جماران | آخرین اخبار ایران و جهان، سیاست، اقتصاد و اندیشه

بررسی بحران هویت در ایران و پیامد های آن - ۱؛

من کیستم؟!

کد خبر: ۱۰۱۶۶۷
من کیستم؟!

پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران: من کیستم؟ این سوالی است که ذهن هر فردی را به خود مشغول می سازد .به دنبال همین سوال است که فرد در جهت جستجوی خویشتن و کسب هویت تلاش می کند.شاید تا چند دهه ی پیش تصور عامه ی مردم ما از هویت همان مشخصات فردی بود اما با وقوع تحولات سیاسی و اجتماعی مهم در جهان هویت بار معنایی تازه ای یافت و با خود مسائل جدیدی را همراه آورد،مسائل مذکور بازتاب اصطکاک هایی است که به رغم حرکت به سمت دهکده ی جهانی و جهانی شدن دامنگیر جوامع بشری شده است . باید گفت مهم ترین سال های زندگی یعنی دوران جوانی و نو جوانی عرصه ی شکل گیری هویت است و هیچ چیز در دنیا به اندازه ی سوالاتی که به هویت مربوط می شود برای نوجونان و جوانان نگرانیٰ ایجاد نمی کند،این که نوجوان به گمان خویش چگونه انسانی است و استنباط دیگران در باره ی وی چگونه است او را به تسلط یافتن به خویش وا می دارد. صاحب نظران بر این اعتقادند که خود آگاهی فرد نسبت به حقیقت خود و نیز شناخت و پیروی فرد از انتظارات و قواعد پذیرفته شده اجتماعی،سلامت زندگی فردی و اجتماعی افراد جامعه را تضمین می کند و از میزان ارتکاب جرایم ،انحرافات اجتماعی و بروز آسیب های اجتماعی می کاهد . بدین لحاظ طرح مبحث بحران هویت وابعاد مختلف آن به عنوان یکی از عوامل کلیدی در گسترش دامنه ی انحرافات اجتماعی از جمله نیاز های ضروری جامعه ی کنونی ماست.

مقدمه

از ویژگی های عصر جدید، جریان بر شتاب زندگی است به گونه ای که آدمی درپیچ و خم سال ها و ادوار رشد مجال آن را پیدا نمیکند که به خود بیندیشد و خود را بیابد و جایگاه خویشتن را در هستی مورد ارزیابی قرار دهد .تحولات فزاینده بعضا به گونه ای اتفاق می افتد که انسان از تحلیل آنها عاجز و در مانده می شود. در زمینه ی سوابق تاریخی هویت در ایران بررسی مقطعی از تاریخ گذشته یعنی حدود 170 سال پیش اهمیت اساسی دارد ،زیرا غرب به دلیل داشتن فن آوری نظامی برتر و دانش نوین زمینه ی نوعی سلطه را بر سرزمین های اسلامی به ویژه ایران فراهم نمود .رویکرد ایران در مواجهه با تمدن غرب غالبا متکی بر رویکرد طرد وانکاریا رویکرد مرعوب شدن،خود باختگی و تسلیم بوده است متاسفانه رویکرد سومی که به گزینش آگاهانه از تمدن غرب متمایل باشد در کار نبوده و لذا عقب افتادگی جامعه ی ایران از آن زمان به بعد تا حدودی محصول از دست دادن هویت و خود باوری ملی ما تلقی می شود.
سیر تحولات پس از انقلاب اسلامی به گونه ایست که برای جوانان یا به تعبیری نسل سوم انقلاب چالش ها و تردید ها زیادی را ایجاد کرده است . نسل جوان امروز بیش تر در فضای ناشی از تعارضات اجتماعی و فرهنگی پس از جنگ و اخیرا تحولات ناشی از پیشرفت شگرف فن آوری رسانه ها به ویژه اینترنت و ماهواره رشد کرده و متاثر شده است ،از طرفی نظام آموزشی موجود هم نتوانسته به هر دلیل از عهده ی حل معضلات پدید آمده در این راه بر آید.بنابراین می توان گفت که هویت یابی به طور کلی در زمینه ی فردی و اجتماعی و به طور خاص در زمینه ی ملی چنان که لازم است شکل نگرفته است به معنای دقیق تر معنای هویت در نزد این نسل با معنایی متفاوت از نسل پیش مطرح است در هر حال پاره ای از صاحب نظران و آگاهان به مسائل اجتماعی این وضعیت را بحران هویت نام نهاده اند اینان معتقدند که بحران هویت سبب شده که برخی جوانان از درک و حل مسائل اجتماعی کشور خود ناتوان باشند،احساس مسئولیت و تعهد را از دست بدهند این حالت موجب بروز آسیب های اجتماعی از جمله آشفتگی های فکری ،گرایش به اعتیاد ،بی میلی نسبت به زندگی، فرار مغزها وووو شده .بنابراین همه ی اندیشه وران و دغدغه داران تربیت این نسل، نیازمند شناخت این بحران اند آگاهی ازینکه در مسیر هویت یابی کدام سنگلاخ نشسته است و رسیدن به هویت ملی در بعد فرهنگی،اجتماعی و سیاسی و مهم تر از آن در بعد دینی چگونه ممکن و میسر می شود بسیار ضروری است .در عصر جهانی شدن و هنگامه ی فرو پاشی فرهنگ ها چه باید کرد تا جوان ما به هویت خویش ببالد و پیش از آن هویت خویش را در یابد و به عنوان یک ارزش محافظ وپاسدار آن باشد ؟

