جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

نظم و امنیت اجتماعى از منظر امام خمینى(س)‏

امام خمینی(س) براى دو گروه‏رسالتى متضاد را به میراث گذاشته است. از یکسو فرزندان انقلابى و بیدارشدگان از ترنم سرود انقلابش، خود را مامور تحقق رسالتى مى‏دانند که وى بر دوششان گذاشته است و از سوى دیگر اردوگاه استکبار جهانى است که براى مقابله با موج اسلام‏خواهى و به اصطلاح خودشان بنیادگرایى حاصل از انقلاب او، به بسیج همه امکانات رسانه‏اى، اقتصادى و سیاسى و حتى نظامى دست زده است.

کد خبر: ۱۲۰۶۸
نظم و امنیت اجتماعى از منظر امام خمینى(س)‏

مقوله نظم و امنیت اجتماعى نوعاً از مباحثى است که در طبقه‏بندى موضوعات جامعه شناختى، نقطه مقابل جامعه‏شناسى تغییرات اجتماعى و بویژه در تعارض با مباحث تغییرات عمیق و انقلابات اجتماعى است. بر این اساس، سخن گفتن از نظم و امنیت در اندیشه کسى که نام وى با یکى از عظیم‏ترین انقلابات تاریخ معاصر پیوندى عمیق خورده است- تا آنجا که انقلاب اسلامى بى‏نام امام خمینى در هیچ کجاى جهان شناخته شده نیست- پارادوکس یا معماگونه خواهد بود. کسى که عظمت شخصیتش یا لااقل شهرت وى، به رهبرى انقلابى است که نه تنها امنیت 2500 سال نظام شاهنشاهى را در ایران درهم ریخت بلکه امنیت بسیارى از دیگر نظامهاى سلطه‏گر را نیز به خطر انداخت و آرزویش در هم ریختن چهارچوبها و داربست‏هاى ظالمانه نظام جهانى بود و در جهت تحقق این آرزو نیز اندیشه‏ها و طرحهایى را پى افکنده است که براى دو گروه‏رسالتى متضاد را به میراث گذاشته است. از یکسو فرزندان انقلابى و بیدارشدگان از ترنّم سرود انقلابش، خود را مامور تحقق رسالتى مى‏دانند که وى بر دوششان گذاشته است و از سوى دیگر اردوگاه استکبار جهانى است که براى مقابله با موج اسلام‏خواهى و به اصطلاح خودشان بنیادگرائى حاصل از انقلاب او، به بسیج همه امکانات رسانه‏اى، اقتصادى و سیاسى و حتى نظامى دست زده است.

قبل از ورود به اصل بحث تذکر این نکته ضرورى است که اندیشه و مواضع امام، آنچنان با روح تعالیم اسلام پیوند خورده است که انتساب آن به شخص ایشان مشکل یا ناصواب است. لذا در اغلب مواضع به ناچار بیش از آنکه به طرح موضع امام پرداخته باشیم، شاید بتوان گفت این مجموعه، کوششى براى درک موضع اسلام در قبال مسائل مورد پژوهش است امّا از آنجا که اسلام عزیز در طول تاریخ مورد تفاسیر و برداشتهاى مختلف و بعضاً بسیار ناهمگون و متعارض نیز قرار داشته است، در اینجا با روایتى از اسلام مواجهیم که در تعبیر امام «اسلام ناب» لقب یافته است به همین دلیل ممکن است در پاره‏اى موارد با برداشتهاى رایج و سنتى از اسلام نیز مغایر باشد.

بر اساس ملاحظات فوق دیدگاه امام خمینى دربار امنیت و نظم اجتماعى را در چند محور به شرح زیر مى‏توان تنظیم کرد.

