مقوله نظم و امنیت اجتماعى نوعاً از مباحثى است که در طبقهبندى موضوعات جامعه شناختى، نقطه مقابل جامعهشناسى تغییرات اجتماعى و بویژه در تعارض با مباحث تغییرات عمیق و انقلابات اجتماعى است. بر این اساس، سخن گفتن از نظم و امنیت در اندیشه کسى که نام وى با یکى از عظیمترین انقلابات تاریخ معاصر پیوندى عمیق خورده است- تا آنجا که انقلاب اسلامى بىنام امام خمینى در هیچ کجاى جهان شناخته شده نیست- پارادوکس یا معماگونه خواهد بود. کسى که عظمت شخصیتش یا لااقل شهرت وى، به رهبرى انقلابى است که نه تنها امنیت 2500 سال نظام شاهنشاهى را در ایران درهم ریخت بلکه امنیت بسیارى از دیگر نظامهاى سلطهگر را نیز به خطر انداخت و آرزویش در هم ریختن چهارچوبها و داربستهاى ظالمانه نظام جهانى بود و در جهت تحقق این آرزو نیز اندیشهها و طرحهایى را پى افکنده است که براى دو گروهرسالتى متضاد را به میراث گذاشته است. از یکسو فرزندان انقلابى و بیدارشدگان از ترنّم سرود انقلابش، خود را مامور تحقق رسالتى مىدانند که وى بر دوششان گذاشته است و از سوى دیگر اردوگاه استکبار جهانى است که براى مقابله با موج اسلامخواهى و به اصطلاح خودشان بنیادگرائى حاصل از انقلاب او، به بسیج همه امکانات رسانهاى، اقتصادى و سیاسى و حتى نظامى دست زده است.
قبل از ورود به اصل بحث تذکر این نکته ضرورى است که اندیشه و مواضع امام، آنچنان با روح تعالیم اسلام پیوند خورده است که انتساب آن به شخص ایشان مشکل یا ناصواب است. لذا در اغلب مواضع به ناچار بیش از آنکه به طرح موضع امام پرداخته باشیم، شاید بتوان گفت این مجموعه، کوششى براى درک موضع اسلام در قبال مسائل مورد پژوهش است امّا از آنجا که اسلام عزیز در طول تاریخ مورد تفاسیر و برداشتهاى مختلف و بعضاً بسیار ناهمگون و متعارض نیز قرار داشته است، در اینجا با روایتى از اسلام مواجهیم که در تعبیر امام «اسلام ناب» لقب یافته است به همین دلیل ممکن است در پارهاى موارد با برداشتهاى رایج و سنتى از اسلام نیز مغایر باشد.
بر اساس ملاحظات فوق دیدگاه امام خمینى دربار امنیت و نظم اجتماعى را در چند محور به شرح زیر مىتوان تنظیم کرد.
چه نظمى باید پاس داشته شود؟
امنیت چه کسانى یا چه نظامى باید حفظ شود؟
در اندیشه امام سؤالهاى فوق، مسائلى اساسى و محورى است و بدون پاسخگوئى به آنها نمىتوان در مورد لزوم رعایت نظم و امنیت، نفیاً یا اثباتاً سخنى گفت. به عبارت دیگر امام به عنوان یک شخصیت مکتبى و انقلابى، مدافع هر نظم و و پاسدار هر امنیتى نیست بلکه در مواجهه با آن، اولین سؤال، کشف مشروعیت یا عدم مشروعیت آن است و بر اساس پاسخ دریافتى موضع بعدى اتخاذ مىگردد. جلوه انقلابى و به اصطلاح رادیکال شخصیت حضرت امام در مواجهه با همین سؤال ظاهر مىشود. امام آنگاه که در نظاره به نظم جهانى، آن را نظمى مدافع منافع و مطامع جهانخواران و پایمال کننده حقوق مستضعفین مىیابد، حکم به عدم مشروعیت آن داده و رسالت مقابله با آن را در خود مىیابد. همین نگاه در مواجهه با حکومت شاه نیز نافذ است و طبیعى است که وقتى آن را نامشروع و ظالمانه یافت، خود را موظف به تأمین امنیت آن نمىیابد.
