پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران: بامداد روز جمعه پنجم دی سال ۱۳۸۲ روزی بود که زمین لرزه شدیدی با قدرت 6.3 در مقیاس ریشتر شهر تاریخی بم را در هم کوفت و برای سال ها بم را عجیبن با غم کرد. در این زلزله بیش از 40 هزار تن جان خود را از دست دادند. به همین مناسبت 5دی را روز ملی ایمنی در برابر زلزله نامگذاری کردند.
زلزله از پدیدهای طبیعی است که در طول تاریخ بارها انسان را به وحشت انداخته و موجب تخریب شهرها و روستاهای زیاد همراه با تلفات انسانی شدید بوده است.
پراکنش مناطق لرزه خیز جهان شامل کمر بند چین خورده آلپ - هیمالیا (جائی که پوسته آسیا - اروپا(اوراسیا) به صفحه آفریقا - هند برخورد می کند . در کشورهای ایتالیا، یونان، ترکیه، ایران، شمال هند)، کمر بند اطراف اقیانوس آرام(جائی که صفحه اقیانوس آرام به صفحه قاره آسیا - اروپا ـ آمریکای جنوبی ـ استرالیا و امریکای شمالی برخورد می کند. در این ناحیه از کامچاتکا تا هکایدو شدیدترین زلزله ها اتفاق می افتد . عمق کانون زلزله در این منطقة به حدود 60 کیلومتر می رسد وامواج تسونامی در اثر زلزله دراین منطقه ایجاد می شود.) و کمربند میانی اقیانوس اطلس می شود.
ایران از جمله کشورهای زلزلهخیز جهان بوده و روی یکی از 2 کمربند بزرگ لرزهخیزی کره خاکی موسوم به «آلپا یا آلپ- همیالیا» قرار گرفته است و هر از گاهی زمین لرزههای بزرگی در آن به وقوع میپیوندد.
در سال 1341زلزله وحشتناکی در بویین زهرا به وقوع پیوست که منجر به کشته شدن بیش از 25 هزار نفر شد.
مقارن ساعت 11 صبح روز یازدهم شهریور 1341، زلزله بسیار شدیدی که وسعت آن 7.2 در مقیاس ریشتر بود، بخش وسیعی از ایران را لرزاند که مرکز اصلی آن در بویین زهرا از توابع قزوین بود. در زلزله بویین زهرا که در سرزمینی به وسعت 40 هزار کیلومتر مربع روی داد، بیش از 110 روستا با خاک یکسان شد.
در سال های اخیر زلزله آذربایجان نیز اتفاق تلخی بود که باعث تخریب وسیع بسیاری از روستاهای شهرستان های ورزقان و هریس شد. این زلزله در ساعت های 16:53 و 17:04 روز 21 مرداد 1391، مناطق اهر و ورزقان آذربایجان شرقی را به لرزه درآورد و باعث کشته شدن 306 نفر و زخمی شدن بیش از5 هزار نفر شد.
بعد از وقوع هر زلزله ای بخشی از کشور در شرایط بحران قرار می گیرد و مدیریت های بعد از وقوع زلزله با تشکیل ستاد های مقطعی و با حالتی اورژانسی به مدیریت وضعیت پیش آمده می پردازد. تا ماهها و حتی سال ها صحبت از بازسازی مناطق تخریب شده می شود، ولی آنچه مسلم است لااقل با سپری شدن ماه ها و سال ها هیچ کدام از بخش های آسیب دیده نمی توانند خود را بازیابند و مردمان آسیب دیده از زلزله روند زندگی عادی خود را بازیابی نمی کنند. با وجود بازسازی های انجام شده در بم و رودبار و ورزقان و هریس و سایر مناطق آسیب دیده از زلزله جای زخم آن هنوز پابرجاست.
البته نباید از این نکته بگذریم که بافت های فرسوده و آسیب پذیر شهری و روستایی در برخی مناطق کشورمان گاه، به واسطه وقوع زمین لرزه ها و تخریب حاصل از آن و با پرداخت هزینه های هنگفت جانی و مالی شروع به بهبود و مقاوم سازی می کند.
کلید واژه « مقاوم سازی» شاید مهمترین کلیدواژه ای باشد که در روز ملی ایمنی در برابر زلزله باید به آن توجه کرد. بسیاری از کارشناسان معتقدند بهترین و کم هزینه ترین راهکار مقابله با بلایا و هزینه های ناشی از زلزله در مناطق زلزله همین مقاوم سازی تاسیسات شهری،ساختمان ها و در کل سکونت گاههای شهری و روستایی است.
مقاومسازی در علم مهندسی عمران به مفهوم بالابردن مقاومت یک سازه در برابر نیروهای وارده است. امروزه از این اصطلاح بیشتر در مورد نیروی زلزله استفاده میشود.یکی از موضوعات مهم و اساسی در راهبرد کاهش خطرپذیری در برابر زلزله، مقاومسازی ساختمانهای موجود با کمترین هزینه با سرعت بالا و بهصورت ساده است تا دستکم جان شهروندان در زلزلهای با قدرت متوسط به بالا حفظ شود.
