پایبند بودند و به نکات دقیقی اشاره میکردند که شاید برای بسیاری جای تعجب داشت; برای مثال مرسوم است در جشن تولد یا برخی از اعیاد شمع روشن میکنند و بعد آن را فوت میکنند تا خاموش شود. آقای دکتر هیچ گاه اجازه نمیدادند کسی شمعها را فوت کند. ایشان میگفتند در تفکر ایرانی نور همیشه واجد جنبه تقدس و سمبل هدایت و پاکی بوده و خاموش کردن آن یک کار منفی قلمداد شده است. ایشان میگفتند اگر میبینید غربیها این کار را میکنند، شاید دلیلی برای خودشان دارند; ولی این کار با فرهنگ ما ایرانیها سازگار نیست.
عمده اطلاعات آقای دکتر در زمینه مسائل فرهنگی و اجتماعی از طریق مطالعه و جلسات علمی با بزرگان به دست آمده بود; برای مثال به این نکته خوب است اشاره کنم که آقای دکتر روزهای جمعه جلسهای در منزلشان برپا میکردند و در آن از بزرگوارانی همچون علامه جعفری، شهید مطهری، مرحوم فروزانفر، ابولقاسم حالت و . . . دعوت به عمل میآوردند. در این جلسات آقای دکتر با حضار در جلسه در مورد مسائل مختلف علمی، دینی، فرهنگی و اجتماعی بحث و تبادل نظر
میکردند.
آقای دکتر این آشنایی و به خصوص این دغدغه فرهنگ و هویت ایرانی - اسلامی را در چه قالبی به مرحله اجرا درآوردند؟
یک نمونه آن را برای شما نقل کنم. آقای دکتر عضو کمیته نام گذاری فضا بودند. وقتی کهکشانی یا ستارهای کشف میشود، آن را به کمیسیون نامگذاری میآورند تا نامی برای آن انتخاب شود. آقای دکتر بیش از سی و چهار مورد اسم از اسامی اصیل فرهنگ ایرانی انتخاب کردند و در دفاعیهای رسمی مجوز مربوط برای آنها را دریافت داشتند که اگر صدها سال بعد منجمی نشست و ستاره مثلا سعدی را رصد کرد، به دائرةالمعارف نگاه کند و بفهمد که ایران در دنیا وجود دارد و از فرهنگ و تمدنی کهن برخوردار است.
در مورد دغدغه دینی ایشان هم به این مورد اشاره کنم که وقتی ایشان بیمارستان گوهرشاد (اسم مادرشان) را تاسیس کردند، تمام پرستاران آن بیمارستان را موظف کرده بودند در محیط بیمارستان با حجاب اسلامی حاضر شوند; یعنی در سالهایی که رضا شاه کشف حجاب را الزامی کرده بود، آقای دکتر این طوری روی عقاید و ارزشهای دینی خودشان پابرجا بودند. یکی از روزنامههای وابسته به شاه وقتی میخواست آقای دکتر را معرفی کند نوشت پروفسور حسابی با این که استاد فیزیک است . . . هیچ گاه نمازش را ترک نمیکند .
از بحث واژه گزینی آقای دکتر یاد کردید. شنیدهایم که برخی واژهها مثل دانشکده و دانشگاه از ابداعات ایشان بوده است؟ آیا این مطلب واقعیت دارد؟ نکته دیگر این که آقای دکتر از پرداختن به این امر چه هدفی را دنبال میکرد؟
آقای دکتر غیر از زبان فارسی با زبانهای عربی، فرانسه، انگلیسی، آلمانی و زبانهای باستانی مثل سانسکریت و . . . آشنا بودند; ولی درباره زبان فارسی تعصب زیادی داشتند و از این آشنایی با زبانهای مختلف، در واژه سازی در زبان فارسی بسیار بهره میبرد. جملهای از ایشان در مورد ارتباط زبان و فرهنگ نقل شده که خیلی جالب است. ایشان، با این که در وهله اول یک فیزیکدان برجسته بودند، مرتب میگفتند ادبا نقش منحصر به فردی در فرهنگ یک جامعه ایفا میکنند. آقای دکتر به استفاده از واژگان خارجی در متون علمی به شدت اعتراض داشتند. همین رویکرد خاص به رابطه فرهنگ و زبان باعث شد در زمانی که ما هنوز فرهنگستان رسمی زبان فارسی نداشتیم، آقای دکتر مجمعی را درست کنند که امثال بدیع الزمان فروزانفر در آن حضور داشتند و در مورد معادل سازی واژگان علمی کار میکردند; برای مثال کلماتی مثل دانشکده و دانشگاه از کارهای آقای دکتر در این زمینه است. این قدر این دو کلمه زیبا انتخاب شده است که آدم فکر میکند قدمت زیاد دارند. در این جا به یاد جملهای از آیت الله خامنهای افتادم که شناخت دقیق ایشان را از شخص آقای دکتر نشان میدهد. ایشان در پیامشان در مورد آقای دکتر حسابی چنین گفتند: خدمتی که دکتر حسابی به فرهنگ فارسی کرده است کمتر از خدمتی نیست که به علم ایران و جهان کرده است.
