«تمام رسانهها مربى یک کشور هستند». «1»
رسانههاى گروهى از ابزارهاى مهمى به شمار مىرود که بشر براى ادام حیات سخت بدان محتاج است. اگر تا دیروز وسایل ارتباطى جمعى به دلیل عدم پیشرفت، جایگاه حقیقى خود را نتوانست در میان اعضاى جامعه پیدا کند؛ امروز با برخوردارى از پیشرفتهترین و مجهزترین دستگاههاى خبرى، امکان دسترسى به وقایع جهان را در کوتاهترین زمان ممکن فراهم ساخته است.
در عصر حاضر که عصر ارتباطات نیز نام گرفته، نزدیک است بشر مرزهاى ناشناخته علوم را یکى پس از دیگرى به تصرف خود درآورد و به تبع آن با افزایش توانمندیهاى علمى و فنى خود مسیر رشد را با سرعتى فزاینده طى مىکند.
در این رهگذر نکاتى از اهمیت بیشترى برخوردارند و توجه به آنها ضرورت دارد که از آن جمله مىتوان به موارد ذیل اشاره کرد: چگونگى استفاده بهینه از امکانات و ابزارهاى موجود؛ چگونگى به خدمت درآوردن علوم و دانشهاى بشرى براى پروراندن افراد و جوامع؛ حفظ کردن جامعه از آفات و گرفتاریهاى اجتماعى، همواره کردن راه رشد معنوى، دینى و اخلاقى در جامعه به مدد امکانات موجود.
اگر این اصل را بپذیریم که رسانههاى عمومى در جامعه، براى افراد حکم دانشگاه را دارند پس هر یک از آنها مىتوانند از قداست خاصى برخوردار باشند و نقش حساسى را در پویایى و یا ایستایى جوامع ایفا نمایند و اگر به شکل مثبت و سازنده حرکت کنند قطعاً منشأ دگرگونیهاى شگرف در ساختار تربیتى جوامع خواهند بود. همان طور که امام راحلمان فرمودند: «تمام رسانهها مربى یک کشور هستد، باید تربیت کنند کشور را، افرد یک کشور را و باید خدمت کنند به ملت». «2»
وقتى بخواهیم رسالت و جایگاه رسانهها را در جامعه خودمان با دیدگاه بنیانگذار جمهورى اسلامى ارزیابى و تبیین کنیم، درمىیابیم رسانهها با درک صحیح از نظام مقدس اسلامى، شناخت مفاهیم ارزشى نظام، شناخت موازین اصولى نظام، درک صحیح از جبه حق و باطل، موضعگیرى درست متناسب با دین مبین اسلام در مواقع و لحظات حساس تاریخى، برخوردارى از استقلال رأى، عدم وابستگى به جریانها و قدرتهاى سیاسى حاکم، اتکال به قوانین و احکام الهى، افشاى به موقع جریانهاى انحرفى و وابسته، و بهرهگیرى از شیوههاى قلمى موفق و تلاش در صدق کلام و انتقال درست اخبار وقایع به خوانندگان است که ارتباطى عمیق با مخاطبان خود برقرار مىسازند و در نتیجه موجب افزایش آگاهیهاى عمومى افراد در جامعه مىگردند و اینگونه است که امام خمینى (س) مىفرمایند: «رسانههاى گروهى مىتوانند خدمتهاى گرانمایهاى را به فرهنگ اسلام و ایران نمایند». «3»
مقدمهاى که از نظر گرامى شما گذشت، وجیزهاى بود از جایگاه رسانهها در جامعه، ولى از آنجائى که موضوع بحثمان جایگاه مطبوعات در جامعه از دیدگاه امام خمینى (س) است، بنابراین به همین میزان از بحث دربار رسانهها به طور اعم بسنده مىکنیم و به طور اخص به نقش و جایگاه مطبوعات در جامعه مىپردازیم.