چه نظمى باید پاس داشته شود؟

امنیت چه کسانى یا چه نظامى باید حفظ شود؟

در اندیشه امام سؤالهاى فوق، مسائلى‏ اساسى و محورى است و بدون پاسخگوئى به آنها نمى‏توان در مورد لزوم رعایت نظم و امنیت، نفیاً یا اثباتاً سخنى گفت. به عبارت دیگر امام به عنوان یک شخصیت مکتبى و انقلابى، مدافع هر نظم و و پاسدار هر امنیتى نیست بلکه در مواجهه با آن، اولین سؤال، کشف مشروعیت یا عدم مشروعیت آن است و بر اساس پاسخ دریافتى موضع بعدى اتخاذ مى‏گردد. جلوه انقلابى و به اصطلاح رادیکال شخصیت حضرت امام در مواجهه با همین سؤال ظاهر مى‏شود. امام آنگاه که در نظاره به نظم جهانى، آن را نظمى مدافع منافع و مطامع جهانخواران و پایمال کننده حقوق مستضعفین مى‏یابد، حکم به عدم مشروعیت آن داده و رسالت مقابله با آن را در خود مى‏یابد. همین نگاه در مواجهه با حکومت شاه نیز نافذ است و طبیعى است که وقتى آن را نامشروع و ظالمانه یافت، خود را موظف به تأمین امنیت آن نمى‏یابد.

اما نکته قابل توجه در این رویکرد این است که به صرف عدم مشروعیت نظام یا حکومتى و علیرغم احساس وظیفه نسبت به مبارزه و مقابله با آن، هر نوع بى‏نظمى و شکستن قوانین و مقررات آنرا نیز جایز نمى‏انگارد. به عبارت دیگر در این عرصه نیز اصل «هدف وسیله را توجیه نمى‏کند» صادق است. یعنى امام علیرغم اتخاذ هدف مقابله و مبارزه با نظامهاى فاسد، اتخاذ وسیله قانون‏شکنى و بى‏نظمى مطلق در قبال مقررات آن نظامها را جایز نمى‏داند. نمونه روشن این موضع، عدم جواز حضرت امام به مبارزین و مقلدین در مورد تصرف خارج از ضوابط در اموال و دارایى‏هاى دولت در رژیم شاه است. با آنکه عرف مبارزاتى یا فرهنگ انقلابیگرى رایج این بود که مبارزین براى تأمین هزینه یا امکانات مبارزه با رژیم شاه، به‏ نوعى تصرف یا سرقت اموال دولتى را مجاز مى‏دانستند ولى حضرت امام صریحا آن را نفى نموده و حکم به حرمت این نوع اقدامات مى‏دادند. همچنین با آنکه ظاهرا پاره‏اى از ایرانیان خارج کشور و بویژه عناصر انقلابى و مبارز، نوعى استفاده غیر مجاز از امکانات و خدمات عمومى از قبیل تقلب در پرداخت هزینه‏هاى تلفن عمومى و عدم پرداخت بلیط وسایل نقلیه و حتى سرقت اموال از فروشگاههاى کشورهاى اروپایى و غربى را مجاز مى‏دانستند با این توجیه که این استعمارگران اموال ملت ما را غارت کرده‏اند و این نوع بهره‏برداریها در مقابل حجم انبوه غارتهایى که آنها صورت داده‏اند ناچیز است، اما حضرت امام به صراحت این اقدامات را محکوم و حکم به حرمت آن دادند.

این قبیل موارد حاکى از آن است که حضرت امام ضمن توجه به مشروعیت و عدم مشروعیت نظام ها و حکومت ها و عدم تبعیت از ایده کور، دفاع از هر نظمى، اما هر نوع بى‏نظمى و قانون‏شکنى را حتى در قبال حکومت هاى ظالم نیز مجاز نمى‏دانستند. نگارنده در اینجا در صدد جستجوى مبانى فقهى این موضع و ادله آن نیست هر چند بعضى کوشیده‏اند اینچنین عنوان کنند که ظلم و فساد حکومت، مانع از حق مالکیت آن نیست ولى نکته جالب این است که همین مواضع نیز در مراحل مختلف مبارزه به یک نحو ظاهر نمى‏گردید و خود شاهد بودیم که در بحبوهه مبارزه با رژیم شاه، حکم عدل جواز براى پرداخت مالیات و قبوض آب و برق و دیگر وجوه پرداختى از طرف ملت به دولت را صادر کردند و حتى حکم فرار سربازان از سربازخانه‏ها و نظایر آن نیز صادر شد که قطعا آشنایان به مبانى فقهى حضرت ایشان، مى‏توانند مبانى فقهى آن را تشریح‏ نمایند. اما اشاره به این نمونه‏ها از این جهت لازم آمد که موضع حساس و ظریف امام در قبال کلیت مساله نظم و امنیت که از یکسو بعنوان بزرگترین انقلابى معاصر، هم نظم‏هاى مورد نظر قدرت‏هاى سلطه‏گر را نفى مى‏کند و از سوى دیگر به رعایت موازین و مقررات همان نظام‏ها فرمان مى‏دهد بهتر درک شود.