اما نکته قابل توجه در این رویکرد این است که به صرف عدم مشروعیت نظام یا حکومتى و علیرغم احساس وظیفه نسبت به مبارزه و مقابله با آن، هر نوع بىنظمى و شکستن قوانین و مقررات آنرا نیز جایز نمىانگارد. به عبارت دیگر در این عرصه نیز اصل «هدف وسیله را توجیه نمىکند» صادق است. یعنى امام علیرغم اتخاذ هدف مقابله و مبارزه با نظامهاى فاسد، اتخاذ وسیله قانونشکنى و بىنظمى مطلق در قبال مقررات آن نظامها را جایز نمىداند. نمونه روشن این موضع، عدم جواز حضرت امام به مبارزین و مقلدین در مورد تصرف خارج از ضوابط در اموال و دارایىهاى دولت در رژیم شاه است. با آنکه عرف مبارزاتى یا فرهنگ انقلابیگرى رایج این بود که مبارزین براى تأمین هزینه یا امکانات مبارزه با رژیم شاه، به نوعى تصرف یا سرقت اموال دولتى را مجاز مىدانستند ولى حضرت امام صریحا آن را نفى نموده و حکم به حرمت این نوع اقدامات مىدادند. همچنین با آنکه ظاهرا پارهاى از ایرانیان خارج کشور و بویژه عناصر انقلابى و مبارز، نوعى استفاده غیر مجاز از امکانات و خدمات عمومى از قبیل تقلب در پرداخت هزینههاى تلفن عمومى و عدم پرداخت بلیط وسایل نقلیه و حتى سرقت اموال از فروشگاههاى کشورهاى اروپایى و غربى را مجاز مىدانستند با این توجیه که این استعمارگران اموال ملت ما را غارت کردهاند و این نوع بهرهبرداریها در مقابل حجم انبوه غارتهایى که آنها صورت دادهاند ناچیز است، اما حضرت امام به صراحت این اقدامات را محکوم و حکم به حرمت آن دادند.
این قبیل موارد حاکى از آن است که حضرت امام ضمن توجه به مشروعیت و عدم مشروعیت نظام ها و حکومت ها و عدم تبعیت از ایده کور، دفاع از هر نظمى، اما هر نوع بىنظمى و قانونشکنى را حتى در قبال حکومت هاى ظالم نیز مجاز نمىدانستند. نگارنده در اینجا در صدد جستجوى مبانى فقهى این موضع و ادله آن نیست هر چند بعضى کوشیدهاند اینچنین عنوان کنند که ظلم و فساد حکومت، مانع از حق مالکیت آن نیست ولى نکته جالب این است که همین مواضع نیز در مراحل مختلف مبارزه به یک نحو ظاهر نمىگردید و خود شاهد بودیم که در بحبوهه مبارزه با رژیم شاه، حکم عدل جواز براى پرداخت مالیات و قبوض آب و برق و دیگر وجوه پرداختى از طرف ملت به دولت را صادر کردند و حتى حکم فرار سربازان از سربازخانهها و نظایر آن نیز صادر شد که قطعا آشنایان به مبانى فقهى حضرت ایشان، مىتوانند مبانى فقهى آن را تشریح نمایند. اما اشاره به این نمونهها از این جهت لازم آمد که موضع حساس و ظریف امام در قبال کلیت مساله نظم و امنیت که از یکسو بعنوان بزرگترین انقلابى معاصر، هم نظمهاى مورد نظر قدرتهاى سلطهگر را نفى مىکند و از سوى دیگر به رعایت موازین و مقررات همان نظامها فرمان مىدهد بهتر درک شود.