مطبوعات در جامعه از جایگاه خاصى برخوردارند و ممکن است دگرگونیهاى عظیمى در جامعه به وجود آورند. آنچه حیات و پویایى جامعهاى را تضمین مىکند، حضور مطبوعاتى است که روح تحرک و تکامل را در کالبد جامعه مىدمد. مطبوعات موجب رشد و شکوفایى افراد و جامعه مىگردد و ممکن است انسانهایى را تعلیم دهد که آیند جوامع را از هر حیث تضمین نماید. مطبوعات اعضاى جامعه را از حقایق جهان هستى، وقایع جهان پیرامون، منشأ تحولات اجتماعى و سیاسى ملتها و ... آگاه مىسازد. و در نهایت افراد جامعه را تربیت مىکند به طوریکه امام راحلمان در این باره فرمودند: «آنکه از همه خدمتها بالاتر است، این است که نیروى انسانى ما را رشد بدهد این به عهده مطبوعات است». «4»
مطبوعات که در حقیقت باید آیینه تمام نماى افکار، باورها و اعتقادات دینى و آرمانها و شعائر ملى و مذهبى مردم باشد؛ متأسفانه در نظام گذشته یکسره در خدمت اهداف پلید و شوم استعمارگران و دستگاه حاکم بود.
رهآورد چنین نگرش و تفکرى، هدایت جامعه به سوى فرهنگ غرب غربزدگى تلاش در مسیر بىهویت کردن فرهنگ ملى مذهبى، و مسخ فرهنگ اصیل کشورمان، سوق دادن جامعه به سوى فرهنگ مصرفى، اشاع فرهنگ و الگوهاى موجود در جوامع غربى، تلاش براى تضعیف کردن تعصب دینى و مذهبى، ایجاد جو پلیسى و رعب و وحشت در جامعه، کوشش براى موجه جلوه دادن سیاستها، طرحها و هدفهاى نظام جبار حاکم، از جمله سیاستهایى بود که در مطبوعات آن زمان جارى بود.
حضرت امام خمینى (س) در سال 1343 در مورد استیلاى استعمار بر فضاى مطبوعات کشور فرمودند: «مطبوعات ما و روزنامههاى ما و کتابهایى که منتشر مىشود، تمام اینها به دست استعمار است. استعمار است که روزنامهها را اینطور مبتذل مىکند تا فکر جوانهاى ما را مسموم کند». «1» و در نتیجه اعمال چنین روشها و برنامههایى بود که مسیر رشد و پویایى نسل جوان را در راه دستیابى به الگوهاى برتر و مراتب بالاى علمى و تحقیقاتى سد مىکردند و یا در جهت تحقّق اهداف نو استعمارى خویش به خدمت درمىآوردند.
نسل جوان در ده آخر حاکمیت نظام فاسد پهلوى، چنان غرق در الگوهاى غربى بودند که بندرت قادر بودند حقایق جارى در جامعه را دریابند و این به لحاظ تلاش گسترد رسانهها بویژه مطبوعات بود که فضاى عمومى جامعه را به سمت فرهنگ غرب سوق مىدادند. به عنوان مثال گرایش نسل جوان ما به هنر غربى تا بدانجا پیش رفت که آشنایى با هنرپیشگان، خوانندگان، نقاشان و نویسندگان غربى را براى خود یک افتخار مىدانستند و بدان فخر مىفروختند و در مقابل بسرعت تا با نویسندگان، فضلا، علما و هنرمندان اصیل ایران وداع مىگفتند. و این خلأ فرهنگى ناشى از سیاستگذارى مذبوحان نظام فاسد گذشته بود که بر مطبوعات و سایر رسانهها اعمال مىنمود. و اگر هر از چند گاهى تحرکاتى خود جوش در بعضى از جراید و نشریات مشاهده مىشد در عین حالى که یک نقطه امیدى را در دلهاى منتظر و خسته نمایان مىساخت؛ امّا از آن سو چنان بسرعت آن حرکت محو مىگشت که گویى براستى در جزیر ثبات زندگى مىکردى و همه در حرکت به سوى دروازههاى تمدن بزرگ!!! بودند.