در مورد آشنایی با فرهنگ سایر ملل چطور؟ آیا در این زمینه هم آقای دکتر رویکرد خاصی داشت؟
آقای دکتر معتقد بودند آشنایی با فرهنگهای دیگر کمک بزرگی به فراگیری فرهنگ ایرانی خواهد کرد و ارزش و اعتبار بالای فرهنگ ایرانی را برای انسان روشن میکند. آقای دکتر به ما سفارش میکردند حتما دو کشور هند و مصر را از نزدیک ببینیم و با فرهنگ و تمدن آن آشنا شویم. در زمینه آشنایی ایشان با فرهنگ و تمدن سایر ملل یک نمونه برای شما بیان کنم. در سفری همراه پدر وارد موزه لوور فرانسه شدیم. خانمی که بلیت میفروخت، از آقای دکتر پرسید میخواهید راهنما هم برای توضیح دنبالتان بیاید؟ آقای دکتر گفتند نه. خانم بلیت فروش که فکر میکرد آقای دکتر به علت گران بودن هزینه راهنما جواب منفی دادهاند، گفت: اگر بخواهید در گروههای پنج نفری، ده نفری با بیست نفری هم میتوانید شرکت کنید. آقای دکتر باز گفتند نه. از آقای دکتر خواست کتاب راهنما به ایشان بدهد، باز ایشان نپذیرفتند. پس از آن ما همراه پدر راه افتادیم. چند روز با آقای دکتر موزه لوور را بازدید کردیم. آقای دکتر درباره تک تک مجسمهها و تابلوها برایمان توضیح میدادند که برای مثال چه سالی درست شده، اثر کی بوده، سازنده آن چی میخواسته بگوید و . . . . از آقای دکتر پرسیدیم شما چه طور تمام این آثار را میشناسید؟ گفتند این دو تا کتاب موزه لوور را خواندهام و بعد با این کتابها آمدهام توی موزه لوور و تمرین کردهام.
یکی دیگر از جلوههای آشنایی با فرهنگ و هویت ایرانی و اسلامی ساده زیستی است. از آقای دکتر در این زمینه چه خاطراتی در ذهن دارید؟
نمونهای از ساده زیستی آقای دکتر این که ایشان یک تخته رسم داشتند که مال دوران جوانیاش بود. پس از این که در دانشگاه موقعیتی پیدا کردند و از لحاظ مالی آن مشکلات حاد را پشت سر گذاشتند، به ایشان گفتیم یک تخته رسم جدید تهیه کنید; ولی ایشان استدلال میکردند که این تخته رسم کار مرا راه میاندازد، با آن هیچ مشکلی ندارم و به تخته رسم جدید نیاز نیست. مورد دیگر آن که وقتی کفشهای آقای دکتر کهنه و فرسوده میشد، خودشان آن را پاشنه میزدند، و برای کار در باغچه از آن استفاده میکردند. آقای دکتر اصرار داشتند ما مدادهای کوچکمان را دور نریزیم. خود ایشان هم هیچ گاه مدادهای کوچک را دور نمیریختند. یک نی داشتند که هر گاه مدادشان کوچک میشد از آن استفاده میکردند. تمام این کارها موقعی انجام میشد که ایشان هیچ مشکل مالی نداشتند. اندیشه ایشان، اندیشه استفاده بهینه از همه چیز بود و این یک اصل نهادینه شده در وجود ایشان به شمار میآمد.