نکته دیگر در نگرش فقهى حضرت امام که به نوعى با موضوع بحث مرتبط است و روایتگر افق بلند نگاه امام در این مواضع است، تفاوت رویکرد امام با مساله اصلاحات ارضى شاه است. مى‏دانیم که اصلاحات ارضى شاه با مخالفت خیلى از علما و روحانیون مواجه بود هر چند همه آنها شجاعت و جسارت اتخاذ مواضع انقلابى امام را نداشتند اما در بسیارى از موارد، موضع مخالفت آنها با مخالفت هاى امام در قبال طرح هاى به اصطلاح انقلاب سفید شاه یکى نبود. چه بسا روحانیونى که با اصلاحات ارضى از آن جهت مخالف بودند که شاه اراضى و املاک بخشى از خانها و فئودالها را به زور و بدون رضایت آنها گرفته و بین زارعین تقسیم نموده بود و در واقع مخالفت آنها از باب ظلم شاه به اربابها بود و بر همین اساس، پاره‏اى از آنان حکم به حرمت تصرف زارعین در این زمینها مى‏دادند و زارعین متشرع نیز بر اساس نظر این گروه از علما باید اراضى را به مالکان بر مى‏گرداندند و این‏ همان موضعى بود که با بزرگ‏نمایى شاه و مارکسیستها، همدستى روحانیت و فئودالها نامیده مى‏شد.

اما تیزبینى سیاسى و روشن‏بینى فقهى امام مانع از این بود که در دام چنین موضعى گرفتار آید. امام از یک منظر برتر، نحوه حاکمیت و مالکیت خانها و فئودالها را بر اراضى مد نظر داشت و اعتقاد به عدم مشروعیت این نوع مالکیت‏ها مانع از آن بود که براى سلب آن توسط شاه، به دفاع از حقوق خانها بر مى‏خیزد. بر اساس تصور فوق‏الذکر بود که در آستانه پیروزى انقلاب و هنگامى که امام در پاریس بودند و نوع اقدامات امام پس از پیروزى مورد توجه بود، خبرنگار نروژى موضع امام را در مورد احتمال باز پس گرداندن زمینهاى واگذار شده به زارعین سوال کرد و امام با صراحت فرمودند خانها نوعا زمینها را با زور تصرف کرده‏اند لذا باز گرداندن به آنها موضوعیت ندارد.

به این ترتیب امام آن نظم اجتماعى و حقوقى که به نحوى ظالمانه، حقى براى خانها فرض نموده بود، ابطال نمود.

نکته مهم و قابل توجه در اندیشه امام درباره نظم و امنیت، عنایت به عنصرى است که در ادبیات امام، از آن به عنوان «نا امنى قانونى» یاد شده است و مراد از آن «حاکمیت قانون و نظم و تعقیب امنیتى» است که تحقق آن عین «ناامنى» و بى‏قانونى است و آن هنگامى رخ مى‏دهد که قانونگذار و مدافع امنیت، خود بر خلاف موازین قانونى و شرعى به حاکمیت رسیده باشد. اینجاست که امام، کورکورانه، مدافع این چنین نظم و امنیتى نیست. به عبارت دیگر در چارچوب این اندیشه، دفاع از نظم و تامین امنیت، فرع بر یک اصل کلى‏تر است و آن اطمینان از حد نصاب مشروعیت یا حجیت قانون یا نظم مورد انتظار است.