دستگاه امنیتى نظام، چنان بر عرصه مطبوعات سایه گسترانده بود که امکان کوچکترین تحرکى را سلب مىکرد و در واقعمطبوعات نیز در جهت تثبیت پایههاى متزلزل نظام، دست و پا مىزدند. امام (س) در این مورد فرمودند: «تأسف از وضع مطبوعات ایران که مستقیماً زیر نظر سازمان امنیت اداره مىشوند و هر چه دیکته کنند، مىنویسند و هر تهمتى خواستند به هر مقامى مىزنند». «1» و اینگونه بود که امام خمینى (س) در همان سالهاى اختناق به یکباره به خروش آمدند و با اشاره به اهانت یکى از روزنامههاى کثیرالانتشار به روحانیت، فرمودند: «مطبوعات ما کثیف است». «5»
نقش رسانههاى گروهى بویژه مطبوعات در تاریخ ملل تاکنون نقشى کلیدى و سرنوشتساز بوده، و با گذشت زمان و دگرگونیهایى که در عرصه مطبوعات از حیث امکانات و وسایل جدید و تکامل یافته در صنعت چاپ و نیز بهرهگیرى از ابزار مخابراتى پیشرفته؛ همچون ماهواره، تأثیر و نقش این رسانه مطبوعات در حقیقت حیات ملتها اکنون حساستر و تعیین کنندهتر است.
حال چنانچه مطبوعات داراى انگیزه بوده و رسالت و جایگاه راستین خویش را در نظامهاى ارزشى و کشورهاى مستقل و آزاد باز یابند ممکن است دگرگونیهاى اساسى در احیاى فرهنگ ملل ایجاد کنند.
در ایران پس از انقلاب شکوهمند اسلامى، رسانههاى گروهى خاصه مطبوعات، هویت اصلى خویش را بازیافت.
هر چند در آغاز با افت و خیزهایى مواجه بود و به نوعى طبیعى هم جلوه مىکرد، در ادام راه بتدریج راه درست را شناخت؛ مطبوعات ما به میدانى فرهنگى براى ارائه آرا و نظریات اندیشمندان، اهل قلم، نویسندگان و صاحبنظران متعهد، و محلى براى شکوفایى اندیشههاى جوان تبدیل شد. حال در چنین اوضاع و احوالى، نخستین گام بازسازى محیط مطبوعاتى بود که آن را منشأ دگرگونیهاى مثبت در عرصه مطبوعات مىتوان به شمار آورد، که این امر تلاش مضاعف را مىطلبید تا بتوان بافت گذشته را کنار زد و فضاى سالم اسلامى را حاکم نمود که بحمدالله در همان روزهاى آغازین موفقیتهایى چشمگیر در این زمینه حاصل شد.
امروز مىبایست تمامى هم و تلاش مطبوعات به تعبیر امام، صرف «زدودن غبار فرهنگ استعمارى» از جامعه شود تا بتوان زمینههاى رشد را در جامعه فراهم کرد. امام خمینى (س) پس از پیروزى انقلاب اسلام خطاب به مطبوعات فرمودند: «شما خود بهتر از هر کس باید بدانید که ملّت قیام کرده است تا غبار فرهنگهاى استعمارى را از خود بزداید. ما باید عقاید استعمارى را با هر شکل و فرمش در نطفه خفه کنیم و ایمان مردم را که ابرقدرتها را به زانو درآورد، از آنان جدا نسازیم. امیدوارم نصیحت این درد چشیده را بشنوید» «1».
