امر به معروف و نهى از منکر در اسلام و سایر ادیان از جایگاهى بس رفیع و بلند برخوردار است، زیرا اساس نبوت پیامبران الهى بر امر به معروف و نهى از منکر بنا نهاده شده است. اگر این دو وظیفه از برنامه انبیای برداشته شود نبوت تعطیل مىگردد. انگیزه بعثت همه انبیای تزکیه و تهذیب نفوس انسان ها بوده و این مهم در پرتو امر به معروف و نهى از منکر حاصل مىشود.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، نویسنده این نوشتار معتقد است: از این رو بیشتر فقهاى عظام شیعه از قرن چهارم هجرى که فقه شیعه مدون شد یعنى از زمان شیخ مفید و شیخ طوسى تا این زمان مسایل و احکام امر به معروف و نهى از منکر را مورد بررسى قرار داده و احکام این دو را به استناد آیات و روایات استنباط و نظریات خود مطرح کردهاند.
حضرت امام خمینى(س)، احکام مربوط به امر به معروف و نهى از منکر را در کتاب تحریرالوسیله عنوان و مخصوصا وظیفه علما و دانشمندان را در روزگارى که خفقان و رُعب و ترس بر جامعه ایران حاکم بود در برابر حکومت جبّار پهلوى مطرح کردند. همان احکام در رساله توضیحالمسائل که منطبق با فتواى ایشان بود به زبان فارسى ترجمه و مندرج شد تا عموم مردم با مسائل امر به معروف و نهى از منکر و وظیفهاى که در برابر این دو واجب مهم الهى داشتند آشنا شوند. این کارى بدیع و نو بود که انجام گرفت زیرا مباحثى که فقها در کتب فقهى خود نسبت به احکام امر به معروف و نهى از منکر طرح مىکردند غالباً جنبه استدلالى داشت و به زبان عربى که توده مردم نمىتوانستند از آن بهره بگیرند لکن حضرت امام چون تشخیص دادند ضرورت دارد همه مردم با احکام این واجب الهى آشنا شوند آن را در رساله عملیه وارد کردند. امام در مورد امر به معروف و نهى از منکر فروعاتى بیان کردهاند که در کتابهاى فقهى سایر فقها کمتر به چشم مىخورد. در این نوشتار بنا نداریم تمام نظرات امام را در مورد امر به معروف و نهى از منکر مورد بررسى قرار دهیم زیرا این مهم نیازمند کتابى مستقل است. در اینجا تنها برخى از آراء امام را بررسى مىکنیم.
مباحث این مقاله در دو فصل مطرح مىگردد:
فصل اوّل: کلیّات و آراء فقهى امام در مورد امر به معروف و نهى از منکر. بعضى مفهوم امر به معروف و اهمیّت آن وجوب و نوع آن. اقسام امر به معروف و مراتب آن در این فصل مورد بررسى قرار مىگیرد.
فصل دوّم: رهنمودهاى حضرت امام در شیوه امر به معروف و نهى از منکر که در ضمن سخنرانیهاى خود به آن اشاره کردهاند.
فصل اول
تعریف معروف و منکر
معروف در لغت به معنى شناخته شده و پسندیده و در مقابل منکر یعنى ناشناخته ناپسند و زشت آمده است. راغب در مفردات مىنویسد:
«معروف اسم است براى هر کارى که حسن و خوبى او به وسیله عقل یا شرع شناخته شده و منکر چیزى است که به وسیله عقل و شرع مورد انکار قرار گرفته و ناشناخته مانده است.»
مرحوم طبرسى مىنویسد:
«معروف اطاعت از فرمان الهى است و منکر معصیت و نافرمانى او است. هر چیزى که خدا و رسول او به آن امر کردهاند معروف است و آنچه خدا و رسول از آن نهى کردهاند منکر است.»
در قرآن مجید نیز ماده «عرف» مواردى به معنى شناخت و در بسیارى از موارد به معنى پسندیده و نیک استعمال شده چنانچه ماده «نکر» در بعضى موارد به معنى عدم شناخت و در بسیارى از موارد در ناپسند و زشت استعمال شده است. در آیه 146 بقره مىفرماید:
«آنان که به آنها کتاب دادیم پیامبر اسلام را مىشناسند همان طور که پسران خود را مىشناسند.»
در آیه 157 اعراف معروف در کار خوب و پسندیده و منکر در کار زشت و ناپسند استعمال شده است.
ضرورت طرح بحث امر به معروف و نهى از منکر
با توجه به نقشى که امر به معروف و نهى از منکر در اصلاح جامعه و فرد دارد ضرورت طرح بحث از این دو واجب بزرگ الهى بر کسى پوشیده نیست اگر این حقیقت را باور کنیم که امر به معروف باعث احیاء دین و ضامن اجراى قوانین و دستورات اسلام است لازم است با طرح این مباحث مردم را به این وظیفه مهم آشنا کرد. متأسفانه باید اعتراف کرد در اثر کوتاهى نخبگان حوزه و دانشگاه در طرح و تبیین این مباحث هنوز بسیارى از افراد از مسائل ابتدایى امر به معروف و نهى از منکر بىاطلاعند. بسیارى از مردم توجه ندارند که امر به معروف نیز همانند نماز و روزه بر آنان واجب است و بر فردى که به سنّ تکلیف مىرسد هم زمان با وجوب نماز و روزه امر به معروف و نهى از منکر نیز بر او واجب مىگردد. از این رو زیبنده است همه دانشمندان از نویسندگان و گویندگان در تبیین مباحث این دو دستور مهم الهى کوشش کنند و افراد جامعه را نسبت به مسائل امر به معروف و اهمیت آن آگاه سازند. بدیهى است براى تشویق دیگران بر امر به معروف و نهى از منکر نخست باید اهمیّت این دو همچنین شرایط و سایر خصوصیات آنها براى مردم بیان گردد تا با آگاهى کامل به این وظیفه مهم اقدام کنند زیرا شرط موفقیت در هر کارى آگاهى و بینش کافى نسبت به آن کار است در غیر اینصورت انسان به هدف نمىرسد بلکه چه بسا از هدف و مقصد دور گردد.
اهمیت امر به معروف و نهى از منکر
اسلام به امر به معروف و نهى از منکر عنایت زیادى دارد زیرا انجام همه واجبات و ترک همه محرمات به انجام این دو وظیفه الهى است و باید گفت حیات دین و قوام آن به حیات این دو واجب بستگى دارد. زیبنده است به چند نمونه از آیات و روایات که بیانگر جایگاه رفیع امر به معروف و نهى از منکر است اشاره داشته باشیم.
جایگاه امر به معروف از دیدگاه قرآن
با اندکى دقت در آیات مربوط به امر به معروف و نهى از منکر این حقیقت ثابت مىشود که اهمیت این دو فریضه از همه فرایض و واجبات الهى بیشتر است. در آیه 110 آل عمران مىفرماید:
«شما بهترین امتى بودید که به سود انسانها آفریده شدید که امر به معروف و نهى از منکر مىکنید و به خدا ایمان دارید.»
در این آیه خداوند، ملاک برترى و شرافت امت اسلامى بر سایر امتها را در سه خصلت مىداند: 1) انجام امر به معروف 2) نهى از منکر 3) ایمان به خداوند. از آیه استفاده مىشود که اهمیت امر به معروف و نهى از منکر از نماز و روزه و حج و جهاد ... بیشتر است زیرا هیچ یک از اینها ملاک برترى امت اسلامى به حساب نیامده است.
البته باید توجه داشت برترى امت اسلامى تا زمانى است که به این وظیفه عمل کنند چون امر به معروف و نهى از منکر و ایمان به خدا شرط و علت شرافت و برترى است و بدیهى است با انقضا و زوال این صفات مزیّت و شرافت امت اسلامى نیز زائل مىگردد.
در آیه، امر به معروف و نهى از منکر بر ایمان به خدا مقدم شده با آنکه ایمان پایه و اساس این دو واجب است. در علّت تقدم این دو بر ایمان نکاتى بیان شده:
الف- تقدم این دو واجب بیانگر عظمت و اهمیت آنان است.
ب- امر به معروف و نهى از منکر ضامن گسترش ایمان و اجراى همه قوانین فردى و اجتماعى است و ضامن اجرا عملًا بر خود قانون مقدم است.
ج- کوتاهى در این وظیفه بیانگر کوتاهى در امر ایمان است. اگر این وظیفه عملى نشود ریشههاى ایمان در دلها نیز سست مىگردد.
در آیه 104 سوره آل عمران فرموده:
«باید از میان شما جمعى دعوت به نیکى کنند و امر به معروف و نهى از منکر نمایند و آنها رستگارانند.»
بسیارى از مفسرین فرمودهاند این آیه دلالت بر جایگاه عظیم و رفیع امر به معروف و نهى از منکر دارد چون خداوند مالک سعادت انسان را در انجام این وظیفه دانسته.
جایگاه امر به معروف از دیدگاه روایات
از روایات رسیده از معصومین علیهمالسلام استفاده مىشود که امر به معروف و نهى از منکر در اسلام جایگاه خیلى رفیع و ارزشمندى دارد که با انجام این دو وظیفه انسان مىتواند سعادت دنیا و آخرت خود را تأمین کند و با ترک این وظیفه خیر و برکت از انسان سلب مىشود.
رسول گرامى اسلام مىفرماید:
امّت من همواره در خیر و نیکى خواهند بود تا زمانى که امر به معروف و نهى از منکر و تعاون بر نیکى کنند ولى اگر چنین نکنند برکات از آنها گرفته، بعضى از آنها بر بعضى دیگر مسلط مىشوند در حالى که نه در زمین و نه در آسمان یار و یاورى ندارند.