عامل ناهنجارى‏ها و بى‏نظمى‏ها چیست؟

مقصر چه کسى است؟

محور عمده دیگرى که در بررسى نظم و امنیت مورد انتظار امام قابل توجه است، نگرش تعلیلى و زمینه‏یاب ایشان در این زمینه است. بر خلاف بسیارى از نگرش‏هاى سنتى که در مواجهه با جرایم و قانون‏شکنى‏ها، مقصرین اصلى را خود افراد مجرم محسوب مى‏کنند، دریافت امام، با پاره‏اى نگرش هاى مرسوم در علوم اجتماعى جدید همخوانى زیادى دارد که زمینه‏هاى اجتماعى و فرهنگى و ساختار مناسبات اقتصادى حاکم را براى یافتن عامل وقوع جرم‏ مورد پرسش قرار مى‏دهند، بدیهى است امام متاثر از بینش اسلامى، یکسره در دام نگرشهاى دترمنیستى یا جبرگرایانه که هرگونه اراده و اختیار و مسوولیت فرد انسانى را در این قبیل رخدادها انکار مى‏کنند، نمى‏افتد. اما توجه به عوامل معده و زمینه‏هاى تسهیل کننده رفتار نابهنجار، نکته‏اى نیست که از دید تیزبین امام غافل بماند.

به عنوان بارزترین نشانه‏ها و مصادیق این توجه مى‏توان به موارد زیر اشاره کرد. در پاسخ خبرنگارى که در آخرین ماههاى مبارزه با حکومت شاه، در مورد اقدامات آینده دولت اسلامى، این سوال را مطرح کرده بود که اولین اقدام دولت اسلامى چه خواهد بود؟ امام مى‏فرماید، «اولین اقدام این است که همه عوامل فساد و مهمتر اینکه انگیزه‏هاى فساد در زمینه‏هاى اجتماعى، فرهنگى، اقتصادى و سیاسى با جدیت باید ریشه‏کن شود.

در جاى دیگر امام در تعلیل جرایمى چون سرقت و فحشا با طرح سوالى استفهامى مى‏فرمایند، «خیال مى‏کنید، آن دزدى که از دیوار بالا مى‏رود یا زنى که عفت خود را مى‏فروشد تقصیر دارد؟ وضع معیشت بد است که این همه جنایت و مفاسد بوجود مى‏آید.

همچنین امام در موارد مکرر، خطر شورش و عصیان مردمى را گوشزد مى‏کند که حداقل زندگیشان تامین نشده باشد و به وضوح تاکید مى‏کند که گرانفروشى، استثمار طبقات مرحوم، و عدم تامین حداقل مایحتاج کارگران و ... مى‏تواند شورش و عصیان آنان را بدنبال داشته باشد. به عبارت دیگر، وقوع بى‏نظمى و سلب امنیت اجتماعى را پیامد اجتناب‏ناپذیر ساختار اقتصادى ناسالم و ظالمانه مى‏داند.

همچنین امام اشارات فراوانى دارند به ناهنجاریهاى هدایت شده که مطامع و منافع قدرتها یا عناصرى از حاکمیت نظامها عامل اصلى آن هستند و مجرمین متعارف، در حقیقت قربانیان مطامع آنان محسوب مى‏شوند. در این زمینه مى‏توان به موارد مکررى اشاره داشت که امام مساله شیوع مواد مخدر در کشورهاى جهان سوّم و از جمله ایران را براى تخدیر فکر و انرژى نسل جوان آن، توطئه استعمارگرانى مى‏دانند که هر نوع هوشیارى و آگاهى ملتها را مانعى در جهت دستیابى به اهداف سلطه‏گرانه خود پنداشته و از طرق گوناگون براى برداشتن این مانع اقدام مى‏کنند. گسترش فساد و فحشاء و سیاست‏هاى تسهیل کننده‏اى که در رژیم شاه براى اشاعه آن اتخاذ مى‏شد نیز از این سنخ ناهنجاریهاى هدایت شده محسوب مى‏شود. امام تصریح دارند که جوانانى که معتاد به مواد مخدر بوده و یا در فساد و فحشاء غوطه‏ور باشند هرگز نمى‏توانند در این اندیشه باشند که بر کشور و منابع آن چه مى‏گذرد و ذخائر آن را که مى‏برد؟ و این همان وضعیت‏ مطلوب استعمار است نمونه دیگر مورد اشاره امام، دخالت عوامل و عناصر پر نفوذى مثل اعضاى خاندان سلطنت شاه در ایران و دیگر مقامات عالیرتبه پاره‏اى از کشورها در امر قاچاق مواد مخدر است که مصداقى دیگر از بى‏نظمى هدایت شده است و با سوء استفاده از امکانات و مصونیت‏هاى رسمى و غیر رسمى بوجود مى‏آید. بدیهى است انگیزه‏هاى مالى این نوع اقدامات نیز به انگیزه‏هاى فوق‏الذکر اضافه مى‏شود.