یکی از مشکلات اجتماعی امروز ما بحث گسست نسلهاست. این مشکل در محیط های دانشگاهی به شکل خاصی جلوه دارد. خوب است بحث را به اخلاق و سلوک پروفسور حسابی در خانه منتقل کنیم و به اهمیتی که آقای دکتر برای خانواده و ربیتخانوادگی قائل بود، بپردازیم. از شما میخواهم از خاطرات آقای دکتر در این زمینه قدری برای ما صحبت کنید. ایشان برای خانواده چه ارزشی قائل بود؟ روابطش با همسرش چگونه بود؟ و در امر تربیت فرزندان از چه الگوهایی استفاده میکرد؟
آقای دکتر میگفتند من مرتب میشنوم که جوانهای امروزی میگویند پدر و مادرمان شرایط ما را درک نمیکنند و طرف مقابل هم میگویند بچهها ما را درک نمیکنند. این گسست نسلها و عدم تفاهم میان اعضای یک خانواده تقصیر بچهها نیست. عیب را باید در نحوه تربیت پدر و مادرها جست و جو کرد. روزی که پدر و مادرها باید وقت میگذاشتند و فرزندان خودشان را درست تربیت میکردند، این کار را نکردند و وقتی فرزندان به سن جوانی رسیدند، دیگر نمیتوان کاری کرد و نتیجه مطلوبی گرفت.
میتوانید نمونههایی از الگوهای تربیتی ایشان را برای ما نقل کنید؟
آقای دکتر روزها سر ساعت مقرر سر سفره حاضر میشدند و با آرامش تمام غذا میخوردند. موقع غذا خوردن همه ما به مدت یک ساعت تمام دور سفره جمع بودیم. این کار دکتر دو دلیل داشت: یکی آن که از خداوند عالم به خاطر برکت سفره تشکر میکردند و دیگر آن که از خانم خانه به خاطر چند ساعت وقتی که صرف حاضر کردن غذا کردهاند، تشکر میکردند. آقای دکتر معتقد بودند غذا خوردن دسته جمعی بهانه خوبی برای این است که اعضای خانواده دور هم جمع شوند، از مشکلات همدیگر آگاه شوند، به دنبال راه حل بگردند و احیانا با همدیگر درد دل کنند. همین یک کار ساده پس از مدتی خانواده را چنان به هم پیوند میدهد و متحد میسازد که به این سادگی نمیتوان وحدتش را از هم گسست. دیگر یک فیلم ماهوارهای، یک سفر خارجی، یک دوست ناباب و . . . نمیتواند این انسجام خانوادگی را از بین ببرد.
یکی دیگر از خاطراتی که در این زمینه میتوانم برای شما نقل کنم آن است که وقتی برای صرف غذا به آشپزخانه میرفتیم، اگر بحثی را با ایشان شروع کرده بودیم یا در آن جا سؤالی علمی از میپرسیدیم، بحث را قطع میکردند و به سؤال پاسخ نمیدادند. آقای دکتر با این کارشان
میخواستند به ما بگویند محیط آشپزخانه محیطی نیست که شما بخواهید بحث علمی بکنید. آقای دکتر میخواستند به ما بگویند در چنین جمعی که تمام اعضای خانواده جمع هستند، باید از موضوعی صحبت کنید که تمام افراد حاضر در مجلس آن را بفهمند و دوست داشته باشند.
در مورد الگوهایی که آقای دکتر برای آموزش شما استفاده میکرد چه مورد جالبی را میتوانید نقل کنید؟
آقای دکتر، اگر میدیدند ما مطلبی را حفظ میکنیم، خیلی عصبانی میشدند . ایشان معتقد بودند حفظ کردن مغز را پر میکند و جایی برای استفاده درست از آن باقی نمیگذارد و خلاقیت را از فرد سلب میکند. آقای دکتر میگفتند علم امروز به قدری توسعه پیدا کرده و زیاد شده است که شما نمیتوانید همه آن را حفظ کنید. حرف ایشان این بود که شما باید یاد بگیرید چگونه جواب سؤالهایتان را پیدا کنید. به عقیده دکتر، وادار کردن کودک و نوجوان به حفظ کردن خیانتی بزرگ در حق آنهاست.