نکته دیگر در نگرش فقهى حضرت امام که به نوعى با موضوع بحث مرتبط است و روایتگر افق بلند نگاه امام در این مواضع است، تفاوت رویکرد امام با مساله اصلاحات ارضى شاه است. مىدانیم که اصلاحات ارضى شاه با مخالفت خیلى از علما و روحانیون مواجه بود هر چند همه آنها شجاعت و جسارت اتخاذ مواضع انقلابى امام را نداشتند اما در بسیارى از موارد، موضع مخالفت آنها با مخالفت هاى امام در قبال طرح هاى به اصطلاح انقلاب سفید شاه یکى نبود. چه بسا روحانیونى که با اصلاحات ارضى از آن جهت مخالف بودند که شاه اراضى و املاک بخشى از خانها و فئودالها را به زور و بدون رضایت آنها گرفته و بین زارعین تقسیم نموده بود و در واقع مخالفت آنها از باب ظلم شاه به اربابها بود و بر همین اساس، پارهاى از آنان حکم به حرمت تصرف زارعین در این زمینها مىدادند و زارعین متشرع نیز بر اساس نظر این گروه از علما باید اراضى را به مالکان بر مىگرداندند و این همان موضعى بود که با بزرگنمایى شاه و مارکسیستها، همدستى روحانیت و فئودالها نامیده مىشد.
اما تیزبینى سیاسى و روشنبینى فقهى امام مانع از این بود که در دام چنین موضعى گرفتار آید. امام از یک منظر برتر، نحوه حاکمیت و مالکیت خانها و فئودالها را بر اراضى مد نظر داشت و اعتقاد به عدم مشروعیت این نوع مالکیتها مانع از آن بود که براى سلب آن توسط شاه، به دفاع از حقوق خانها بر مىخیزد. بر اساس تصور فوقالذکر بود که در آستانه پیروزى انقلاب و هنگامى که امام در پاریس بودند و نوع اقدامات امام پس از پیروزى مورد توجه بود، خبرنگار نروژى موضع امام را در مورد احتمال باز پس گرداندن زمینهاى واگذار شده به زارعین سوال کرد و امام با صراحت فرمودند خانها نوعا زمینها را با زور تصرف کردهاند لذا باز گرداندن به آنها موضوعیت ندارد.
به این ترتیب امام آن نظم اجتماعى و حقوقى که به نحوى ظالمانه، حقى براى خانها فرض نموده بود، ابطال نمود.
نکته مهم و قابل توجه در اندیشه امام درباره نظم و امنیت، عنایت به عنصرى است که در ادبیات امام، از آن به عنوان «نا امنى قانونى» یاد شده است و مراد از آن «حاکمیت قانون و نظم و تعقیب امنیتى» است که تحقق آن عین «ناامنى» و بىقانونى است و آن هنگامى رخ مىدهد که قانونگذار و مدافع امنیت، خود بر خلاف موازین قانونى و شرعى به حاکمیت رسیده باشد. اینجاست که امام، کورکورانه، مدافع این چنین نظم و امنیتى نیست. به عبارت دیگر در چارچوب این اندیشه، دفاع از نظم و تامین امنیت، فرع بر یک اصل کلىتر است و آن اطمینان از حد نصاب مشروعیت یا حجیت قانون یا نظم مورد انتظار است.
عامل ناهنجارىها و بىنظمىها چیست؟
مقصر چه کسى است؟
محور عمده دیگرى که در بررسى نظم و امنیت مورد انتظار امام قابل توجه است، نگرش تعلیلى و زمینهیاب ایشان در این زمینه است. بر خلاف بسیارى از نگرشهاى سنتى که در مواجهه با جرایم و قانونشکنىها، مقصرین اصلى را خود افراد مجرم محسوب مىکنند، دریافت امام، با پارهاى نگرش هاى مرسوم در علوم اجتماعى جدید همخوانى زیادى دارد که زمینههاى اجتماعى و فرهنگى و ساختار مناسبات اقتصادى حاکم را براى یافتن عامل وقوع جرم مورد پرسش قرار مىدهند، بدیهى است امام متاثر از بینش اسلامى، یکسره در دام نگرشهاى دترمنیستى یا جبرگرایانه که هرگونه اراده و اختیار و مسوولیت فرد انسانى را در این قبیل رخدادها انکار مىکنند، نمىافتد. اما توجه به عوامل معده و زمینههاى تسهیل کننده رفتار نابهنجار، نکتهاى نیست که از دید تیزبین امام غافل بماند.