مفهوم شناسی هویت

واژه ی هویت کلمه ای عربی است به معنی یکی بودن موصوف با صفات اصلی و جوهری مورد نظر .به عنوان مثال وقتی میگوییم فلان شخص هویت انسانی دارد ،یعنی صفات او با آنچه از یک انسان انتظار می رود ،مطابقت دارد.به طور معمول بحث هویت از دو منظر فردی و اجتماعی مورد مطالعه قرار می گیرد.هویتی که به عنوان هویت فردی مورد نظر ماست ،به معنای خود آگاه بودن فرد نسبت به خود است که معمولا در دروره ی بلوغ به تدریج در شخص پدیدار می شود و در جوانی به کمال می رسد و در بزرگسالی به تکوین هویت اجتماعی منجر می شود . هویت اجتماعی درک ما ازین مطلب است که چه کسی هستیم و دیگران کیستندو از طرف دیگر دیگران از خودشان و افراد دیگر از جمله خود ما چه درکی دارند. از عوامل موثر در شکل گیری هویت می توان به زبان ،دین ،زادگاه ،شغل ،جمعیت ،قومیت و تاریخ گذشته اشاره کرد.با عنایت به این عناصر می توان هویت اجتماعی را چنین تعریف کرد: مجموعه ای از خصوصیات و مشخصات اجتماعی ،فرهنگی ،روانی ،فلسفی ، زیستی و تاریخی همسان است که بر یگانگی و همانندی اعضای آن دلالت می کند و آنان را در یک ظرف زمانی و مکانی معین به طور مشخص و آگاهانه از سایر گروه ها متمایز می سازد . برای مثال شخصی که خود را متعلق به یک گروه اعم از خانواده، تیم ورزشی یا گروه دانش آموزی می داند و هم چنین کسی که خود نسبت به ایرانی،عربی یا چینی بودن احساس تعلق می کند و این احساس را نیز خو شایند می یابد و از این راه در صدد ابراز خویش یا هویت خود بر می آید و خود را حل شده در واقعیتی فراتراز من که می توان آن را به ما تعبیر کرد می بیند به طوری که حتی نمیتواند خود را جدا از آن تصور کند صاحب هویت گروهی و اجتماعی است .