مى‏دانیم که در علوم انسانى و اجتماعى، روشهاى متعددى براى تحقق جامعه‏پذیرى و حصول اطمینان از رعایت ارزشها و هنجارهاى اجتماعى توسط آحاد جامعه شناخته شده است که قوى‏ترین و اطمینان بخش‏ترین آن راهها، فرهنگ‏پذیرى یا درونى کردن ارزشهاست به گونه‏اى که هر فرد با اعتقاد و ایمان قلبى نسبت به صحت و درستى ارزشها، رعایت آنها را بر خود فرض بداند و از درون ضمیر خود، کشش و تمایلى قلبى براى رفتار متناسب به آنها احساس کند و میل به تخلف از هنجارها را نه به لحاظ ترس از افشاء یا عوامل بیرونى دیگر بلکه به عنوان امر ناخوشایند در ضمیر خویش سرکوب کند. این شیوه که اساسا کاملترین وجه آن در فلسفه‏ها و مکاتب تربیتى دینى قابل تحقق است محور اصلى اندیشه امام در این زمینه است. در این رویکرد که اصل اعتقادى معاد نیز مقوم آن است، شعار مشهور آن حضرت که مى‏فرمود «عالم محضر خداست، در محضر خدا، معصیت نکنید» جلوه مى‏نماید. در اینجا با نوعى نظام نظارتى و کنترل کننده بسیار کارساز مواجهیم‏ که اگر جامعه‏اى موفق شود باور و اعتقاد قلبى به این اصل را که به نحوى فطرى در باطن انسانها نیز زمینه پذیرش آن وجود دارد تثبیت کند به ضمانت اجرایى بالایى براى رعایت ارزشها و عدم هنجارشکنى آشکار و پنهان افراد دست یافته است. امام که خود در عالى‏ترین مراتب چنین درک عرفانى از عالم قرار گرفته بود، علاوه بر اعمال یکى از قوى‏ترین نظامهاى کنترلى بر اعمال خود که تا نزدیکى‏هاى مرز «عصمت» در وجودش جلوه‏گر شده بود، موفق شد خیل عظیمى از جوانان را آنچنان به کنترل از درون وادارد که نظیر آن در تاریخ ملتها کمتر یافت مى‏شود. به عنوان شاهدى از جلوه و عملکرد این نظام کنترلى، بد نیست فضاى اخلاقى حاکم بر جوانان بسیجى در خطوط مقدم و مناطق جنگى کشور در طول 8 سال دفاع مقدس را با هنجارهاى رفتارى معمول نظامیان در سایر جنگ‏ها که معمولا با فسادهاى جنسى گسترده و تجاوز نظامیان همراه است مقایسه نماییم. در حالى که سالها پس از اتمام جنگ ویتنام، هنوز فحشاى حاصله از حضور نظامیان آمریکا در جنوب شرق آسیا دامنگیر ملت‏هاست، بوضوح شاهد بودیم که اخلاق جنسى حاکم بر بسیجیان ما در مناطق جنگى و غیر آن، از وضعیت متعارف عامه مردم و ساکنان هر منطقه پاکتر و سالمتر بود.

امام، این گونه نظام کنترل را نه تنها در حیطه مسایل اخلاقى که در حیطه نظم و انضباط نظامى نیز دنبال مى‏نمود و بدون اتکا بر دیسیپلین آهنین و خشن نظامیگرى متعارف و ارتشهاى استبدادى، نوعى انضباط اخلاقى و متعالى و متناسب با فرهنگ عبودیت و بندگى مومنانه را توصیه مى‏نمود. به عنوان نمونه مى‏فرمود، امروز اطاعت از بالا دست‏ها یک امر شرعى است. امروز کسى که بالاى‏ سر همه است، خداى تبارک و تعالى است که همه چیز را در ظاهر و باطن مى‏بیند.

علیرغم تاکید امام بر روشهاى کنترل درونى، از روش هاى کنترل بیرونى نیز غافل نبود. توضیح بیشتر این مطلب را در مبحث بعد دنبال مى‏کنیم.

یکى از مقولات مهم در تامین نظم و امنیت اجتماعى و مقابله با نابهنجاریها، روش هاى برخورد با متخلفین است که چنانچه از ظرایف کافى برخوردار باشد مى‏تواند در کاهش تخلفات و عدم اشاعه آن نقش موثرى داشته باشد.