على علیهالسلام مىفرماید:
تمام کارهاى نیک و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منکر چون قطرهاى است در برابر دریاى پهناور.
امام باقر علیهالسلام مىفرماید:
امر به معروف و نهى از منکر راه انبیا و طریقه صلحا است. دو واجب بزرگ الهى است که به وسیله آنها بقیه واجبات برپا مىشود و به وسیله این دو راهها امن مىگردد و کسب وکار مردم حلال مىشود، حقوق افراد به آنها مسترد مىشود و زمینها آباد و از دشمنان انتقام گرفته مىشود و در پرتو آن همه کارها روبراه مىگردد. در روایات از کسى که به این وظیفه اقدام کند تجلیل زیاد شده است.
پیامبر اکرم صلىالله علیه و آله فرمود:
کسى که امر به معروف و نهى از منکر کند جانشین خدا در زمین و جانشین پیامبر و کتاب اوست.
و هنگامى که فردى از رسول خدا پرسید: از همه مردم بهتر کیست؟ فرمود:
آن کس که از همه بیشتر امر به معروف و نهى از منکر کند و آن کس که از همه پرهیزکارتر باشد و در راه خوشنودى خدا از همه بیشتر گام بردارد.
در عظمت و اهمیت و جایگاه عظیم امر به معروف و نهى از منکر به حدى روایت از معصومین علیهمالسلام رسیده که شهید ثانى در کتاب لمعه با این عبارت حق مطلب را ادا کرده است:
از طریق اهل بیت در مورد امر به معروف چیزى است که پشت انسان را مىشکند.
اهمیت امر به معروف از دیدگاه امام خمینى
بدون مبالغه باید گفت امام خمینى (قدّس سره) احیاءکننده این دو وظیفه مهم الهى در عصر خود بود. این شخصیت کمنظیر عالم اسلام در راه انجام این دستور الهى از هیچ کارى فروگذار نکرد. امام بزرگترین منکر را حکومت پهلوى مىدانست که با اساس اسلام در ستیز بود از این رو از سال 1342 که مبارزه خود را آغاز نمود براى سرنگونى این رژیم با تمام توان به میدان آمد و در این راه هر گونه سختى و رنج و تبعید و زندان را تحمل کرد تا سرانجام حکومت پهلوى را نابود و جمهورى اسلامى در این مملکت برپا داشت. براى اهمیت امر به معروف و نهى از منکر از نظر امام کافیست به دستورى که در روزهاى اولیه بعد از پیروزى انقلاب صادر فرمودند بنگریم:
دستور تشکیل اداره امر به معروف و نهى از منکر به شوراى انقلاب
شوراى انقلاب اسلامى به موجب این مرقوم مأموریت دارد که ادارهاى به اسم «امر به معروف و نهى از منکر» در مرکز تأسیس نماید؛ و شعبههاى آن در تمام کشور گسترش پیدا کند؛ و این اداره؛ مستقل و در کنار دولت انقلابى اسلامى است و ناظر به اعمال دولت و ادارات دولتى و تمام اقشار ملت است. و دولت انقلاب اسلامى مأمور است که اوامر صادره از این اداره را اجرا نماید و این اداره مأمور است در سراسر کشور از منکرات به هر صورت که باشد جلوگیرى نماید و حدود شرعیه را تحت نظر حاکم شرعى یا منصوب از قِبَل او، اجرا نماید و احدى از اعضاى دولت و قواى انتظامى حق مزاحمت با متصدیان این اداره ندارند و در اجراى حکم و حدود الهى احدى مستثنى نیست حتّى اگر خداى نخواسته رهبر انقلاب یا رئیس دولت مرتکب چیزى شد که موجب حد شرعى است باید در مورد او اجرا شود.
البته این دستور امام اجرا نشد. از مرحوم حجتالاسلام حاج سید احمد خمینى نقل شده که از طرف شوراى انقلاب و دولت موقت آمدند و به هر وسیلهاى که بود جلوى آن را گرفتند؛ ... و گفتند هنوز تشکیلاتى براى به اجرا درآوردن آن نیست.
اکنون که اهمیت و جایگاه عظیم این دو فریضه الهى معلوم شد زیبنده است پیرامون وجوب این دو نوع آن که آیا واجب عقلى است یا شرعى، عینى است یا کفائى بحث شود.
وجوب امر به معروف و نهى از منکر
وجوب امر به معروف و نهى از منکر مورد اتفاق همه فقها اسلام از شیعه و سنى است و مسلمین جهان نیز این دو را واجب مىدانند بنابراین اصل وجوب از ضروریات دین است و آیات و روایات فراوانى بر وجوب این دو دلالت دارند. امام خمینى فرمودهاند:
این دو از والاترین و شریفترین واجبات مىباشند و به وسیله اینها واجبات دیگر اقامه مىگردد و وجوب این دو از ضروریات دین است و منکر آن در صورت توجه به لازمه انکار و ملزم شدن به آن از کافران خواهد بود.
امر به معروف و نهى از منکر همانند نماز و روزه، واجب است
امر به معروف و نهى از منکر در اسلام جایگاه رفیع و ارزشمندى دارد که با انجام آن سعادت دنیا و آخرت انسان، تأمین مىشود
وجوب عقلى یا شرعى
در میان فقها، اختلاف نظر است که آیا وجوب این دو تنها از ادله شرعیه آیات و روایات استفاده مىشود یا بیش از آنکه آیه و روایتى بر وجوب این دو حکم کند عقل آن را واجب مىداند. شهور فقها، قائلند که وجوب این دو شرعى است و عقل به تنهایى حکم نمىکند که امر کردن مردم به خوبیها و نهى کردن آنان از بدیها واجب است. در مقابل جماعتى فرمودهاند وجوب امر به معروف و نهى از منکر عقلى است و نیازى به دلیلى از شرع نیست و ادله رسیده از شرع مقدس در واقع تأکیدى بر حکم عقل است. شیخ طوسى، علامه حلّى، فاضل مقداد، شهید اول و دوم و حضرت امام خمینى از کسانى هستند که وجوب این دو را عقلى مىدانند.
بدیهى است عقل حکم مىکند که هدایت دیگران به خوبى و بازداشتن آنها از بدى پسندیده و نیکو است. به گفته شاعر:
اگر بینى که نابینا به چاه است
اگر خاموش بنشینى گناه است
چون اگر در برابر اعمال دیگران بىتفاوت باشیم و آنها را از گناه جلوگیرى نکنیم ضرر و زیان گناه متوجه ما هم خواهد شد زیرا برخى از گناهان و مفاسد اخلاقى همانند آتش است که اگر خاموش نشود به جاهاى دیگر سرایت مىکند و به همه چیز آسیب مىرساند.
در روایتى که از پیامبر اکرم صلىالله علیه و آله رسیده وجوب عقلى تأیید مىشود آن حضرت فرموده است:
یک فرد گنهکار در میان جامعه همانند کسى است که با جمعى سوار کشتى شود و به هنگامى که در وسط دریا قرار گیرد تبرى برداشته و به سوراخ کردن موضعى که در آن نشسته است بپردازد و هرگاه به او اعتراض کنند در جواب بگوید من در سهم خود تصرف مىکنم. اگر دیگران او را از این عمل خطرناک باز ندارند طولى نمىکشد که آب دریا به داخل کشتى نفوذ کرده و یکباره همگى در دریا غرق مىشوند.
وجوب عینى یا کفائى
واجب عینى واجبى است که بر یکایک افراد واجب است آن را انجام دهند و با اقدام جماعتى تکلیف از دیگران ساقط نمىشود مانند نماز و روزه.
واجب کفایى واجبى است که تکلیف در اول متوجه همه مکلفین شده است لکن اگر عدهاى آن را انجام دهند از دیگران ساقط است مانند غسل میّت و کفن و دفن او.
جماعتى از فقها فرمودهاند وجوب امر به معروف و نهى از منکر عینى است و بر همه افراد واجب است که به این دو واجب اقدام کنند.
شیخ طوسى در کتاب نهایه و الاقتصاد و ابن حمزه در وسیله و محقق کرکى در جامع المقاصد فرمودهاند قائل به وجوب عینى امر به معروف و نهى از منکر شدهاند. در برابر این گروه مشهور فقها از جمله حضرت امام خمینى قائل به وجوب کفایى هستند. امام فرمودهاند:
اقوى آن است که وجوب امر به معروف و نهى از منکر کفایى است. بنابراین اگر جماعتى به آن اقدام کنند که حکم الهى تحقق پیدا کند تکلیف از دیگران ساقط است وگرنه همه در صورتى که شرایط وجوب باشد ترک واجب کردهاند.
طرفداران هر دو عقیده ادلّهاى براى مدعاى خود بیان کردهاند. مقتضى است ادله قائلین به وجوب کفایى را مورد بررسى قرار دهیم.
مستند قائلین به وجوب کفایى
نخستین دلیل قائلین به وجوب کفایى آن است که هدف از امر به معروف و نهى از منکر آن است که واجبات انجام گیرد و محرمات ترک شود بنابراین هنگامى که فرد یا افرادى واجبى را ترک کنند چنانچه عدّهاى آنان را به انجام آن واجب امر کنند تکلیف از سایرین ساقط است. در آنجا که منکرى هم انجام مىگیرد اگر جمعى براى ترک آن اقدام کنند تکلیفى متوجه دیگران نیست چون با انجام واجب یا ترک حرام جائى براى امر به معروف و نهى از منکر باقى نمىماند و هدف حاصل شده است.