کارکرد هویت و مشکلات هویت یابی

به راستی اهمیت هویت در چیست؟ چه ارزشی دارد؟ و کارکرد آن چگونه است؟ احساس هویت دارای کارکردی بسیار مهم در حد هدفمند کردن زندگی فردی و اجتماعی است.لذا زیستن بدون احساس هویت برای فرد ممکن نیست این معنا را اریک فروم روان شناس معاصر چنین بیان می کند" نیاز به احساس هویت از شرایط هستی انسان سرچشمه می گیرد و منبع شدید ترین کوشش ها و کشش هاست چون شخص بدون احساس من بودن نمی تواند از سلامت روانی برخوردارباشد،لذا برای بدست آوردن من از هیچ کاری فروگذار نیست.این نیاز در فراسوی میل شدید به موقعیت اجتماعی و انطباق نهفته است و گاهی شدید تر از میل به ادامه ی زندگی جسمی است.مردم زندگی خود را به خطر می اندازند، از عشق خود صرفنظر می کنند، ازآزادی خود چشم می پوشند ،فکر و اندیشه ی خود را فدا می سازند تا جزئی از گروهی شوند و در نتیجه احساس هویت کنند نیاز به پیوند،ریشه داشتن و اعتلا از لحاظ ابراز هویت آنچنان حیاتی است که اگر انسان نتواند این نیاز را به طریقی تامین کند سلامت روحی هم نخواهد داشت."از طرفی هویت یابی امری دشوار پیچیده و تابع عوامل ومتغیرهای مختلف اجتماعی است در بحران هویت،نوجوان شدیداً دچار اضطراب و ناراحتی ذهنی است به صورتیکه نمی تواند جنبه های مختلف شخصیت خویش را در یک خویشتن قابل قبول و هماهنگ ، سازمان دهد . به هنگام بحران هویت نوجوان در سه مورد یا بیشتر از موارد زیر دچار شک و تردید است .

-1 اهداف بلند مدت2.- انتخاب شغل3.- الگوی رفاقت4.- رفتارهاو تمایلات جنسی -5. تشخیص مذهبی -6.نظام ارزش های اخلاقی.7- تعهد به گروه . اما باید توجه داشت چه بسیارند انسان هایی که در خود پدیده ی بحران هویت را تجربه کرده و از سر گذرانده اند برای مثال متفکرانی نظیر امام محمد غزالی و دکارت یکی از شرق و دیگری از غرب چهره هایی اند که هریک در مسیر زندگی فکری خود به گونه ای دچار سرگشتگی شده اند اما در نهایت بر آن فایق آمده اند و به کمال رسیده اند.معمولا درصد بالایی از نوجوانان توانایی عبورموفق از این مرحله ی طبیعی رشد روانی و یافتن هویت خویش را دارند .اما گاهی مشکلاتی برسر هویت یابی و پشت سر گذاشتن آن وجود می آید که عبارتند از:هویت یابی زود رس و هویت آشفته این دو عبارت در واقع طبقه بندی بحران هویت از منظر روانشناسی می باشد که بیشتر درباره ی آن ها توضیح خواهیم داد.

هویت یابی زودرس

نوجوانانی که هویتشان زودتر از موعد وبدون انتخاب های فردی آگاهانه تثبیت می شود گرفتار بحران هویت می شوند. تایید دیگران برایشان اهمیتی اساسی دارد، برای مراجع قدرت اهمیت زیادی قایلند ،بیش تر همرنگ جماعتند و کمتر استقلال رای دارند ،در ضمن به ارزش های سنتی از جمله مذهبی بیشترعلاقه نشان می دهند،خود را درگیر مسایل فکری مهم نمی کنند ،لذا افکارشان سطحی است یعنی در جهت کشف حقایق دست به تلاش جدی نمی زنند .

هویت آشفته

اینان نوجوانانی اند که چون نمی توانند خود را بیابند خویشتن را رها و فارغ ازپیوند نگه می دارند.همچنان در حالت پیش از شکل گیری هویت باقی می مانند. از عواقب آشفتگی هویت این است که نوجوان عزت نفس کمی دارد و استقلال اخلاقی او رشد نیافته ،احساس مسئولیت در قبال زندگی را دشوار می یابد ودارای فکری نا منظم است، لذا مستعد گرایش به مواد مخدر است،در دوستی ها و هم نوایی ها ناپایدار و سست عهد است با این حال باید دانست که آشفتگی هویت لزوما امری منفی نیست در حقیقت افرادی آشفتگی هویت را از سر گذرانده اند در مقایسه با افرادی که هویت زودرس داشته اند شخصیت مستحکم تری داشته خلاق ترند و به لحاظ تفکر عمیقترند.