به عنوان بارزترین نشانهها و مصادیق این توجه مىتوان به موارد زیر اشاره کرد. در پاسخ خبرنگارى که در آخرین ماههاى مبارزه با حکومت شاه، در مورد اقدامات آینده دولت اسلامى، این سوال را مطرح کرده بود که اولین اقدام دولت اسلامى چه خواهد بود؟ امام مىفرماید، «اولین اقدام این است که همه عوامل فساد و مهمتر اینکه انگیزههاى فساد در زمینههاى اجتماعى، فرهنگى، اقتصادى و سیاسى با جدیت باید ریشهکن شود.
در جاى دیگر امام در تعلیل جرایمى چون سرقت و فحشا با طرح سوالى استفهامى مىفرمایند، «خیال مىکنید، آن دزدى که از دیوار بالا مىرود یا زنى که عفت خود را مىفروشد تقصیر دارد؟ وضع معیشت بد است که این همه جنایت و مفاسد بوجود مىآید.
همچنین امام در موارد مکرر، خطر شورش و عصیان مردمى را گوشزد مىکند که حداقل زندگیشان تامین نشده باشد و به وضوح تاکید مىکند که گرانفروشى، استثمار طبقات مرحوم، و عدم تامین حداقل مایحتاج کارگران و ... مىتواند شورش و عصیان آنان را بدنبال داشته باشد. به عبارت دیگر، وقوع بىنظمى و سلب امنیت اجتماعى را پیامد اجتنابناپذیر ساختار اقتصادى ناسالم و ظالمانه مىداند.
همچنین امام اشارات فراوانى دارند به ناهنجاریهاى هدایت شده که مطامع و منافع قدرتها یا عناصرى از حاکمیت نظامها عامل اصلى آن هستند و مجرمین متعارف، در حقیقت قربانیان مطامع آنان محسوب مىشوند. در این زمینه مىتوان به موارد مکررى اشاره داشت که امام مساله شیوع مواد مخدر در کشورهاى جهان سوّم و از جمله ایران را براى تخدیر فکر و انرژى نسل جوان آن، توطئه استعمارگرانى مىدانند که هر نوع هوشیارى و آگاهى ملتها را مانعى در جهت دستیابى به اهداف سلطهگرانه خود پنداشته و از طرق گوناگون براى برداشتن این مانع اقدام مىکنند. گسترش فساد و فحشاء و سیاستهاى تسهیل کنندهاى که در رژیم شاه براى اشاعه آن اتخاذ مىشد نیز از این سنخ ناهنجاریهاى هدایت شده محسوب مىشود. امام تصریح دارند که جوانانى که معتاد به مواد مخدر بوده و یا در فساد و فحشاء غوطهور باشند هرگز نمىتوانند در این اندیشه باشند که بر کشور و منابع آن چه مىگذرد و ذخائر آن را که مىبرد؟ و این همان وضعیت مطلوب استعمار است نمونه دیگر مورد اشاره امام، دخالت عوامل و عناصر پر نفوذى مثل اعضاى خاندان سلطنت شاه در ایران و دیگر مقامات عالیرتبه پارهاى از کشورها در امر قاچاق مواد مخدر است که مصداقى دیگر از بىنظمى هدایت شده است و با سوء استفاده از امکانات و مصونیتهاى رسمى و غیر رسمى بوجود مىآید. بدیهى است انگیزههاى مالى این نوع اقدامات نیز به انگیزههاى فوقالذکر اضافه مىشود.