البته در آنجا که گروهى براى امر به معروف و نهى از منکر اقدام کنند لکن توفیق پیدا نکنند که گناهکار را به انجام دستور الهى وادار نمایند وظیفه دیگران است که به کمک آنها بشتابند تا بتوانند از انجام گناه جلوگیرى کنند در غیر اینصورت همه گناهکارند و این نکتهاى است که بسیارى از فقها از جمله حضرت امام به آن اشاره دارند. و مىفرماید:
تا زمانى که معروف انجام نگرفته یا حرام ترک نشده اگر شرایط جمع باشد همه گناهکارند.
دلیل دوم، آیه شریفه:
«وَلْتَکُن مّنکُم امهُ یَدعُون الَى الخیرِ وَ ىامُرونَ بالمعروفِ و ینهونَ عَنِ المُنکرِ و اولئکَ هُم المُفْلِحُون»
سوره آل عمران آیه 104
بسیارى از مفسرین و فقها قائلند مِنْ در کلمه «منکم» تبعیضه است و دلیل بر کفایى بودن امر به معروف و نهى از منکر است از جمله طبرسى در مجمعالبیان فاضل مقداد در کنزالعرفان و اردبیلى در زبده البیان.
زمخشرى از مفسّرین اهل سنت مىنویسد:
مِنْ، تبعیضه است زیرا امر به به معروف و نهى از منکر واجب کفایى است و کسى صلاحیت دارد که به این دو واجب اقدام کند که معروف و منکر را بشناسد و به مراتب امر به معروف آشنا باشد زیرا جاهل چه بسا از معروف نهى کند و به منکر امر نماید. بنابراین معنى آیه چنین مىشود باید بعضى از شما این چنین باشید دعوت کنید مردم را به نیکىها و آنان را امر به معروف و نهى از منکر کنید و آنها رستگارانند.
علامه طباطبائى فرمودهاند:
بحث از اینکه کلمه مِنْ تبعیضه است یا بیانیه ثمره زیادى ندارد زیرا امر به معروف و نهى از منکر از امورى است که اگر واجب باشد طبعاً واجب کفایى است زیرا بعد از آن که غرض حاصل شد و فردى به این وظیفه اقدام کرد معنى ندارد که بر سایر افراد نیز واجب باشد ... بنابراین وظیفه امر به معروف مربوط به بعضى افراد است و خطابى که این وظیفه را تشریح مىکند اگر متوجه همان بعض باشد که هیچ و اگر متوجه همه افراد باشد باز هم به اعتبار بعض است ...
سپس فرموده:
ظاهر همین است که کلمه مِنْ، تبعیضه است.
بعضى فرمودهاند:
آیه شریفه گرچه دلالت به وجوب کفایى به معناى اصطلاحى آن ندارد لکن هیچگونه منافاتى با وجوب کفایى که از سایر ادله استفاده مىشود ندارد. با توجه به این که در مورد امر به معروف و نهى از منکر هدف معلوم است که انجام حکم الهى باشد، بنابراین ممکن است گفته شود اقتضاى وجوب کفایى تشکیل جماعتى است که متصدى امر به معروف و نهى از منکر شوند و تشکیل این مجتمع از وظایف جامعه اسلامى است زیرا خطاب در آیه «ولتکن منکم امه ...» متوجه مجتمع اسلامى است بنابراین وظیفه آنان است که جماعتى قوى تشکیل دهند تا به وظیفه امر به معروف و نهى از منکر اقدام نمایند.
بعضى از مفسرین نوشتهاند:
امر به معروف و نهى از منکر دو مرحله دارد یکى مرحله فردى که هر کس موظّف است به تنهایى ناظر اعمال دیگران باشد و دیگرى مرحله دسته جمعى که امتّى موظّفند براى پایان دادن به نابسامانیهاى اجتماع دست به دست هم بدهند و با یکدیگر تشریک مساعى کنند. قسمت اول وظیفه عموم مردم است و چون جنبه فردى دارد طبعاً شعاع آن محدود به توانایى فرد است اما قسمت دوم شکل واجب کفایى به خود مىگیرد و چون جنبه دستهجمعى دارد و شعاع قدرت آن وسیع است طبعاً از شئون حکومت اسلامى محسوب مىشود.
مىتوان گفت مرحله فردى که به همه افراد جامعه مربوط مىگردد در آنجا است که امر به معروف و نهى از منکر تنها زبانى باشد که همه موظفند دیگران را به نیکىها دعوت و از بدیها و زشتیها نهى کنند امّا مرحله دوم که مربوط به قسم خاص است و از شئون حکومت اسلامى است مربوط به صورتى است که امر به معروف منجر به ضرب و جرح و جریمه و حبس مىشود و آیه «و لتکن منکم» شامل این قسم دوم است و آیه «کنتم خیرامه» قسم اول است.
دلیل سوم، دلیل دیگرى که مىتوان براى وجوب کفایى بیان کرد روایت معتبرهاى است که معده بن صدقه از امام صادق علیهالسلام نقل کرده او مىگوید:
از امام صادق علیهالسلام سئوال شد آیا امر به معروف و نهى از منکر بر همه امت واجب است؟ حضرت فرمود: خیر. پرسیدند: چرا؟ فرمود: همانا این دو بر افراد قوى که داراى نفوذ کلام و عالم به معروف و منکر باشند واجب است نه بر افراد ضعیف که درست راه را تشخیص ندادهاند. و حق را از باطل نمىشناسند و دلیل بر این کتاب خداى عزّ و جلّ است که فرموده: [ولتکن منکم امّه ...] پس امر به معروف و نهى از منکر مختص جمع خاصى است نه همه امت چنان چه خداوند فرموده: از میان قوم موسى امتى هستند که دیگران را به حق هدایت مىکنند و نفرموده: بر امت موسى و یا بر همه قوم موسى در حالى که بنىاسرائیل در آن روز امتهاى گوناگون بودند، و امت به یکى و بیشتر اطلاق مىگردد.
البته بعضى از فقها بر استدلال به روایت براى وجوب کفایى ایراد کردهاند که درصدد بیان آن نىستم، آنچه از روایت استفاده مىشود آن است که امر به معروف و نهى از منکر بر افرادى خاص واجب است نه همه مردم، به افرادى که امر و نهى آنان تأثیر داشته باشد و قدرت داشته باشند که فرد را به انجام واجب و ترک حرام وادار نمایند.
اقسام امر به معروف و نهى از منکر
معروف همانطور که قبلًا اشاره شد کارى است که حسن و خوبى آن از دیدگاه عقل و شرع ثابت شده بنابراین هر کار خوبى معروف است چه آن کار از نظر شرع اسلام واجب شده باشد یا خیر، از این جهت همه کارهایى که اسلام مستحب دانسته نیز معروف است. بنابراین امر به معروف دو قسم است. الف: امر به کارهاى واجب. ب: امر به کارهاى مستحب. قسم اول امر به آن واجب است و چنانچه کسى بدون عذر ترک کند ترک واجب کرده و کیفر دارد. ولى قسم دوم، پیامبر اکرم صلىالله علیه و آله: کسى که امر به معروف و نهى از منکر کند جانشین خدا در زمین و جانشین پیامبر و کتاب اوست
حضرت على علیهالسلام: تمام کارهاى نیک و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منکر چون قطرهاى است در برابر دریاى پهناور
امر به آن مستحب است و ترک آن کیفر ندارد تنها فعل آن داراى پاداش است.
در تقسیم امر به معروف به واجب و مستحب اختلافى نیست، اما در این که نهى از منکر نیز مانند معروف دو قسم مىشود اختلاف است. جمعى از فقها، مانند شیخ طوسی و علامه معتقدند نهى از منکر مستحب نداریم چون منکر یعنى قبیح و زشت و این تنها شامل حرام مىشود و نهى از منکر از کار حرام واجب است بنابراین مکروه از دایره منکر خارج است چون به کار مکروه قبیح اطلاق نمىشود.
امّا در مقابل جمع دیگر از فقها قائلند منکر شامل مکروه هم مىشود زیرا مکروه یعنى کارى که ترک آن رجحان دارد گرچه انجام آن کیفر ندارد ولى بهتر است که انسان آن را انجام ندهد بنابراین نهى از منکر نیز بر دو قسم مىشود، قسم اول نهى از منکر از کار حرام که واجب است، قسم دوم نهى از منکر از کار مکروه که مستحب است. بسیارى از فقها این نظر را پذیرفتهاند از جمله ابى الصلاح حلبى در کافى ابن حمزه در وسیله و شیخ نجفى در جواهر.
امام خمینى نیز همین قول اختیار کردهاند. ایشان مىفرمایند:
هر کدام از امر به معروف و نهى از منکر تقسیم مىشود به واجب و مستحب بنابراین چیزى که عقل یا شرع آن را واجب مىداند امر به آن واجب است و چیزى که عقل آن را قبیح مىداند یا شرع آن را حرام دانسته نهى از آن واجب است و کارى که مستحب باشد امر به آن مستحب و آن چه مکروه است نهى از آن نیز مستحب مىباشد.
بنابراین امر به معروف و نهى از منکر چهار حکم از احکام تکلیفى، واجب، حرام، مستحب، مکروه را در برمىگیرد و کار مباح که متساوىالطرفین است از دائره این دو وظیفه خارج است.