بحران هویت

واژه ی بحران به معنی عدم تعادل یا ناپایداری درهرحالت و وضعیت و در نتیجه به مخاطره افتادن وضعیت مطلوب است. بحران انرژی بحران، اقتصادی ،بحران فکری و.... همه تعبیرهایی از ناپایداری در وضعیت مطلوب است .بحران هویت اجتماعی هم به وضعیتی گفته می شود که فرد یا جامعه هوشیاری یا آگاهی لازم را نسبت به خود از دست بدهد و حالت مردد و ناپایدار به خود بگیرد.اریکسون بحران هویت فرد را عدم توانایی نوجوان در قبول نقشی که جامعه از وی انتظار دارد معرفی می کند .در حالت بحران هویت اجتماعی فرد نقش خود را در گروه نمی دانند و در سطح کلانتر جامعه نیز کارکرد خود را از دست می دهد و دچار سردرگمی می گردد نهادهای اجتماعی ازحالت تعادل خارج می شوند و منزلت اجتماعی افراد لطمه می بیند.روشن است که بحران هویت نیز پدیده ای ناپایدار است و جنبه ی عارضی دارد و دیر یا زود بایستی از ناپایداری خارج شده حالت ثابت و متعادل بگیرد، آنچه مهم است این است که بعد از بحران با چه وضعیتی رو به رو خواهیم بود؟آیا این بحران سپری شده و به وضعیت مطلوب رسیده است؟ یا بر عکس موجب دشواری ها و انحرافات جبران ناپذیر شده است ؟چه بسیارند انسان هایی که در خود پدیده ی بحران هویت را تجربه کرده و از سر گذرانده اند برای مثال متفکرانی نظیر امام محمد غزالی و دکارت یکی از شرق و دیگری از غرب چهره هایی اند که هریک در مسیر زندگی فکری خود به گونه ای دچار سرگشتگی شده اند اما در نهایت بر آن فایق آمده اند و به کمال رسیده اند.

شاخص های بحران هویت

چگونه می توان بحران هویت را تشخیص داد ؟علایم و نشانه های آن چیست ؟ آسیب های هویت متناظر و متناسب با مولفه های آن قابل تعریفندچنانچه هویت را در مفهوم اجتماعی آن در نظر بگیریم توجه ما بیشتر به آسیب های اجتماعی معطوف می شود و در صورتیکه به مفهوم روانشناختی آن نزدیک شویم آسیب های روانشناختی ناشی از آن توجه مارا به خود جلب خواهد نمود و در مواردی که بحران هویت را در مفهوم فرهنگی آن بررسی کنیم آسیب های فرهنگی بیشتر موردنظرمان خواهد بود.

همان طور که در زمان بیماری جسم بر اساس علایم بالینی می توان نوع بیماری علل و روش درمان را تشخیص داد بیماری های اجتماعی نیز دارای علایمی اند که به کمک آنها می توان بیماری را تخیص داده و معالجه کرد بنابراین مهم ترین علایم بحران هویت را از منظر جامعه شناسی می توان به شرح زیر دسته بندی کرد .

بیگانگی از خود

این عبارت به معنای گسستگی یا جدایی میان افراد با کل شخصیتشان است و دارای علت های متفاوتی است از جمله جدایی انسان از محیط عینی،نظیر محیط کار و جدایی خود با خود یا از خود.در این وضعیت نه تنها انسان ها نسبت به یکدیگر احساس جدایی می کنند بلکه با خود نیز سر ستیز دارند،ودرواقع هستی و حقیقت خود را گم می کنند به عنوان نمونه نوکیسه ها و تازه به دوران رسیده ها دچار این آسیب می باشند.