مىدانیم که در علوم انسانى و اجتماعى، روشهاى متعددى براى تحقق جامعهپذیرى و حصول اطمینان از رعایت ارزشها و هنجارهاى اجتماعى توسط آحاد جامعه شناخته شده است که قوىترین و اطمینان بخشترین آن راهها، فرهنگپذیرى یا درونى کردن ارزشهاست به گونهاى که هر فرد با اعتقاد و ایمان قلبى نسبت به صحت و درستى ارزشها، رعایت آنها را بر خود فرض بداند و از درون ضمیر خود، کشش و تمایلى قلبى براى رفتار متناسب به آنها احساس کند و میل به تخلف از هنجارها را نه به لحاظ ترس از افشاء یا عوامل بیرونى دیگر بلکه به عنوان امر ناخوشایند در ضمیر خویش سرکوب کند. این شیوه که اساسا کاملترین وجه آن در فلسفهها و مکاتب تربیتى دینى قابل تحقق است محور اصلى اندیشه امام در این زمینه است. در این رویکرد که اصل اعتقادى معاد نیز مقوم آن است، شعار مشهور آن حضرت که مىفرمود «عالم محضر خداست، در محضر خدا، معصیت نکنید» جلوه مىنماید. در اینجا با نوعى نظام نظارتى و کنترل کننده بسیار کارساز مواجهیم که اگر جامعهاى موفق شود باور و اعتقاد قلبى به این اصل را که به نحوى فطرى در باطن انسانها نیز زمینه پذیرش آن وجود دارد تثبیت کند به ضمانت اجرایى بالایى براى رعایت ارزشها و عدم هنجارشکنى آشکار و پنهان افراد دست یافته است. امام که خود در عالىترین مراتب چنین درک عرفانى از عالم قرار گرفته بود، علاوه بر اعمال یکى از قوىترین نظامهاى کنترلى بر اعمال خود که تا نزدیکىهاى مرز «عصمت» در وجودش جلوهگر شده بود، موفق شد خیل عظیمى از جوانان را آنچنان به کنترل از درون وادارد که نظیر آن در تاریخ ملتها کمتر یافت مىشود. به عنوان شاهدى از جلوه و عملکرد این نظام کنترلى، بد نیست فضاى اخلاقى حاکم بر جوانان بسیجى در خطوط مقدم و مناطق جنگى کشور در طول 8 سال دفاع مقدس را با هنجارهاى رفتارى معمول نظامیان در سایر جنگها که معمولا با فسادهاى جنسى گسترده و تجاوز نظامیان همراه است مقایسه نماییم. در حالى که سالها پس از اتمام جنگ ویتنام، هنوز فحشاى حاصله از حضور نظامیان آمریکا در جنوب شرق آسیا دامنگیر ملتهاست، بوضوح شاهد بودیم که اخلاق جنسى حاکم بر بسیجیان ما در مناطق جنگى و غیر آن، از وضعیت متعارف عامه مردم و ساکنان هر منطقه پاکتر و سالمتر بود.
امام، این گونه نظام کنترل را نه تنها در حیطه مسایل اخلاقى که در حیطه نظم و انضباط نظامى نیز دنبال مىنمود و بدون اتکا بر دیسیپلین آهنین و خشن نظامیگرى متعارف و ارتشهاى استبدادى، نوعى انضباط اخلاقى و متعالى و متناسب با فرهنگ عبودیت و بندگى مومنانه را توصیه مىنمود. به عنوان نمونه مىفرمود، امروز اطاعت از بالا دستها یک امر شرعى است. امروز کسى که بالاى سر همه است، خداى تبارک و تعالى است که همه چیز را در ظاهر و باطن مىبیند.
علیرغم تاکید امام بر روشهاى کنترل درونى، از روش هاى کنترل بیرونى نیز غافل نبود. توضیح بیشتر این مطلب را در مبحث بعد دنبال مىکنیم.
یکى از مقولات مهم در تامین نظم و امنیت اجتماعى و مقابله با نابهنجاریها، روش هاى برخورد با متخلفین است که چنانچه از ظرایف کافى برخوردار باشد مىتواند در کاهش تخلفات و عدم اشاعه آن نقش موثرى داشته باشد.