به نظر مىرسد نظر حضرت امام و برخى از قدما و متأخرین به واقع نزدیکتر است. بخش زیادى از احکام اسلام را مکروهات دربرمىگیرد. مکروه عملى است که مفسده آن از حرام کمتر و ترک آن محبوب شارع است و چیزى که داراى مفسده خیلى جزئى هم باشد انجام آن قبیح است و در دایره منکرات قرار مىگیرد. فلسفه نهى اسلام از عمل مکروه این است که با انجام آن اندکى نقصان در روح ایجاد مىگردد بنابراین نهى از آن مطلوب شارع است. کسانى که از مکروه دورى مىکنند هرگز به کار حرام مبادرت نمىورزند اما افرادى که از انجام هرگونه مکروهى باکى ندارند چه بسا کار حرام هم انجام مىدهند و فلسفه این که اسلام دستور مىدهد از مکروهات اجتناب کنید در همین نکته است. چنانکه تأکید اسلام به انجام مستحبات براى این است که فرد با انجام مستحب هرگز واجب از او ترک نمىشود.
مراتب امر به معروف و نهى از منکر
امر به معروف و نهى از منکر داراى مراتب و درجاتى است. شخصى که مىخواهد به این وظیفه اقدام کند لازم است از مرتبه اول شروع کند اگر نتیجه نگرفت مرتبه دوم را آغاز کند. اصولًا رمز موفقیت در هر کارى آن است که انسان از مسیر صحیح به آن اقدام کند. برخلاف مسیر حرکت کردن نه تنها انسان را به هدف نمىرساند بلکه از مقصد دور مىکند.
قرآن مجید مىفرماید:
کار نیک آن نیست که از پشت خانهها وارد شوید بلکه نیکى این است که پرهیزگار باشید و از دَرِ خانهها وارد شوید. (بقره/ 189)
بسیارى از فقها براى امر به معروف و نهى از منکر سه مرحله قائلند:
الف- مرحله قلب. ب- مرحله زبان. ج- مرحله عمل.
هر کدام از این مراحل نیز داراى مراحلى است که باید از مرحله پائین و ضعیف شروع کرد تا به مرحله بالاتر رسید.
مرحله قلب
اولین مرتبه امر به معروف و نهى از منکر مرتبه قلبى است. براى اذکار قلبى دو معنى متصور است. اول: نارضایتى از گناه، دوم: اظهار عدم رضا به گناه.
هر مسلمانى وظیفه دارد که وقتى مطلع شد فردى مرتکب معصیت شده قلباً از انجام گناه ناراضى باشد در احادیث وارده از معصومین رضایت به گناه، به حساب گناه آمده است. على علیهالسلام مىفرماید:
«آن کس که از کار مردمى خشنود باشد مثل کسى است که همراه آنان بوده و هر کس که به باطلى روى آورد دو گناه به عهده او باشد، گناه کردار باطل و گناه خشنودى به کار باطل.»
و نیز آن حضرت مىفرماید:
«اى مردم همه افراد جامعه در خشنودى و خشم شریک مىباشند چنانکه شتر ماده ثمود را یک نفر پى کرد اما عذاب آن تمام قوم ثمود را گرفت زیرا همگى آن را پسندیدند.»
فقها عظام به استناد همین روایات فتوى مىدهند که رضایت به انجام گناه یا ترک واجب حرام است. امام خمینى در این مورد فرمودهاند:
«رضایت به انجام گناه و ترک واجب حرام است بلکه دور نیست ناخوشایندى قلبى نسبت به آنها واجب باشد.»
البته این قسم انکار قلبى در مرحله امر به معروف و نهى از منکر نیست بلکه از مقتضیات ایمان است. لازمه تبرّى که از فروع دین است همان است که از گناه و گناهکار قلباً بیزارى جوئیم. فردى که قلباً از گناه راضى باشد از حقیقت ایمان به دور است. على علیهالسلام مىفرماید:
«کسى که ترک کند انکار منکر با قلب و دست و زبان او مردهاى است بین زندگان.»
از این حدیث شریف استفاده مىشود که دین سه نشانه و مظهر دارد.
اول: اعتقاد قلبى که انسان قلباً به یگانگى خدا معتقد باشد. دوم: اقرار با زبان. سوم: عمل به دستورات اسلام. فردى که وظیفه دارد نهى از منکر کند اگر این وظیفه را ترک کند حتّى در قلب از انجام گناه ناراضى نباشد چنین فردى هیچ یک از مظاهر و نشانههاى ایمان را دارا نیست. و چنین فردى فاقد حیات معنوى است و همانند مردهاى است که بین زندگان قرار دارد.
اظهار نارضایتى از گناه
فردى که مىخواهد به وظیفه امر به معروف و نهى از منکر عمل کند نخست باید نارضایتى خود را از گناه ابراز کند به طورى که گناه کار متوجه شود او از انجام گناه ناراضى است و این اولین مرحله امر به معروف و نهى از منکر است.
صاحب جواهر مىفرماید: امر به معروف و نهى از منکر به انکار قلبى تنها تصوّر نمىشود زیرا انکار در قلب امر و نهى نیست ... بنابراین باید امر دیگرى در این مرتبه امر به معروف معتبر بدانیم که این مرحله نیز در مرتبه امر و نهى قرار گیرد. و آن اظهار عدم رضا به فعل منکر است به قسمى که بدون تلفّظ سخنى اظهار کراهت در چهره او مشخص شود.
على علیهالسلام مىفرماید:
«پایینترین درجه نهى از منکر آن است که انسان با گنهکاران با چهره گرفته برخورد کند.»
قرآن نیز دستور مىدهد از گناهکاران دورى و اعراض کنید.
ابراز نارضایتى از گناهکار اقسامى دارد مانند: روى گرداندن از او، ترک معاشرت، چهره در هم کشیدن. هر کدام از این امور که بداند مؤثر است واجب است انجام دهد.
امام فرمودهاند:
مرتبه اول آن که با شخص معصیتکار طورى عمل شود که بفهمد براى ارتکاب او به معصیت، این نحو عمل با او شده است، مثل این که از او روبرگرداند، یا با چهره عبوس با او ملاقات کند، یا ترک مراوده با او کند و از او اعراض کند به نحوى که معلوم شود این امور براى آن است که او ترک معصیت کند.
و نیز فرمودهاند:
اگر در این مرتبه درجاتى باشد لازم است با احتمال تأثیر درجه خفیفتر، به همان اکتفا کند، مثثا اگر احتمال مىدهد که با ترک تکلّم با او مقصود حاصل مىشود، به همان اکتفا کند و به درجه بالاتر، عمل نکند، خصوصاً اگر طرف شخصى است که این نحو عمل موجب هتک او مىشود.
بدیهى است براى برخى از افراد تأثیر ترک سخن گفتن یا ترک معاشرت و یا چهره در هم کشیدن براى اصلاح آنها به مراتب بیشتر است از آنکه با امر و نهى بخواهند آنها را از گناه بازدارند.
امر و نهى با زبان
اگر مرتبه اول یعنى ترک معاشرت و ترک تکلّم و امثال این امور نتیجه حاصل شد و فردى که واجب را ترک مىکند یا مرتکب فعل حرامى مىگردد از گناه کنارهگیرى نکرد بر مکلف واجب است که وارد مرتبه دوم شود و او را امر به معروف و نهى از منکر کند در این مرتبه نیز مراحلى تصوّر مىشود.
اول: موعظه و ارشاد
تردیدى نیست که اثر موعظ در بسیارى از افراد از امر و نهى بیشتر است، چون امر و نهى آمیخته با یک نوع علّو و برترى است که امرکننده به عنوان یک دستور صادر مىکند از این رو خیلى از افراد حاضر نیستند اطاعت کنند، امّا موعظه و ارشاد جنبه خیرخواهى و عطوفت و محبّت دارد و افراد زودتر مىپذیرند. برخى به گناه و پیامدهاى بدى که به آن مترتب است توجه ندارند. اگر کسى با نرمى و ملاطفت آنها را موعظه کند مىپذیرد.
ذات الهى هنگامى که مأموریت مىدهد حضرت موسى و برادرش هارون براى هدایت فرعون بروند. مىفرماید:
«با سخن نرم با او سخن بگوئید شاید او متذکر شود یا از خدا بترسد.»
این درسى است که قرآن به همه مىدهد که ابتدا در برخورد با افراد گناهکار باید با نرمى و ملایمت وارد شد. حضرت امام نیز فرمودهاند:
«اگر احتمال دهد که با موعظه و ارشاد و گفتار نرم مقصود حاصل مىشود همان واجب است وتعدّى از آن جایز نیست.»
بدیهى است که هدف از تشریع این دو فریضه انجام اوامر الهى است به هر طریق ممکن. هنگامى که بتوان به وسیله موعظه این امر را تحقّق داد واجب است به همین اکتفا شود.
براى اینکه موعظه داراى اثر باشد زیبنده است امورى را رعایت کرد.
اول، اینکه موعظه در پنهانى باشد زیرا آشکار و در حضور دیگران فردى را موعظه کردن باعث شکسته شدن شخصیت آن فرد مىشود چون دیگران به عیب او مطلع مىشوند.
دوم، آنکه موعظه نیکو و حسنه باشد یعنى با نرمى و ملاطفت و خالى از خشونت و بزرگىجوئى.
سوم، موعظه باید گام به گام باشد. فردى که اطلاعات دینى او ضعیف است نخست باید مبانى دینى را در او تقویت کنیم تا موعظه در او اثر کند. مثلًا اگر نماز نمىخواند به او بگوئیم آیا نمىدانى نماز ستون دین است و هر کس نماز را ترک کند سایر اعمال او پذیرفته نیست، تأثیرى ندارد. باید ابتدا فکر او را به طرف دین و مذهب توجه داد. وقتى مسائل مقدماتى را پذیرفت آنگاه اهمیّت نماز را به او گوشزد کنیم.