او وجوه شاخص حضرت امام در این زمینه این است که امام بخش مهمى از متخلفین را قربانیانى مى‏دانند که تحت تاثیر عوامل مختلف به انحراف و تخلف کشیده شده‏اند؛ لذا رویکرد امام به آنان از موضع رحمت و عطوفت طبیب نسبت به بیمار است که بیش از آنکه در صدد مجازات و تنبیه متخلف باشد، در جستجوى راه درمان و علاج وى است. به عنوان نمونه امام به معتادان به عنوان طعم گرگ هاى پلید باندهاى قاچاق و حامیان پر نفوذ آنان مى‏نگرد که خود معتادان را باید با رافت و هدایت از دام آنان رهانید و هرگونه خشم و کین و مجازات را متوجه عاملین اصلى و قدرت‏هاى پشتیبان آنان نمود.

امام در این زمینه مى‏فرماید: آنهائى که افتاده‏اند باید دستشان را بگیریم. آنهایى که مبتلاى به این مخدرات هستند، اینها برادران ما هستند و ما باید اینها را نجات بدهیم و با چشم پدرى- برادرى به اینها نگاه کنیم. اینها را هدایت کنیم، نجات بدهیم، کوشش کنیم براى نجات این جمعیّت.

مصداق دیگرى از این نگرش را در ذکر خاطره‏اى که شهید شاه‏آبادى از امام نقل نموده است مى‏توان دریافت. وى نقل نموده است در یکى از تابستانهایى که امام پس از تعطیل دروس حوزه قم، به تهران آمده در مدرسه مروى درسى داشتند، در خاتمه درس، به اتفاق یکدیگر، عازم محل سکونت ایشان در یکى از نقاط شمیران مى‏شوند. فاصله خیابان ناصرخسرو تا ایستگاه اتوبوس‏هاى خط شمیران را که در محل پیچ شمیران قرار داشت پیاده طى نموده وارد ایستگاه مى‏شوند. امام که در آن موقع روحانى متشخص و میان سالى بودند همراه با طلبه جوان همراهشان وارد اتوبوسى مى‏شوند که در انتهاى آن تعدادى از جوانان که محتملا یکى دو نفر از بازیگران تاترهاى لاله‏زارى آن موقع نیز در آن حضور داشتند، حلق شوخى‏آمیزى تشکیل داده بودند که به محض ورود امام، متناسب با فرهنگ ضد روحانى زمانه، سوژه شوخى آنها واقع مى‏شوند. شاه‏آبادى نقل مى‏کند که جسارت و توهین‏هاى خلال این شوخیها بسیار سنگین و غیر قابل تحمل بود که بارها قصد برخورد با آنها را داشتم ولى چون کلمات به گونه‏اى مطرح مى‏شد که خطاب آنها بیشتر متوجه امام بود، تا من و امام نیز خونسرد و بدون واکنش بودند، من هم ساکت ماندم، به ویژه آن که با توجه به کثرت تعداد آنها، توانایى مقابله نیز در خود نمى‏دیدم. این وضعیت که از ایستگاه اولیه شروع شده بود در تمام مسیر ادامه یافت و نوعى تاثر رو حوضى تشکیل شده بود که آن جوانان بازیگران آن و روحانیت و شخص امام سوژه آن بود و مسافران اتوبوس نیز تماشاچیانى بودند که بر اثر تبلیغات گسترده ضد روحانى آن زمان، با آن جوانان همدلى داشتند. در یکى از ایستگاه هاى نزدیک انتهاى مسیر، آن جوانان پیاده مى‏شدند که به هنگام عبور از کنار صندلى امام، آخرین پرده توهین را اجرا کردند و آن انداختن عمامه از سر امام بود. ولى با کمال تعجب دیدم که امام همچنان با کمال خونسردى تمام، عمامه را برداشته بر سر گذاشتند. جوانان از اتوبوس پیاده شدند و آخرین اشارت توهین‏آمیز را به هنگام گذر از کنار اتوبوس نثار امام کردند. در این هنگام بود که متوجه بیان کلماتى از زبان امام شدم که چون دقت کردم دیدم امام مطلبى بدین مضمون فرمود: اى خداوندا، کى مى‏شود که جوانان ما را به ما برگردانى؟! شهید شاه‏آبادى که این سخنان را در ماه هاى اولیه بعد از پیروزى انقلاب نقل مى‏کرد خاطر نشان مى‏ساخت که امام از همان موقع کینه مقدس‏ خود را به جاى آن که متوجه آن جوانان کند، آنان را به چشم فرزندان خود نگریست که دست استعمار و ایادى دست نشانده‏اش آنها را از اسلام روحانیت جدا کرده است و لذا همت خود را متوجه مقابله با آمریکا و حکومت دست نشانده‏اش ساخت و پیروزى انقلاب اسلامى بهترین نشانه اجابت دعایى بود که فرزندان امام را به دامن اسلام باز گردانده بود.