او وجوه شاخص حضرت امام در این زمینه این است که امام بخش مهمى از متخلفین را قربانیانى مىدانند که تحت تاثیر عوامل مختلف به انحراف و تخلف کشیده شدهاند؛ لذا رویکرد امام به آنان از موضع رحمت و عطوفت طبیب نسبت به بیمار است که بیش از آنکه در صدد مجازات و تنبیه متخلف باشد، در جستجوى راه درمان و علاج وى است. به عنوان نمونه امام به معتادان به عنوان طعم گرگ هاى پلید باندهاى قاچاق و حامیان پر نفوذ آنان مىنگرد که خود معتادان را باید با رافت و هدایت از دام آنان رهانید و هرگونه خشم و کین و مجازات را متوجه عاملین اصلى و قدرتهاى پشتیبان آنان نمود.
امام در این زمینه مىفرماید: آنهائى که افتادهاند باید دستشان را بگیریم. آنهایى که مبتلاى به این مخدرات هستند، اینها برادران ما هستند و ما باید اینها را نجات بدهیم و با چشم پدرى- برادرى به اینها نگاه کنیم. اینها را هدایت کنیم، نجات بدهیم، کوشش کنیم براى نجات این جمعیّت.
مصداق دیگرى از این نگرش را در ذکر خاطرهاى که شهید شاهآبادى از امام نقل نموده است مىتوان دریافت. وى نقل نموده است در یکى از تابستانهایى که امام پس از تعطیل دروس حوزه قم، به تهران آمده در مدرسه مروى درسى داشتند، در خاتمه درس، به اتفاق یکدیگر، عازم محل سکونت ایشان در یکى از نقاط شمیران مىشوند. فاصله خیابان ناصرخسرو تا ایستگاه اتوبوسهاى خط شمیران را که در محل پیچ شمیران قرار داشت پیاده طى نموده وارد ایستگاه مىشوند. امام که در آن موقع روحانى متشخص و میان سالى بودند همراه با طلبه جوان همراهشان وارد اتوبوسى مىشوند که در انتهاى آن تعدادى از جوانان که محتملا یکى دو نفر از بازیگران تاترهاى لالهزارى آن موقع نیز در آن حضور داشتند، حلق شوخىآمیزى تشکیل داده بودند که به محض ورود امام، متناسب با فرهنگ ضد روحانى زمانه، سوژه شوخى آنها واقع مىشوند. شاهآبادى نقل مىکند که جسارت و توهینهاى خلال این شوخیها بسیار سنگین و غیر قابل تحمل بود که بارها قصد برخورد با آنها را داشتم ولى چون کلمات به گونهاى مطرح مىشد که خطاب آنها بیشتر متوجه امام بود، تا من و امام نیز خونسرد و بدون واکنش بودند، من هم ساکت ماندم، به ویژه آن که با توجه به کثرت تعداد آنها، توانایى مقابله نیز در خود نمىدیدم. این وضعیت که از ایستگاه اولیه شروع شده بود در تمام مسیر ادامه یافت و نوعى تاثر رو حوضى تشکیل شده بود که آن جوانان بازیگران آن و روحانیت و شخص امام سوژه آن بود و مسافران اتوبوس نیز تماشاچیانى بودند که بر اثر تبلیغات گسترده ضد روحانى آن زمان، با آن جوانان همدلى داشتند. در یکى از ایستگاه هاى نزدیک انتهاى مسیر، آن جوانان پیاده مىشدند که به هنگام عبور از کنار صندلى امام، آخرین پرده توهین را اجرا کردند و آن انداختن عمامه از سر امام بود. ولى با کمال تعجب دیدم که امام همچنان با کمال خونسردى تمام، عمامه را برداشته بر سر گذاشتند. جوانان از اتوبوس پیاده شدند و آخرین اشارت توهینآمیز را به هنگام گذر از کنار اتوبوس نثار امام کردند. در این هنگام بود که متوجه بیان کلماتى از زبان امام شدم که چون دقت کردم دیدم امام مطلبى بدین مضمون فرمود: اى خداوندا، کى مىشود که جوانان ما را به ما برگردانى؟! شهید شاهآبادى که این سخنان را در ماه هاى اولیه بعد از پیروزى انقلاب نقل مىکرد خاطر نشان مىساخت که امام از همان موقع کینه مقدس خود را به جاى آن که متوجه آن جوانان کند، آنان را به چشم فرزندان خود نگریست که دست استعمار و ایادى دست نشاندهاش آنها را از اسلام روحانیت جدا کرده است و لذا همت خود را متوجه مقابله با آمریکا و حکومت دست نشاندهاش ساخت و پیروزى انقلاب اسلامى بهترین نشانه اجابت دعایى بود که فرزندان امام را به دامن اسلام باز گردانده بود.