چهارم، موعظه باید مختصر و مفید باشد.
موعظه غیرمستقیم
نسبت به بعضى افراد موعظه غیرمستقیم اثر او بیشتر از موعظه مستقیم است چنانکه گفتهاند: الکفایه ابلغ من التصریح.
مردى است به نام شقرانى (از یاران امام صادق علیهالسلام) حضرت اطلاع پیدا کرد او گاهى مرتکب کار حرام مىشود. روزى به او فرمود:
اى شقرانى، همانا کار نیکو هر کسى انجام دهد نیکو است و از تو نیکوتر است به خاطر منزلتى که در نزد ما دارى و کار قبیح از هرکس صادر شود زشت است و از تو زشتتر.
همین چند جمله کوتاه که حضرت به کنایه فرمود باعث شد که شقرانى براى همیشه آن گناه را ترک کند.
على علیهالسلام فرموده:
لغزش شخص عاقل را با کنایه تذکر دادن بر او از ملامت صریح دردناکتر است.
ب- امر و نهى بدون خشونت
اگر موعظه اثر نکرد واجب است گناهکار را به انجام واجب یا ترک حرام امر و نهى کند. امام فرمودهاند:
اگر بداند آنچه ذکر شد [موعظه و ترک معاشرت] اثر ندارد باید به حکم کردن به وسیله امر و نهى منتقل شود و واجب است که از آرام و آسانترین درجه گفتار شروع نماید و اگر تأثیر نکرد به درجه شدیدتر از آن با احتمال تأثیر منتقل شود و تجاوز کردن جایز نیست مخصوصاً اگر مورد طورى باشد که فاعل منکر با گفتن آن هتک مىشود.
ج- امر و نهى با تندى و خشونت
نکتهاى که بسیارى از فقها در مراتب امر به معروف و نهى از منکر به آن عنایت دارند منتقل شدن از مرحله آسان به شدید و شدیدتر است. به عبارت دیگر باید اصل الاسیر فالایسر را در همه حال رعایت نمود. اگر بداند با موعظه مىتوان جلوى منکر را گرفت نباید امر و نهى کند در این مرحله نیز ابتدا باید امر یا نهى ساده باشد اگر اثر نکند با تهدید و خشونت جلو منکر را بگیرد. امام مىفرمایند:
اگر از بین بردن منکر و برپا داشتن معروف متوقف بر غلیظ نمودن گفتار و شدت به خرج دادن در امر و تهدید و ترساندن بر مخالفت آن باشد جایز است بلکه با اجتناب از دروغ واجب است.
مرتبه سوم: جلوگیرى از منکر با اعمال قدرت آخرین مرحله امر به معروف و نهى از منکر جلوگیرى از منکر با زور و قدرت است. مشهور فقها فرمودهاند: اگر امر و نهى مؤثر نشد و مکلف قدرت بر دفع منکر دارد واجب است که منکر را دفع کند مثلًا در آنجا که افرادى مشغول شرب خمر یا قماربازى هستند در صورت قدرت آنها را متفرق کند و آلات لهو و حرام آنها را از بین ببرد.
در این مرحله اگر جلوگیرى از منکر متوقف بر زدن و وارد کردن آسیب به انجامدهنده منکر باشد بعضى از فقها اجازه حاکم شرع را لازم دانستهاند.
امام فرمودهاند:
اگر مطلوب با زدن و آسیب رساندن حاصل نشود ظاهر آن است که با مراعات الایسر فالایسر و الاسهل فالاسهل جایز باشد و سزاوار است که از فقیه جامعالشرایط اذن گرفته شود بلکه این اذن گرفتن در حبس کردن و ایجاد [جرح] بر او هم سزاوار است.
دلیل بر وجوب امر به معروف و نهى از منکر گرچه منجر به زدن و آسیب رساندن گردد روایات زیادى است که در این مورد رسیده است. امام باقر علیهالسلام مىفرماید:
با دلهایتان اعمال خلاف آنها را انکار کنید و با زبانتان آن را اعلام کنید و با سیلى به صورت آنها بزنید و در راه انجام امر الهى از سرزنش هیچ سرزنشکننده نترسید.
على علیهالسلام مىفرماید:
اى مؤمنان هر کسى تجاوزى را بنگرد و شاهد دعوت به منکرى باشد و در دل آن را انکار کند خود را از آلودگى سالم داشته و هرکس با زبان آن را انکار کند پاداش داده خواهد شد و از اولى برتر است و آن کس که با شمشیر به انکار برخیزد تا کلام خدا بلند و گفتار ستمگران پست گردد او راه رستگارى را یافته و نور یقین در دلش تابیده است.
اکنون که به مراتب امر به معروف و نهى از منکر اشاره شد زیبنده است امورى مورد توجه قرار گیرد.
لزوم رعایت حریم خصوصى افراد
از جمله نکاتى که توجّه به آن لازم است آنکه امر به معروف و ناهى از منکر لازم است کاملًا مراقب باشد که آبروى افراد حفظ و هیچگونه حرمتى از آنها شکسته نشود. فرق است بین امر به معروف و نهى از منکر و تجاوز به حرمت خصوصى دیگران. اسلام هرگز اجازه نمىدهد براى اصلاح فردى حرمت او خدشهدار شود. در این رابطه زیبنده است نکاتى یادآور شود.
الف: رازدارى و عدم اشاعه فحشاء
اشاعه فحشاء و بازگو کردن گناه از گناهان بزرگى است که اسلام به شدت از آن نهى کرده و خداوند متعال وعده عذاب به آن داده است.
«کسانى که دوست مىدارند زشتیها و گناهان قبیح در میان افراد با ایمان اشاعه یابد عذاب دردناکى در دنیا و آخرت دارند.»
اشاعه فحشاء علاوه بر اینکه آبروى فرد را در نزد دیگران مىبرد و حیثیت او را به باد مىدهد جوّ جامعه را آلوده مىکند، عظمت و بزرگى گناه را در میان افراد جامعه کم مىکند و گناه را کوچک جلوه مىدهد. از این رو پیامبر اکرم صلىالله علیه و آله در حدیثى مىفرماید:
کسى که کار زشتى را نشر دهد همانند کسى است که آن را در آغاز انجام داده است.
على علیهالسلام مىفرماید:
کسى که پرده از روى اسرار برادر مسلمانش بردارد خداوند عیوب اسرار او را برملا مىکند.
و نیز فرموده است:
امام صادق علیهالسلام: ... همانا این دو بر افراد قوى که داراى نفوذ کلام و عالم به معروف و منکر باشند واجب است نه بر افراد ضعیف که درست راه را تشخیص ندادهاند و حق را از باطل نمىشناسند
تمام خیر دنیا و آخرت در این دو چیز نهفته شده کتمان سرّ و دوستى با نیکان و تمام شرّ در این دو چیز نهفته شده افشاء اسرار و دوستى با افراد شریر.
بنابراین آمر به معروف و ناهى از منکر حق ندارد هرگز گناهى که کسى مرتکب شده براى دیگران نقل کند و حیثیت او را از بین ببرد و باید توجه داشت که مراد از فحشاء تنها کارهاى منافى عفت و فساد اخلاق نیست، فحشاء در لغت به گفته راغب در مفردات رفتار و گفتارى است که زشتى آن بزرگ باشد.
ب: اجتناب از تجسس و کنجکاوى
اسلام از تجسس منع کرده زیرا کنجکاوى و تجسّس چه بسا آبرو و حیثیت افراد را خدشهدار کند علاوه بر این که باعث کینه و نفاق هم مىشود.
قرآن مجید فرموده است:
«اى مؤمنین از بسیارى از گمانها پرهیز کنید زیرا بعضى از گمانها گناه است و هرگز [در کار دیگران] تجسّس نکنید.»
پیامبر اکرم صلىالله علیه و آله مىفرماید:
«اى گروهى که با زبان مسلمان شدهاید اما دل شما اسلام را نپذیرفته از لغزشهاى مسلمانان جستجو نکنید چرا که هرکس تجسّس درباره لغزشهاى مسلمین کند خداوند از لغزش او جستجو خواهد کرد و هرکس که خداوند از لغزش او جستجو کند رسوایش خواهد نمود.»
على علیهالسلام مىفرماید:
«جستجو کردن از عیب دیگران از زشتترین عیوب و بدترین گناهان است.»
آمر به معروف و ناهى از منکر حق ندارد براى اصلاح فرد بدون اجازه وارد منزل یا محل کار او گردد یا از اعمال گذشته او تفحّص و کنجکاوى نماید حتى در آنجا که با اجازه حاکم شرع به منزل کسى مىرود که وى را به دادگاه احضار کند نمىتواند در زندگى او به جستجو و تفحّص بپردازد. این رفتار نه تنها سبب اصلاح فرد مىشود بلکه وى را به اسلام و نظام اسلامى بدبین مىنماید. برخى افراد در اثر آگاهى نداشتن به شرایط امر به معروف و نهى از منکر و کیفیّت آن چه بسا براى انجام یک عمل واجب مرتکب چندین کار حرام مىگردند، در کار خصوصى فرد جستجو مىکنند به اسباب و وسایل شخصى او به عنوان کشف جرم دست مىزنند، براى اقرار به گناهان گذشته به او فشار مىآورند و عیب او را براى دیگران بازگو مىکنند. همه اینها از گناهان بزرگ است که قرآن مجید و احادیث رسیده از معصومین به شدت از آن نهى کردهاند.