حضرت امام خمینى (س) از فرداى پیروزى انقلاب اسلامى در سخنرانیهاى مختلف به کرات لزوم ایجاد تغییراتى اساسى در مطبوعات را به دست اندرکاران امور مطبوعاتى کشور گوشزد مىکردند و تأکید مىورزیدند که باید فضاى عمومى مطبوعات، این حقیقت را دریابند که انقلابى عظیم در این کشور رخ داده است و بایست خود را با موازین، آرمانها، ارزشها، دستاوردها و استراتژى نظام اسلامى همراه سازند و در خدمت دین مبین اسلام باشند و به نشر حقایق بپردازند و نگرش طاغوتى را به زبالهدان تاریخ بسپارند. معظم له در یکى از بیاناتشان در این باره فرمودند: «اگر مجله، همان مسائل سابق است، منتها حالا یک خرده تخفیفش دادهاند؛ لکن باز هست، اگر آن باشد نباید اسمش را مجله جمهورى اسلامى گذاشت باید اسمش را مجله طاغوتى گذاشت». «6»
انعکاس حقیقى مطالب، برخوردارى از صدق کلام، پرهیز از شیوههاى رایج در جهان غرب در وارونه جلوه دادن حقایق از جمله مباحثى بود که امام بارها در پیامهاى خود به جامعه مطبوعاتى متذکر گردیدند. به طورى که این زمینه در یکى از سخنانشان آمده: «آنچه در خبرگزاریها مهم است، کیفیت آن است؛ زیرا هر کدام که به راستى و راستگویى نزدیکتر باشد، شوق انسان را به گوش دادن بیشتر مىکند، در جمهورى اسلامى باید صادقانه تمامى اخبار و مسائل مربوط به جنگ و نحو برخورد دولتهاى بزرگ با ملت ایران براى مردم بازگو شود. امروز کارهاى ایران مورد توجه دنیا و خبرگزاریها و مطبوعات و رادیوها و تلویزیونهاست». «3»
با عنایت خاص به سخنان برجست فوق وبا تجزیه و تحلیل مفاهیم عمیق نهفته آن در خواهیم یافت که اولًا، رسالت راستین مطبوعات در جامعه چیست؟ و ثانیاً، نقش هر یک از آنها در چگونگى انتقال وقایع و اخبار به چه نحوى مطلوبتر، رساتر و نافذتر خواهد بود؟
و باز با نگاهى دقیقتر ریشههاى شکست و ناتوانى آژانسهاى خبرى دنبا را با آنهمه ابزار، امکانات و تکنولوژى پیشرفته در پیام امام مىتوان دریافت و در نهایت اینکه ایشان وظایف مطبوعات در دوران دفاع مقدس را تبیین کردند و میزان آنها را ترسیم فرمودند.
حضرت امام خمینى (س) نقش مطبوعات را در ایجاد روحیه استقلالطلبى در ملت، بسیار اساسى توصیف نمودند و نیز مطبوعات را در مقاطع مختلف به تقویت روحى آحاد مردم تشویق و ترغیب فرمودند.
در اصل وقتى مطبوعات به رسالت اصلى و تاریخى خود واقف مىشوند و براى تحقق وظایف و مأموریتهاى محول شده به آنان، کوشش مىکنند، جامعه را از هر گزندى مصون نگه مىدارند و راه براى رسیدن به پیشرفت و تعالى هموار خواهد گشت.
در یک چنین جامعهاى با انتقال مفاهیم ارزشى نفهته در اعتقادات دینى، عناصر جامعه با فرهنگ دینى پیوند مىخورند و در مسیر اتصال به منبع و سرچشمه نور راه حیات جاوید را برمىگزینند و در کنار دستاوردهاى ارزشى نظام مقدس اسلامى شهادت را قلّ رفیع سعادت تلقى مىکنند و آن را به عنوان مسیر حیات راستین برمىگزینند.
مطبوعات با مأنوس کردن مردم با مفاهیم و واژههاى ارزشى، با انتقال درسهاى سازنده از حوادث و جریانهاى تاریخى همانند «حادث عاشورا»، شناساندن فرهنگ ملتها به یکدیگر و افشاى چهر حقیقى متجاوزان به حقوق ملتهاى مظلوم، نقش بیدارى ملتها را ایفا مىکنند و بدین ترتیب آنان را از بسیارىاز حوادث و گرفتاریها حفظ خواهند کرد.