امام همچنین با متخلفین و حتى جنایتکارانى که به نحوى ارادىتر، خود عامل و مقصر رفتار خلاف خود بودند در مرحله اول برخورد ارشادى و پندآمیز داشتند و حداکثر کوشش خود را به کار مىبردند تا از این طریق متنبّه شده به صراط حق بازگردند. موارد متعدد هشدارهاى خیرخواهانه و نصحیتهاى مکرر امام به شاه در سالهاى اولیه نهضت اسلامى مصداق بارز این سنت امام است. برخورد محبتآمیز و هدایتگرانه امام در مراحل مختلف تخلفات اولین رییس جمهور ایران که به علت عدم توجه وى سرانجام به عزل و فرار وى انجامید نمونه دیگرى از این رفتار است.
بیاد داریم که رییسجمهور فرارى حتى بعد از آن همه جنایتى که با همدستى منافقین انجام داده بود از تذکر خیرخواهانه امام بىنصیب نماند و از وى خواستند لااقل در این مرحله، از تداوم جنایت دست برداشته به مطالعه و فعالیت علمى مشغول شود تا شاید فرصتى براى توبه و اصلاح فراهم آید.
حضرت امام تحت تأثیر نظام فقهى و اخلاقى اسلام، مواضعى دارند که به زبان علوم اجتماعى امروز، مىکوشد تا مجرم و متخلف را در سطح انحرافات نخستین نگه دارد و به این ترتیب مانع از اشاعه جرم و زایل شدن قباحت اعمال خلاف در جامعه مىگردد. همچنانکه قبلا اشاره شد، امام موکدا از عوامل و متصدیان دستگاه انتظامى و قضایى مىخواهد تا اولا از طریق تجسسهاى افراطى، تخلفهاى پنهان افراد خاطى را تا آنجا که به امنیت کلى جامعه آسیب نمىزند، ردیابى نکنند. ثانیا امام از این عوامل و همه مردم مىخواهد، به فرض کشف جرم یا مواجهه با مواردى از فساد اخلاقى، از افشاى عمومى آن خوددارى نمایند و صرفا از طریق مراجع ذیربط و با رعایت حرمت افراد اقدام نمایند. حضرت امام در این زمینه مىفرماید: «موکدا تذکر داده مىشود که اگر براى کشف خانههاى تیمى و مراکز جاسوسى و افساد علیه نظام جمهورى اسلامى از روى خطا و اشتباه به منزل شخصى یا محل کار کسى وارد شدند و در آنجا با آلت یا آلات قمار و فحشا و سایر جهات انحرافى مثل مواد مخدره برخورد کردند حق ندارند آن را پیش دیگران افشا کنند، چرا که اشاعه فحشا از بزرگترین گناهان کبیره است و هیچ کس حق ندارد هتک حرمت مسلمانان و تعدى از ضوابط شرعیه نماید. فقط باید به وظیفه نهى از منکر به نحوى که در اسلام مقرر است عمل نمایند و حق جلب یا بازداشت یا ضرب و شتم صاحبانخانه و ساکنان آن را ندارند و تعدى از حدود الهى ظلم است و موجب تعزیر و گاهى تقاص مىباشد.» (صحیفه نور، جلد 17، صفحه 106، 24/9/61)
به طور کلى بسیارى از احکام قضایى و اخلاقى اسلام که شرایط اثبات جرم را بسیار مشکل نموده و مفرهاى متعددى براى فرد منحرف قایل شده و حتى مجازات هاى وضع شده براى کسانى که نتواند اتهامات طرح کرده براى افراد را اثبات نمایند (حکم قذف)، در راستاى همین موضع براى ابقاى انحراف در سطوح اولیه آن قابل تحلیل است.