ج: اجتناب از تحقیر و سرزنش
از جمله گناهان بزرگ اهانت و سرزنش دیگران است که در بعضى موارد باعث حدّ و یا تعزیر مىگردد یعنى اگر فردى که به او توهین شده علیه کسى که توهین کرد. ادعاى کیفر و مجازات کند در صورت اثبات مىتوان سرزنشکننده را مجازات کرد. فردى که مرتکب گناهى شده نمىتوان در پرتو امر به معروف و نهى از منکر او را مورد توهین و سرزنش قرار داد. کلمات زشت و ناروا مانند بىدین، بدبخت، بىشعور فاسق، چرا مرتکب این عمل شدى، توهین به مسلمان است و گناه، خداوند هرگز به توهین بندگان خود گرچه گناهکار باشند راضى نیست. سرزنش مؤمن به کارى که انجام داده گناه است.
بندهایى از پیام هشت مادهاى امام
همه این موارد که در ضمن چند گزینه به آن اشاره شد در پیام هشتمادهاى حضرت امام به شدت از آن نهى شده است. بندهایى از آن پیام که مرتبط با این مباحث است ذکر مىشود:
بند 4. هیچ کس حق ندارد کسى را بدون حکم قاضى که از روى موازین شرعیه باید باشد امام خمینى(س)، احیاءکننده این دو وظیفه مهم الهى در عصر خود بود و در راه انجام آن از هیچ کارى فروگذار نکرد
توقیف کند یا احضار نماید، هر چند مدت توقیف کم باشد. توقیف یا احضار به عنف، جرم است و موجب تعزیر شرعى است.
بند 6. هیچ کس حق ندارد به خانه یا مغازه یا محل کار شخصى کسى بدون اذن صاحب آنها وارد شود یا کسى را جلب کند یا به نام کشف جرم یا ارتکاب گناه تعقیب و مراقبت نماید و یا نسبت به فردى اهانت نموده و اعمال غیرانسانى- اسلامى مرتکب شود یا به تلفن یا نوار ضبط صوت دیگرى به نام کشف جرم یا کشف مرکز گناه گوش کند و یا براى کشف گناه و جرم هر چند گناه بزرگ باشد شنود بگذارد و یا دنبال اسرار مردم باشد و تجسس از گناهان غیر نماید یا اسرارى که از غیر به او رسیده ولو براى یک نفر فاش کند، تمام اینها جرم و گناه است و بعضى از آنها چون اشاعه فحشا از کبائر و گناهان بسیار بزرگ است و مرتکبین هر یک از امور فوق مجرم و مستحق تعزیر شرعى هستند و بعضى از آنها موجب حد شرعى مىباشد.
بند 7. آنچه ذکر شد و ممنوع اعلام شد در غیر مواردى است که در رابطه با توطئهها و گروهکهاى مخالف اسلام و نظام جمهورى اسلامى است که در خانههاى امن و تیمى براى براندازى نظام جمهورى اسلامى و ترور شخصیتهاى مجاهد و مردم بىگناه کوچه و بازار و براى نقشههاى خرابکارى و افساد فىالارض اجتماع مىکنند و محارب خدا و رسول مىباشند که با آنان در هر نقطه که باشند ... با قاطعیت و شدت عمل ولى با احتیاط کامل باید عمل شود.
و موکداً تذکر داده مىشود که اگر براى کشف خانههاى تیمى و مراکز جاسوسى و افساد علیه نظام جمهورى اسلامى از روى خطا و اشتباه به منزل یا محل کار کسى وارد شدند و در آنجا با آلات قمار و فحشا و سایر جهات انحرافى مثل مواد مخدر برخورد کردند حق ندارند آن را پیش دیگران افشا کنند چرا که اشاعه فحشا از بزرگترین گناهان کبیره است و هیچکس حق ندارد هتک حرمت مسلمان و تعدى از ضوابط شرعیه نماید فقط باید به وظیفه نهى از منکر که در اسلام مقرّر است عمل نماید و حق جلب یا بازداشت یا ضرب و شتم صاحبان خانه و ساکنان آن را ندارند و تعدى از حدود الهى ظلم است و موجب تعزیر و گاهى تقاص مىباشد. و امّا کسانى که معلوم شود شغل آنان جمع مواد مخدر و پخش بین مردم است در حکم مفسد فىالارض و مصداق ساعى در ارض براى فساد، هلاک حرث و نسل است و باید علاوه بر ضبط آنچه از این قبیل موجود است آنان را به مقامات قضائى معرفى کنند.
امام در این پیام بخش مهمى از وظایفى که مبارزهکنندگان با فساد و آمرین به معروف در برخورد با افراد مجرم و گناهکار دارند تذکر دادهاند و همه را به پیروى از دستورات اسلام فراخواندهاند.
فصل دوم
رهنمودهاى حضرت امام براى عملى کردن امر به معروف
حضرت امام بعد از پیروزى انقلاب کراراً مردم را به وظیفه مهم پاسدارى از انقلاب و اسلام دعوت مىکردند و مسئولیت مهمى که ملت ایران در برابر این نعمت بزرگ الهى دارند یادآورى مىفرمودند. از جمله امورى که نسبت به آن عنایت داشتند امر به معروف و نهى از منکر و جلوگیرى از فساد و خلافى است که در جامعه ممکن است انجام بگیرد و براى موفقیّت مردم در این امر رهنمودهایى بیان مىکردند تا بهتر بتوانند اثر بگذارند که به چند نمونه اشاره مىشود:
الف: اصلاح خویش
مهمّترین شرط موفقیت انسان در اصلاح دیگران اصلاح خویشتن است. قرآن کسانى که مرد سخن هستند نه عمل یعنى آنانکه دیگران را به نیکىها دعوت مىکنند ولى خود اهل نیکوکارى نیستند سرزنش کرده:
«آیا مردم را به نیکى دعوت مىکنید ولى خودتان را فراموش مىنمائید.»
فردى که خود مرتکب خلاف مىشود نمىتواند دیگران را از کار خلاف بازدارد سخن او اثر ندارد. سخن اگر از قلب برخیزد در قلب اثر مىکند.
«مردم را با عمل خود به کارهاى نیک دعوت کنید نه با زبان.»
بنابراین براى این که سخن اثر کند باید گوینده قبل از هرکس به گفته خود عمل کند. على علیهالسلام فرموده:
«اى مردم به خدا سوگند شما را به هیچ طاعتى تشویق نمىکنم مگر قبلًا خودم آن را انجام مىدهم و از هیچ کار خلافى باز نمىدارم مگر این که پیش از شما از آن دورى جستهام.»
امام خمینى در سخنرانیهاى خود مکرّر به این جهت اشاره مىفرمودند که براى موفقیت در اصلاح دیگران قبل از هر چیز خودتان را اصلاح کنید.
شرط اصلاح جامعه
امام خمینى، شرط اصلاح جامعه را اصلاح خود فرد مىداند. ایشان مىفرماید:
«انسان اگر خودش منحرف باشد نمىتواند دیگران را مستقیم کند. این شکى نیست که آدمى که خودش فرض کنید خداى نخواسته شرابخوار باشد نمىتواند دیگران را از شرابخوارى بازدارد ... اگر شما خودتان را اصلاح نکنید و خودتان همانطور که اسم انجمن اسلامى روى خودتان گذاشتید اسلامى نباشید و خودتان را اسلامى نکنید نمىتوانید دیگران را به اسلام دعوت کنید، خداى تبارک و تعالى که براى مردم عادى مىفرستد و پیغمبران را انتخاب مىکند کسى که خودش از اول عمر تا آخر عمرش یک لغزش نداشته معصوم بوده یک همچو موجودى را انتخاب مىکند براى اینکه تربیت کنند مردم را تزکیه کنند و تعلیم کنند. اگر آن کسى که مىخواهد مربّى جامعهاى باشد مربى یک دستگاهى باشد اینها را به اسلام دعوت کند اول باید خودش را اسلامى کند ... تا دیگران را بتواند اسلامى کند. اگر خودش را اسلامى نکند نمىتواند دیگران را اسلامى کند. معلمین آموزش و پرورش اگر خودشان یک پرورش صحیح نداشته باشند و یک تعلیم صحیح نمىتوانند جوانها را تعلیم کنند و آموزش بدهند و پرورش بدهند مبدأ بر امرى از خود آدم شروع مىشود پیغمبر هم وقتى که تشریف آوردند ... از منزل خودشان شروع کردند، حضرت خدیجه را دعوت کردند او هم قبول کرد ... امیرالمؤمنین دعوت را قبول کرده قوم و خویشان خودشان را جمع کردند و فرمودند یک همچو مسئلهاى است یک دستهاى قبول کردند، دستهاى قبول نکردند. از خودش انسان باید شروع کند.»
نرمى و ملایمت
از جمله رهنمودهاى حضرت امام در مورد جلوگیرى از کارهاى خلاف شرع و اصلاح افراد فاسد، نرمى و ملایمت است. بدیهى است که با نرمى و ملایمت خیلى بهتر مىتوان افراد را اصلاح کرد، تندى و خشونت چه بسا فرد را در کار خلاف خود جدىتر کند.
امام در این مورد مىفرمایند:
«باید همه بیدار شویم همه توجه کنیم هم اصلاح کنیم خودمان را که خداى نخواسته تخلّف نکنیم و هم توجه کنیم به این که اگر یکى تخلف کرد جلویش را بگیریم نه با داد و دعوا، با ملایمت، اگر یک کسى کار خلافى کرد و صد نفر آدم با ملایمت سلام کرد تعارف کرد ... آن کار خوب نبوده تأثیر مىکند در انسان و نمىتواند تخلّف کند.»