امام همچنین با متخلفین و حتى جنایتکارانى که به نحوى ارادى‏تر، خود عامل و مقصر رفتار خلاف خود بودند در مرحله اول برخورد ارشادى و پندآمیز داشتند و حداکثر کوشش خود را به کار مى‏بردند تا از این طریق متنبّه شده به صراط حق بازگردند. موارد متعدد هشدارهاى خیرخواهانه و نصحیت‏هاى مکرر امام به شاه در سالهاى اولیه نهضت اسلامى مصداق بارز این سنت امام است. برخورد محبت‏آمیز و هدایتگرانه امام در مراحل مختلف تخلفات اولین رییس جمهور ایران که به علت عدم توجه وى سرانجام به عزل و فرار وى انجامید نمونه دیگرى از این رفتار است.

بیاد داریم که رییس‏جمهور فرارى حتى بعد از آن همه جنایتى که با همدستى منافقین انجام داده بود از تذکر خیرخواهانه امام بى‏نصیب نماند و از وى خواستند لااقل در این مرحله، از تداوم جنایت دست برداشته به مطالعه و فعالیت علمى مشغول شود تا شاید فرصتى براى توبه و اصلاح فراهم آید.

حضرت امام تحت تأثیر نظام فقهى و اخلاقى اسلام، مواضعى دارند که به زبان علوم اجتماعى امروز، مى‏کوشد تا مجرم و متخلف را در سطح انحرافات نخستین نگه دارد و به این ترتیب مانع از اشاعه جرم و زایل شدن قباحت اعمال خلاف در جامعه مى‏گردد. همچنانکه قبلا اشاره شد، امام موکدا از عوامل و متصدیان دستگاه انتظامى و قضایى مى‏خواهد تا اولا از طریق تجسس‏هاى افراطى، تخلف‏هاى پنهان افراد خاطى را تا آنجا که به امنیت کلى جامعه آسیب نمى‏زند، ردیابى نکنند. ثانیا امام از این عوامل و همه مردم مى‏خواهد، به فرض کشف جرم یا مواجهه با مواردى از فساد اخلاقى، از افشاى عمومى آن خوددارى نمایند و صرفا از طریق مراجع ذیربط و با رعایت حرمت افراد اقدام نمایند. حضرت امام در این زمینه مى‏فرماید: «موکدا تذکر داده مى‏شود که اگر براى کشف خانه‏هاى تیمى و مراکز جاسوسى و افساد علیه نظام جمهورى اسلامى از روى خطا و اشتباه به منزل شخصى یا محل کار کسى وارد شدند و در آنجا با آلت یا آلات قمار و فحشا و سایر جهات انحرافى مثل مواد مخدره برخورد کردند حق ندارند آن را پیش دیگران افشا کنند، چرا که اشاعه فحشا از بزرگترین گناهان کبیره است و هیچ کس حق ندارد هتک حرمت مسلمانان و تعدى از ضوابط شرعیه نماید. فقط باید به وظیفه نهى از منکر به نحوى که در اسلام مقرر است عمل نمایند و حق جلب یا بازداشت یا ضرب و شتم صاحبان‏خانه و ساکنان آن را ندارند و تعدى از حدود الهى ظلم است و موجب تعزیر و گاهى تقاص مى‏باشد.» (صحیفه نور، جلد 17، صفحه 106، 24/9/61)

به طور کلى بسیارى از احکام قضایى و اخلاقى اسلام که شرایط اثبات جرم را بسیار مشکل نموده و مفرهاى متعددى براى فرد منحرف قایل شده و حتى مجازات هاى وضع شده براى کسانى که نتواند اتهامات طرح کرده براى افراد را اثبات نمایند (حکم قذف)، در راستاى همین موضع براى ابقاى انحراف در سطوح اولیه آن قابل تحلیل است.