در مورد برنامه آموزشی آقای دکتر باید بگویم، در برنامه آقای دکتر ساعت 10- 12 شب به درس دادن به من و خواهرم اختصاص پیدا کرده بود. این برنامه از بچگی تا روزی که ایشان زنده بودند، ادامه داشت. آقای دکتر هر شب مطالب جدیدی را در حوزههای مختلف فیزیک و ریاضیات، ادبیات، مهندسیهای مختلف، اصول نقشه برداری، ستارهشناسی و رصد آسمان با تلسکوپ، آناتومی و . . . با ما در میان میگذاشتند و بدین ترتیب، سطح علمی و آگاهیهای عمومی خانواده را بالا میبردند. یادم میآید یک مرتبه در بحث آناتومی یکی از همین گربههای خانه را گرفتند و آن را بیهوش کردند و
جراحیهای مختلف روی بدن آن انجام دادند. همه این کارها، به نظر من، یک نوع تربیت علمی بود. آقای دکتر سعی داشتند به روشهای بسیار ساده و دوست داشتنی ما را به علم و دانش و فن علاقهمند کنند.
آیا این شیوه تربیت علمی و بالا بردن آگاهیهای عمومی تنها در مورد فرزندان اعمال میشد یا این که آقای دکتر درباره همسرش هم چنین حساسیتی داشت؟
سؤال خیلی خوبی است. اتفاقا آقای دکتر به این مساله هم خیلی حساس بودند. در سنین کودکی ما به این مساله حساسیتی نداشتیم; اما بعدها من فهمیدم آقای دکتر هر درسی را که میخواستند شب برای ما بگویند، قبلا کلیات آن را با مادر در میان میگذاشتند. فلسفه چنین کاری این بود که مبادا خدای نکرده آقای دکتر مطالب علمی برای ما تعریف کنند که مادر نشنیده باشند و بعد جلوی ما خجالت بکشند.
در پایان خوب است اشارهای هم به رابطه عاطفی پروفسور حسابی با امام خمینی (س) داشته باشید.
همان طور که میدانید، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مدت کوتاهی امام در قم ساکن بودند. روزی استادان دانشگاهی دور هم جمع شدند و از آقای دکتر حسابی خواستند آنها را پیش امام ببرند. آقای دکتر به شهید دکتر چمران گفتند؛ آیت الله شهید مطهری اقدام کردند; برای دیدار استادان دانشگاه با امام روز و وقتخاصی مقرر گردید و من هم همراه پدر به ملاقات امام رفتم. وقتی امام از در وارد اتاق شدند، همه به احترام ایشان از جای برخواستند. امام به آقای دکتر و سایر استادان گفتند بفرمایید بنشینید. آقای دکتر به امام گفتند شما ابتدا بفرمایید. دوباره امام به آقای دکتر گفتند و آقای دکتر به امام تعارف کردند; و این امر ادامه یافت تا این که امام از جلوی تمام استادان رد شدند و آمدند جلوی آقای دکتر و ایشان را وادار کردند که بنشینند. بعد هم خودشان رفتند و در جای مخصوصشان نشستند. ببینید چگونه چنین شخصیتی از معلم برجسته مملکت ایران تجلیل میکند. آقای دکتر هفت نسل استاد دانشگاه تربیت کرده است. امام به خاطر احترام به چنین معلمی چنین رفتاری را انجام میدهند.
از آن طرف آقای دکتر هم عنایت ویژهای به امام داشتند . آقای دکتر
میگفتند این جوانهایی که به خاطر امام خمینی (س) در دوران انقلاب به خیابان و در دوران جنگ به جبهه میرفتند و تیرهای دشمن را بر جسم خود میخریدند، به خاطر این بود که محبت و احترام و راستگویی را در شخصیت امام خمینی (س) به وضوح میدیدند. آقای دکتر معتقد بودند انقلاب اسلامی ایران همچون یک جواهر است که باید آن را برق انداخت و به درستی به دیگران نشان داد.
منبع: مجله پرسمان(وابسته به نهاد نمایندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه ها)، شماره 6