چه ساختمانهایی به مقاومسازی نیاز دارند؟ دسته اول ساختمانهای حیاتی هستند که بهدلیل نوع کاربری و استفادهای که دارند امکان انتقال تجهیزات را نداشته و از طرفی باید عملکرد خود را بعد از زلزله نیز حفظ کنند. این ساختمانها شامل مراکز درمانی، ایستگاههای مخابراتی و تلویزیونی، مراکز امنیتی و پالایشگاهها هستند. دسته دوم را ساختمانهایی تشکیل میدهند که در حال حاضر شرایط خاصی ندارند اما پس از زلزله بهعنوان مراکز خدماتی و کمک رسانی مورد نیاز هستند و لازم است حتماً سرپا باشند.
بشر در سال های اخیر اطلاعات زیادی در مورد زلزله کسب کرده و فرآیند وقوع آن را بهتر از پیش درک نموده و با تلفات ناشی از آن آشنا شده است. اما هنوز هم برای مقابله با آن کاری نمی توانیم انجام دهیم. دانش امروزی با توانی که دارد راه حل هایی را پیشنهاد می کند که در برخی از شرایط مفید به نظر می رسد. با این وجود، در حال حاضر این امکان وجود ندارد که به مردم گفت دقیقاً چه وقت زلزله روی می دهد.
شاید آشنا کردن مردم با نحوه برخورد با بحران ناشی از وقوع چنین بلایای طبیعی یک راهکار برای بعد از وقوع آن باشد و برگزاری مانورهای زلزله و گنجاندن راه های کنترل آسیب در کتاب های درسی مفید باشد. اما با مروری بر کارنامه کشورهای موفق در کنترل آسیب های ناشی از زلزله متوجه خواهیم شد آنها با درک صحیح مسئله و با استفاده از علم روز توانسته اند با زمین لرزه های بسیار شدید تر از آنچه در کشور ما روی می دهد مقابله کنند.
آمار بسیار پایین خسارات های مالی و جانی زلزله های بزرگ در ژاپن به خوبی تاثیر اعمال سیاست های حاکمیتی در کاهش آثار زیانبار زلزله را نشان می دهد.
به عقیده بسیاری از کارشناسان، آموزش های عمومی در زمینه آماده سازی مردم برای مقابله با وقوع زلزله و پی آمدهای ناشی از آن نیز اهمیتی فوق العاده در کاهش خسارت های مالی و جانی دارد که در صورت رعایت آن مدیریت بحران نیز تسهیل خواهد شد.
توسعه و تجهیز نهادهای اجرایی تخصصی مدیریت بحران و تامین بستر قانونی و حقوقی مناسب برای فعالیت آنها؛ بهبود سازوکارهای هماهنگی میان نهادهای اجرایی عملکننده در شرایط اضطراری؛ ترویج نگرش مدیریت پیشگیرانه بحران بهجای مدیریت شرایط اضطراری؛ بهبود زیرساختها؛ توسعه آموزشهای تخصصی و پرورش نیروی انسانی متخصص در امر مدیریت بحران؛ همسوسازی روند توسعه شهرها با الزامات و اولویتهای مدیریت مخاطرات؛ هدایت فرهنگ عمومی جامعه و افزایش آگاهیهای عمومی در این زمینه؛ جذب و گسترش مشارکتهای مردمی برای کاهش آسیبپذیری؛ برقراری سازوکارهای حفظ و ارتقای آمادگی و توانمندی سازمانهای عملکننده و سرانجام پیشبینی و تخصیص بودجه به طرحهای پیشگیری و کاهش خطرپذیری، علاوه بر بودجههایی که برای مقابله و بازسازی اختصاص مییابد.
آموزش و جلب مشارکتهای مردمی و سازماندهی نیروهای داوطلب مردمی و بسیج در قالب طرحهای متنوع و متعدد از جمله: جذب، آموزش، سازماندهی و تجهیز گروههای «داوطلب واکنش اضطراری مـحله» و یا به اختصار گروههای دوام، به سرعت در حال پیگیری است و این گروهها در برخی محلات تشکیل شده است.
اگر از مباحث تئوریک و باید و نبایدهای روی کاغذ بگذریم، آنچه ضروری به نظر می رسد، بررسی وضعیت نهادها و ساختارهای موجود و مرتبط با مسئله مقاوم سازی، مدیریت بحران ( ستادهای بحران منطقه ای و مرکزی)، آموزش و پرورش، بهداشت و درمان و نهادها مرتبط با بازسازی مناطق آسیب دیده از زلزله و ارزیابی عملکرد آنها در سالهای گذشته است. آیا نمره قابل قبولی در کاستن از آثار مخرب و یا مدیریت صحیح بلایی طبیعی چون زلزله را داشته ایم؟ این سئوالی است که بهتر است از هم اکنون به دنبال پاسخ آن باشیم و بعد از ازریابی آن به پر کردن حفره ها و ترمیم نقاط ضعفمان بپردازیم. علاوه بر تجربیات بسیار تلخی که در باب زلزله در تاریخ کشورمان داریم، تجربیات موفق دیگر کشورهای لرزه خیز جهان پیش رویمان است و نباید برای بهتر شدن در زمینه مقابله با این پدیده طبیعی هزینه های بیشتری بدهیم.