با وجود این، حضرت امام و احکام قضایى اسلام، پس از اعمال همه راه‏کارهایى که براى ابقاى انحراف در مرحله نخستین آن به عمل مى‏آورد، در مواجهه با منحرفین و تبهکارانى که از این سطح فراتر رفته بخواهند امنیت و نظم اجتماعى و فرهنگى جامعه را مختل کنند برخوردى اصولى و قاطعانه دارد. از همین موضع است که امام جانبداریهاى ساده‏لوحانه بعضى افراد از جنایتکاران رژیم پیشین و تلاش براى تضعیف روند اقدامات دادگاههاى انقلاب را نفى نموده در مقاطعى ویژه از اعمال مجازات سنگین علیه عناصر و جریانهایى که به محاربه و مبارزه مسلحانه علیه نظام مبادرت ورزیدند تردید به خود راه نمى‏دهند.

نفى بى‏نظمى و سلب امنیت با بهانه‏هاى مقدس‏مآبانه‏ امام که هم وجودش در خدمت شرع مقدس و مدافع آرمانها و حتى مناسک آن است اجازه نمى‏دهد، مقدس‏مآبى، بهانه‏اى براى سلب امنیت و آسایش اجتماع باشد. در همین زمینه است که امام صریحا استفاده از بلندگو براى پخش صداى ادعیه و سخنرانان مذهبى در ساعات آخر شب و اوقات استراحت مردم را نفى نموده، در شرایط عادى، هرگونه اقدامى که آسایش معقول و نظم متعارف را مختل سازد هر چند با بهانه مراسم مذهبى نیز همراه باشد، مورد تایید امام قرار نمى‏گیرد.

در همین زمینه است که اخلال در نظم ارتش و نادیده انگاشتن سلسله مراتب نظامى را که در سالهاى اولیه پیروزى انقلاب، گروههاى منحرف به بهانه ایجاد جامعه بى‏طبقه توحیدى مطرح مى‏کردند نفى نموده، با استدلال، عوام فریبى آنها را افشاء نمودند.

ایشان براى مقابله با توجیهات مغرضانه آن گروهها، که با طرح شعار جامعه توحیدى، وجود سلسله مراتب نظامى را مغایر آن مى‏داشتند، بر رعایت نظم و سلسله مراتب تأکید نموده و فرمودند: «معناى جامعه توحیدى این است که همه کار خودشان را انجام بدهند، روى نظام و همه هم مقصدشان یکى باشد. همه با هم دوست و رفیق، سرباز با درجه‏دار، درجه‏دار و افسر با ارشد رفیق باشد، لکن اطاعت بکنند. اطاعت مساله‏اى، رفاقت مساله‏اى دیگر.

از آنچه گفته شد و با عنایت به کلیت مواضع حضرت امام در قبال مسایل اجتماعى و فرهنگى، مى‏توان چنین استنباط نمود که رویکرد امام به مساله نظم و امنیت اجتماعى، نگاهى کلان‏نگر و تعلیلى است و در مواجهه با بى‏نظمى، اسیر ظواهر نظم نمى‏شود و هر نظمى را طلب نمى‏کند. همچنین امام بى‏اعتنا به عوامل و زمینه‏هاى ساختارى و فرهنگى جرم ساز، به مجازات مجرمین بسنده نمى‏کند.

بر این اساس مى‏توان گفت در منطق امام، در جامعه‏اى که به شدت نامتعادل است و اختلافات طبقاتى در آن چشمگیر است نمى‏توان انتظار داشت امنیت اغنیا محفوظ بماند. نمى‏توان انتظار داشت کارگران و کارمندان با حداقل حقوق و مزایا، نظاره‏گر درآمدهاى کلان و اقدامات استثمارگرانه و سود جویانه صاحبان قدرت و ثروت باشند و آنان بى‏هیچ توقع، خدمات سالم ادارى و فنى مورد نیاز آن غارتگران را فراهم آورند.

على محمد حاضرى‏

نشریه حضور، شماره 19

انتهای پیام

دیدگاه شما