در مورد شیوه مبارزه با گرانفروشى فرمودهاند:
«اگر بنا بگذارند این جوانهاى بازار و آن محترمین بازار بروند پیش آنها یکى یکى از اینها و نهیشان کنند ... اگر در یک روز عده زیادى بروند و با ملایمت بسیار به آنها بدون این که کلمه تندى، زبرى گفته شود نهى کنند همان طورى که خدا فرموده است که نهى کنید مردم را ... این تأثیر مىکند.»
وحدت و هماهنگى
اتحاد و هماهنگى رمز موفقیت در هر کارى است. در مورد امر به معروف و نهى از منکر و بازداشتن دیگران از کار خلاف شرع و قانون اگر وحدت و هماهنگى باشد خیلى زود مىتوان معروف را تحقّق داد و جلو منکر را گرفت. اگر مسئولى یا کارمندى مرتکب کار خلافى شود یک نفر یا دو نفر تذکر دهند اثر نمىکند ولى اگر جمع زیادى هماهنگ شوند و با نرمى و ملایمت از او بخواهند که مرتکب کار خلاف نشود تأثیر مىکند این از جمله رهنمودهایى است که حضرت امام کراراً یادآورى فرمودهاند:
«اگر یکى خلاف کرده همه باید بروید دنبالش ... بیست نفر از شماها رفت گفت نکن این کار صحیح نیست تحت تأثیر واقع مىشود.»
«قرار بگذارند [...] یکىیکى بروند سلام بکنند، به اینها بگویند «آقا این کار را نکن!» اگر در یک روز هزار نفر آدم برود به یک نفر بگوید «آقا نکن! این کار خلاف انصاف است»، این کار پیشرفت مىکند.»
و نیز امام از استادش مرحوم آقاى شاهآبادى نقل کرده، که:
«مقابل منزل ما یک دکّانى باز شد که مثل اینکه چیزهاى خلاف مىفروخت [...] من به رفقایم گفتم که شما یکى یکى بروید نهیش کنید [...] تا عصر حدود دویستنفر رفتند به این آدم گفتند. تمام شد. برچید بساطش را.»
مسوولیت همگانىاسلام همه افراد جامعه را در برابر همدیگر مسئول مىداند و در واقع، حقیقت امر به معروف و نهى از منکر در اسلام همین است که همگان باید بدانند در برابر دیگران مسئولند. قرآن مجید در مواردى بعد از آن که فرد را به تهذیب نفس و اصلاح خویشتن دعوت مىکند او را در برابر دیگران مسئول دانسته و دستور مىدهد به اصلاح دیگران بپردازد در سوره عصر فرمود:
«قسم به عصر که انسانها همه در خسران و زیانند مگر کسانى که ایمان آورده و اعمال صالح انجام دادهاند و یکدیگر را به حق سفارش کرده و به شکیبایى و استقامت توصیه نمودهاند.»
در این سوره ذات الهى چهار وظیفه معین کرده، دو وظیفه جنبه فردى دارد و دو وظیفه جنبه اجتماعى، ایمان و عمل صالح وظیفه فردى است که انسان با این دو خود را اصلاح مىکند، لکن وظیفه دارد بعد از اصلاح خود با دعوت مردم به حق و حقیقت و صبر و استقامت آنها را هم اصلاح کند.
جمله تواصوا بالحق معناى وسیعى دارد شامل امر به معروف و نهى از منکر ارشاد جاهل تبلیغ احکام دین، و ... مىشود.
در آیه 6 سوره تحریم مىفرماید:
«اى کسانى که ایمان آوردهاید خود و خانواده خویش را از آتشى که هیزم آن انسانها و سنگها است، نگهدارید.»
در این آیه بعد از دستور به حفظ خویش از آتش [در اثر تهذیب نفس و اجتناب از گناه] انسان را مکلف مىکند به حفظ خانواده و بستگان چون آنان نزدیکترین فرد به انسانند و بدیهى است انسان با توجه به علاقهاى که به سعادت آنها دارد باید در راه تعلیم و تربیت و هدایت آنان بکوشد.
پیامبر اکرم صلىالله علیه و آله مىفرماید:
«آگاه باشید همه شما نگهبانید و همه در برابر کسانى که مأمور نگهبانى آنها هستید مسئولید امیر و فرمانروا، نگهبان مردم است و در برابر آنها مسئول است. مرد نگهبان خانواده خویش است و در مقابل آنها مسئول است. زن نگهبان خانواده، شوهر و فرزندان است و در برابر آنها مسئول مىباشد. آگاه باشید که همه شما نگهبانید و همه شما در برابر کسانى که مأمور نگهبانى آنان هستید مسئولید.» 74
حضرت امام کراراً مردم را به مسئولیتى که در برابر خدا و همه افراد جامعه دارند توجه مىدادند. ایشان مىفرماید:
«ما همه امروز وظیفه داریم. امر به معروف و نهى از منکر بر همه مسلمین واجب است. جلوگیرى از منکرات بر همه مسلمین واجب است، سفارش به حق که امر به معروف و نهى از منکر است بر همه مسلمین واجب است. شما و ما موظفیم که هم در تمام امورى که مربوط به دستگاههاى اجرایى است امر به معروف کنیم و اگر اشخاصى پیدا مىشوند که خلاف مىکنند معرفى کنیم به مقاماتى که براى جلوگیرى مهیّا هستند و مشکلات را هم تحمّل کنیم.»
و نیز فرموده:
«امر به معروف و نهى از منکر دو اصلى است در اسلام که همه چیز را مىخواهد اصلاح کند یعنى با این دو اصل مىخواهد تمام قشرهاى مسلمین را اصلاح بکند. به همه مأموریت داده به تمام افراد زیر پرچم مأموریت داده که باید وادار کنید همه را به کارهاى صحیح و جلوگیرى کنید از کارهاى فاسد. اینطور نیست که شما فقط یک مأموریتى دارید و آن این است که خودتان یک کارهاى خوبى بکنید، از کار بد احتراز کنید، مأموریت زیادتر از این است، خودتان و همه را هم امام خمینى(س): رضایت به انجام گناه و ترک واجب حرام است بلکه دور نیست ناخوشایندى قلبى نسبت به آنها واجب باشد
خودتان هم همه را و هیچ فرقى هم بین قشرها در این امر نیست که همه باید اطاعت خدا بکنند و همه باید حفظ این پاسدارى را بکنند.»
شجاعت در بیان حق
از جمله رهنمودهاى حضرت امام به مردم، شجاعت در بیان حق و عدم ترس از مردم است. امام که خود در این جهت کمنظیر است و در طول عمر با برکت خود ثابت کرد آنجا که وظیفه الهى در بین باشد از هیچ قدرتى هراس ندارد به ملت نیز توصیه مىفرماید که در برابر انحرافات بایستند و از هیچ کس ترس نداشته باشند، در همه حال رضاى ذات الهى را در نظر بگیرند و وظیفه خود را انجام دهند:
«همه ما ... مسئولیم در مقابل خدا و در مقابل وجدان ... اگر یک فرد خیلى به نظر مردم پائین فردى که به نظر مردم خیلى اعلا رتبه هم هست، اگر از او یک انحرافى دید بیاید. اسلام گفته برو به او بگو نکن- بایستد در مقابلش بگوید این کارَتْ انحراف بود نکن، مىگویند عمر گفت [در وقتى که خلیفه بود] که من اگر چنانچه خلافى کردم به من مثلًا بگوئید، یک عربى شمشیرش را کشید گفت ما با این مقابل تو مىایستیم اگر تو بخواهى خلاف بکنى ما با این شمشیر مقابلت مىایستیم.»
«تربیت اسلامى این است که در مقابل اجراى احکام خدا و در مقابل راه انداختن نهضتهاى اسلامى هیچ ملاحظه از کسى نکند، این آقاست این غیر آقا این پدر است این پسر است، این رئیس است این مرئوس است. ابداً این مسائل نباشد در کار، مسئله این باشد که آیا به طریق اسلام عمل مىکند یا نه، به طریق اسلام عمل مىکند هر فردى باشد باید از او قدردانى کرد و تشویق کرد و محبت به او کرد.
برخلاف اسلام که باشد هر فردى مىخواهد باشد یک روحانى عالى مقام یک آدمى باشد که مثلًا رأس باشد، یک سر کرده باشد، وقتى دیدند برخلاف مسیر دارد عمل مىکند هر یک از افراد موظفند که به او بگویند که این خلاف است ... همه ما الان موظفیم به این که اعمالى که خودمان مىکنیم یک اعمالى نباشد که چهره انقلاب ما را مشوّه کند غیر از آن طور که خدا مىخواهد عرضه کنیم.»
راهکارهاى پیشنهادى براى عملى نمودن امر به معروف
با کمال تأسف باید این حقیقت را بپذیریم که امر به معروف و نهى از منکر با آن همه عظمتى که از دیدگاه اسلام دارد ما مسلمانان چندان بدان اهمیّت نمىدهىم و در واقع باید گفت این دو واجب در نزد ما فراموش شده و به آن توجّه نداریم.
خوشبختانه بعد از پیروزى انقلاب نسبت به احیاء بعضى از واجبات تلاشهاى مهمّى صورت گرفت از جمله در رابطه با اقامه نماز مىتوان نام برد که سالهاست ستادى تشکیل شده و براى احیاء این واجب بزرگ الهى در مراکز دولتى و خصوصى حتى در مسیر بین شهرها اقدامات خوبى انجام گرفته و دهها کتاب و صدها مقاله در این رابطه نوشته شده و هر سال ستاد اقامه نماز با دعوت از اساتید و دانشمندان و تشکیل سمینار براى موفقیت و پیشرفت بیشتر در این کار تبادل نظر مىکنند و البته همه این کارها لازم و ضرورى و درخور ستایش است. اگر براى احیاء امر به معروف و نهى از منکر همین تلاشها صورت گرفته بود امروز شاهد بخشى از خلافکاریها در سطح ادارات و بدحجابى و مفاسد اخلاقى در سطح جامعه نبودیم. لذا براى عملى کردن و احیاء امر به معروف نکاتى به نظر مىرسد.