مطبوعات با بالا بردن آگاهیهاى عمومى جامعه، زدودن یأس و نومیدى و کاشتن جوانههاى امید حیات موفق و پویاى جوامع را تضمین مىکنند. امام راحلمان در این باره فرمودند: «اگر این نویسندهها، این گویندهها ...، با هم امید در ملت ایجاد کنند، اطمینان در ملت ایجاد کنند، استقلال روحى در ملت ایجاد کنند، اگر این خدمت را این رسانههاى گروهى، این مطبوعات، این نویسندگان، این گویندگان، این اطمینان را در ملت ایجاد کنند، ما تا آخر پیروز هستیم». «7»
حضرت امام در ادامه همین بحث خطاب به مطبوعات و اهل قلم در بخش دیگرى از سخنانشان مىفرمایند: «امید در خودتان ایجاد کنید، نویسندهاى ما، گویندگان ما همهشان دنبال این باشند که به این ملت امید بدهند». «8»
مطبوعات در حیات جدید باید همچون دانشگاه، مرکزى براى اشاعه و انتشار افکار و اندیشههاى والاى علمى، معنوى و اخلاقى و به بیانى دیگر، پالایشدهنده و بالنده اعضاى جامعه باشند.
اگر هر یک از صفحات مطبوعات به منزله گشودن یک بحث علمى و فقهى باشد و همت والاى گردانندگان آن در مسیر استفاد بهینه از امکانات موجود باشد، هر روز صدها هزار طالب علم و معرفت را با خود به محضر استادان خواهند برد و از دریاى معرفت آنان تشنگان علم و معرفت را سیراب خواهند ساخت. و اگر مطبوعات در خدمت احکام و فرمانهاى الهى و در جهت تبلیغ دین باشد قطعاً منشأ خدماتى علمى و دینى در جامعه خواهد شد و همین معنا را در کلام امام راحل نیز ملاحظه مىکنیم: «مطبوعات که حامل پیام ملت و حامل پیام اسلام باشد و مبلغ احکام اسلام و مجرى احکام اسلام و مهذب جامعه باید باشد و اخلاق را درجامعه باید پخش بدهد اخلاق الهى را». «9»
و به حق اگر ما مرورى بر عملکرد رسانههاى گروهى بویژه مطبوعات در ایام دفاع مقدس داشته باشیم، مىتوانیم به رسالت راستین این سفیران و مبلغان و رسولان پیش از پیش پى ببریم. انعکاس حقایق جارى صحنههاى دفاع مقدس، افشاى ماهیت جبهه باطل و همسویى جهان استکبارى با آنها، ترویج فرهنگ شهید و شهادت در جامعه، انعکاس حرکت سیلآساى امواج پر خروش امت اسلام به سوى مناطق عملیاتى، به تصویر کشیدن رشادتها، ایثارگریها، عروج، عملیات ظفرمند لشکریان اسلام و ... همه و همه حاکى از یک حقیقیت است و آن درک صحیح مفاهیم ارزشى در مطبوعات ایران اسلامى است و دوران دفاع مقدس، خود براى زدودن بسیارى از زنگارها که در ساى این تحول معنوى عظیم چه بسیار سربازان و پاسداران حریم قلم که دعوت حق را لبیک گفتند و جام شهادت را بر تن کردند و خود در کنار خلق آثار مکتوب ارزشى و جاویدان، خالق بهترین هنر شدند که هنر شهادت است. و در چنین شرایطى است که باید اذعان کرد مطبوعات ما از سختترین آزمایشها و امتحانها پیروز و سربلند بیرون آمدند و به مکانى براى تربیت نسل امروز جامعه تبدیل شدند.
جان کلام اینکه مطبوعات امروز با تأسى از فرمانهاى بنیانگذار جمهورى اسلامى و نیز رهبر فرزانه کشورمان بیش از هر زمان دیگرى در صحنه است. فضاى غالب و حاکم بر مطبوعات ما فضاى خدمت خالصانه به نظامى است که خود را خادم مردم مىداند و براى به تحقق پیوستن هدفهاى متعالى اسلام گام برمىدارد و وقتى که حضور مطبوعات در جامعه حضورى هدفدار و معنادار شد، به طور طبیعى به افزایش آگاهیهاى جامعه کمک خواهد کرد و جامعه را در مقابل تهاجم فرهنگى بیگانگان مصون خواهد ساخت.
على صمدى
منبع: حضور (16)، صص 139 الی 149