با وجود این، حضرت امام و احکام قضایى اسلام، پس از اعمال همه راهکارهایى که براى ابقاى انحراف در مرحله نخستین آن به عمل مىآورد، در مواجهه با منحرفین و تبهکارانى که از این سطح فراتر رفته بخواهند امنیت و نظم اجتماعى و فرهنگى جامعه را مختل کنند برخوردى اصولى و قاطعانه دارد. از همین موضع است که امام جانبداریهاى سادهلوحانه بعضى افراد از جنایتکاران رژیم پیشین و تلاش براى تضعیف روند اقدامات دادگاههاى انقلاب را نفى نموده در مقاطعى ویژه از اعمال مجازات سنگین علیه عناصر و جریانهایى که به محاربه و مبارزه مسلحانه علیه نظام مبادرت ورزیدند تردید به خود راه نمىدهند.
نفى بىنظمى و سلب امنیت با بهانههاى مقدسمآبانه امام که هم وجودش در خدمت شرع مقدس و مدافع آرمانها و حتى مناسک آن است اجازه نمىدهد، مقدسمآبى، بهانهاى براى سلب امنیت و آسایش اجتماع باشد. در همین زمینه است که امام صریحا استفاده از بلندگو براى پخش صداى ادعیه و سخنرانان مذهبى در ساعات آخر شب و اوقات استراحت مردم را نفى نموده، در شرایط عادى، هرگونه اقدامى که آسایش معقول و نظم متعارف را مختل سازد هر چند با بهانه مراسم مذهبى نیز همراه باشد، مورد تایید امام قرار نمىگیرد.
در همین زمینه است که اخلال در نظم ارتش و نادیده انگاشتن سلسله مراتب نظامى را که در سالهاى اولیه پیروزى انقلاب، گروههاى منحرف به بهانه ایجاد جامعه بىطبقه توحیدى مطرح مىکردند نفى نموده، با استدلال، عوام فریبى آنها را افشاء نمودند.
ایشان براى مقابله با توجیهات مغرضانه آن گروهها، که با طرح شعار جامعه توحیدى، وجود سلسله مراتب نظامى را مغایر آن مىداشتند، بر رعایت نظم و سلسله مراتب تأکید نموده و فرمودند: «معناى جامعه توحیدى این است که همه کار خودشان را انجام بدهند، روى نظام و همه هم مقصدشان یکى باشد. همه با هم دوست و رفیق، سرباز با درجهدار، درجهدار و افسر با ارشد رفیق باشد، لکن اطاعت بکنند. اطاعت مسالهاى، رفاقت مسالهاى دیگر.
از آنچه گفته شد و با عنایت به کلیت مواضع حضرت امام در قبال مسایل اجتماعى و فرهنگى، مىتوان چنین استنباط نمود که رویکرد امام به مساله نظم و امنیت اجتماعى، نگاهى کلاننگر و تعلیلى است و در مواجهه با بىنظمى، اسیر ظواهر نظم نمىشود و هر نظمى را طلب نمىکند. همچنین امام بىاعتنا به عوامل و زمینههاى ساختارى و فرهنگى جرم ساز، به مجازات مجرمین بسنده نمىکند.
بر این اساس مىتوان گفت در منطق امام، در جامعهاى که به شدت نامتعادل است و اختلافات طبقاتى در آن چشمگیر است نمىتوان انتظار داشت امنیت اغنیا محفوظ بماند. نمىتوان انتظار داشت کارگران و کارمندان با حداقل حقوق و مزایا، نظارهگر درآمدهاى کلان و اقدامات استثمارگرانه و سود جویانه صاحبان قدرت و ثروت باشند و آنان بىهیچ توقع، خدمات سالم ادارى و فنى مورد نیاز آن غارتگران را فراهم آورند.
على محمد حاضرى
نشریه حضور، شماره 19