1. طرح مباحث امر به معروف در کتب درسى
اولین گام براى احیاء این دو اصل بزرگ اسلام، طرح مباحث آن در کتب درسى از دوره دبستان به بعد است. لازم است کودکان و نوجوانان و جوانان به خوبى با مسائل آشنا و به جایگاه عظیمى که این دو واجب در اسلام دارند واقف گردند. در دوره دانشگاه نیز مقتضى است اهمّ مسائل آن در یکى از کتب دروس عمومى که همه دانشجویان موظّف به خواندن آن هستند تبیین گردد.
2. تبیین جایگاه امر به معروف وسیله گویندگان
خطبا و گویندگان، ائمه محترم جمعه و جماعات باید بیش از هر چیز به این امر عنایت داشته باشند و مردم را به مسائل آن آگاه کنند و مسئولیت مهمّى که مردم در برابر این دو واجب الهى دارند و همچنین پیامدهاى بدى را که در اثر ترک امر به معروف و نهى از منکر متوجه جامعه و فرد مىشود براى مردم گوشزد کنند. در این رابطه صدا و سیما مىتواند نقش مهمى داشته باشد. هفتهاى حداقل یکى دو ساعت با برنامهاى منظم مباحث امر به معروف وسیله نخبگان حوزه و دانشگاه براى مردم مطرح شود حتى از طریق فیلم و تئاتر مىتوان در این رابطه به مردم آگاهى و جهت داد. بنابراین هنرمندان نیز وظیفه دارند که نسبت به این امر مهم اقدام کنند.
3. تشکیل اداره امر به معروف مهمّترین عامل عملى کردن امر به معروف تشکیل اداره و ستادى قوى و نیرومند است. قبلًا اشاره شد حضرت امام در روزهاى اولیه بعد از پیروزى انقلاب طىّ حکمى دستور تشکیل اداره امر به معروف و نهى از منکر صادر فرمودند که متأسفانه به عللى از تشکیل آن جلوگیرى شد.
ممکن است در حال حاضر نیز در برخى از شهرها ستادى بنام امر به معروف باشد لکن با کمترین تشکیلات و قدرت که در واقع وجود و عدم آن مساوى است. اداره امر به معروف باید تحت ضوابط قانونى با تشکیلاتى منظّم و قدرت خیلى زیاد تأسیس شود به طورى که بتواند نسبت به بالاترین فرد هم در صورت تخلّف برخورد کنند.
بدیهى است تشکیل یک ستاد گرچه قوى بدون حمایت و پشتوانه مردمى نمىتواند بر همه امور نظارت داشته باشد از این رو لازم است نیروهاى متعهد و متدین در ادارات و میان اصناف و بازاریان شناسائى و کلاسهاى آموزشى به عنوان نماینده ستاد در همه مراکز دولتى و غیردولتى ناظر بر افراد و جریان امور باشند و هر کار خلاف شرع که مشاهده مىکنند، نخست با نرمى و ملاطفت گوشزد کنند و فرد متخلّف را اصلاح کنند و اگر از این طریق نتوانستند وى را اصلاح کنند به ستاد گزارش کنند. در سطح شهر نیز از نیروهاى بسیج و متعهد با آموزش قبلى براى جلوگیرى از منکرات و امر به معروف کمک بگىرند. همچنین در مدارس، دبیرستانها و دانشگاهها از میان دانشآموزان و دانشجویان مؤمن و متدین افرادى انتخاب و این وظیفه را به آنها واگذار نمایند.
البته باید در انتخاب افراد براى این کار دقت زیاد نمود. اولًا باید این افراد از نظر تعهد و ایمان در سطح بالایى باشند. ثانیاً کاملًا به شرایط و مراتب امر به معروف و نهى از منکر مطلع باشند و طّى جلسات متعدد آموزش ببینند. ثالثاً هر کدام موظّف باشند بیلان کار و فعالیت خود را هر ماه گزارش کنند. با این برنامه مىتوان فرهنگ امر به معروف و نهى از منکر را در جامعه زنده کرد و افراد را به این مسئولیت بزرگ الهى توجّه داد و در پرتو آن جلوى خیلى از مفاسد و گناهان را گرفت. عامل بسیارى از مفاسد و منکراتى که در جامعه انجام مىگیرد بىتفاوتى در برابر گناهکاران است. اگر افرادى در برابر گناه عکسالعمل نشان دهند، گناهکار اصلاح مىشود. خانمى که حجاب اسلامى را رعایت نمىکند اگر از وقتى که از منزل بیرون مىآید تا زمانى که مراجعت مىکند چندین نفر به او تذکر دهند که حجاب جزء ضروریات دین است چرا مخالفت فرمان الهى مىکنى و شیطان و دشمنان اسلام را با این عمل خوشنود مىنمایى، متوجه مىشود که جامعه روش او را نمىپسندد از این رو در عمل خود تجدیدنظر مىکند و روز بعد با حجابى بهتر بیرون مىآید. براى اثبات تأثیر امر به معروف و نهى از منکر زیبنده است به گوشهاى از تاریخ سیدجمالالدین اسدآبادى اشارهاى داشته باشیم:
تأثیر انجمن وطنى سیدجمالالدین اسدآبادى
سیدجمالالدین اسدآبادى براى نجات ممالک اسلامى هنگامى که وارد مصر شد انجمنى تشکیل داد. اعضاى انجمن که بیش از چهل نفر نبودند موفق شدند در مدت نزدیک به یک ماه کارهاى مهمّى انجام دهند. این گروه مواد هفدهگانهاى براى خود تدوین کردند که یکى از مواد امام خمینى(س)، شرط اصلاح جامعه را اصلاح خود فرد مىداند و مىفرماید: انسان اگر خودش منحرف باشد نمىتواند دیگران را مستقیم کند
آن امر به معروف و نهى از منکر بود. بعد از یک ماه که بیلان کار خود را دادند موفق شدند در اثر امر به معروف و نهى از منکر کارهاى مهمى انجام دهند. از آن جمله هشتصد نفر معتاد به مشروبات الکلى را توبه دادند، هزار و سیصد نفر از مسلمانانى که نماز نمىگذاردند را وادار به خواندن نماز کردند، چهارصد نفر از زنان فواحش و منحرف را وادار به توبه کردند، هشتاد نفر از مستخدمین ادارات انگلیسى را وادار به استعفا از خدمت به آن دولت حیلهگر نمودند، پانصد نفر از رجال و ثروتمندان مصر را وادار کردند تا از خریدن اشیاء لوکس و تجملّات زندگى که از ممالک بیگانه و مخصوصاً انگلستان وارد مىشود خوددارى کنند، سى و پنج نفر نصرانى و پانزده یهودى و هفتاد نفر بتپرست را مسلمان کردند. آرى، چهل نفر مسلمان مؤمن و متعهد که براى مدت کوتاهى دستورات اسلام را عمل کردند تحوّلى در جامعه مصر ایجاد کردند تا آنجا که لرد کرومر مشاور مالى انگلیس در یکى از گزارشات خود به لندن مىنویسد که بدین وسیله به زمامداران انگلیس اعلام خطر مىکنم. اگر یک سال انجمن وطنى تحت رهبرى سیدجمالالدین اسدآبادى ادامه پیدا کند نه تنها سیاست و تجارت انگلیس در آسیا و افریقا یکسره نابود خواهد شد بلکه ترس آن است که نفوذ کشورهاى اروپائى یکباره در سراسر جهان به خطر افتد. از این رو دولت انگیس دستور متفرق کردن انجمن وطنى مصر را صادر کرد و سیدجمال را از آنجا تبعید کردند.
عمل به دستورات اسلام این چنین تحولى در جامعه ایجاد مىکند به طورى که قدرتمندترین دشمنان خود را به وحشت مىاندازد. افسوس که ما از اسلام فاصله گرفتهایم. چه بسا برخى از اعمال ما باعث شود که دیگران نسبت به اسلام بدبین و بىرغبت شوند.
نصیحتى از امام
زیبنده است با نصیحتى از حضرت امام به عنوان حُسن ختام این بحث را به پایان رسانیم.
«سزاوار است که آمر به معروف و ناهى از منکر در امر و نهى و مراتب انکارش مانند پزشک معالج مهربان و پدر باشفقت که مراعات مصلحت مرتکب را مىنماید باشد و انکارش لطف و رحمت براى او خصوصاً و براى امت عموماً باشد و قصدش را فقط براى خداى متعال و رضایت او قرار دهد و این کارش را از آلودگیهاى هواهاى نفسانى و اظهار بزرگى خالص نماید و نفس خویش را منزّه از عیب نداند. و براى آن بزرگى یا برترى بر مرتکب قائل نباشد که چه بسا براى شخصى مرتکب گناه ولو گناهان کبیره باشد ولى صفات خوب نفسانى نیز داشته باشد که مورد رضایت ذات الهى باشند و خداوند متعال او را به خاطر این صفات دوست بدارد گرچه گناه او مورد بغض خداوند است و چه بسا آمر و ناهى عکس او باشد اگرچه بر خودش مخفى و پوشیده است.»
محمدجواد انصارى
نشریه حضور شماره 58