بیگانگی اجتماعی

نقطه ی مقابل هویت اجتماعی قرار دارد و روشن است هنگامی که چنین حالتی در عرصه ی گسترده ی اجتماعی رخ می دهد عواقب آن تا چه اندازه مصیبت بار خواهد بود،جوامعی که به هر دلیل دچار چنین وضعیتی شده اند ازشناخت خود ودر نتیجه درک موقعیت خویش در می مانند و همچون فرد از خود بیگانه از حل مشکلات خویش عاجزند و به ناچار تحت سلطه یا انقیاد دیگران درخواهند آمد.به عنوان مثال در اوایل قرن بیستم میلادی سیطره ی نظامی و صنعتی دولت های استعمار گر اروپایی و به تبع آن سیطره ی فرهنگی آن ها بر پاره ای از ملت های استعمار زده و عقب افتاده نظیر ایران و ترکیه چنان قوی بود که عده ای از رهبرهای آنان ندانسته این سیطره را بیش از آنکه بر آمده از قدرت فکر و اندیشه خلاقیت و جسارت اروپاییان بدانند معلول پاره ای از ظواهر تمدن غربی تصور کردندو مردم را ملزم به دست شستن از باور ها و سنت های دیرپای فرهنگی و دینی خود و تشبه جستن به اروپاییان نمودند اقدامات آتاتورک در ترکیه و رضا شاه در ایران از این دسته است و میدانیم این دست فعالیت ها نه تنها موجب پیشرفت کشور هایشان نشد بلکه علاوه بر اینکه مقاومت های بسیاری از مردم را بر انگیخت نیروی ملت را نیز تحلیل برد و به عزت و حیثیت مردم لطمه وارد کرد .

تنش و آشوب اجتماعی

کجروی های گوناگون نظیز شورش های اجتماعی ،ناهمنوایی اجتماعی ،درگیری های خیابانی ،آزارهای جنسی و.... علایمی از بحران هویتند .

مدگرایی

شاید بتوان مدگرایی را بارز ترین شاخصه ی بحران هویت تلقی کرد.در علوم اجتماعی مد را چنین تعریف می کنند:شکل ها یا الگوهای غیر منطقی و ناپایدار رفتار که به طور مکرر در جوامعی به وجود می آید ،که دارای پایگاه ثابت نبوده واعضای آن با استفاده از تقلید های انتخابی جهت دار، در جست و جوی بازشناسی پایگاه و ابراز وجود می باشند.مدها مانند هوس های اجتماعی بی ثبات و غیر منطقی اند.مدگرایی نشان دهنده ی تزلزل و بحران هویت اجتماعی افراد جامعه است.دراین وضعیت جامعه دچار انحراف شده و افراد سعی می کنند خود را به یک مدل و گرایش نسبت دهند تا بدین وسیله هوس های خود را ارضا کنند .مدل های روزمره ای که خود را در لباس نوع رفت و آمد، حرف زدن و مهمانی دادن به عبارت دیگر سبک زندگی نشان می دهند معیار و شاخص بحران هویت جمعی است.

بی هنجاری

نداشتن تعریف دقیق از رفتاردرست، معمول نبودن رویه های قانونی و انجام کارها بر اساس سلیقه ی شخصی به بی هنجاری اطلاق می شود .از دلایل اصلی بی هنجاری میتوان به الف :عدم جذب کامل افراد درون نظام اجتماعی .ب )کاهش قدرت قوانین و هنجارها به دلایلی نظیر انقلاب ، دگرگونی های سریع و تنازع درونی هنجارها و(حاکم شدن روابط به جای ضوابط)اشاره کرد.در واقع این حالت زمانی به وجود می آید که چشم داشت های فرهنگی، با واقعیت های اجتماعی سازگاری نداشته باشد.فرد درنتیجه ی فرایند اجتماعی شدن هدف های مهم فرهنگی و راه های دستیابی به این هدف ها را که از نظر فرهنگی مورد قبول باشند فرا می گیرد .هرگاه راه های مقبول دستیابی به این اهداف برای فرد فراهم نباشد به ناچار راه هایی را در خفی در پیش می گیرد رفتاری که ممکن است در سطح کلان به انحراف اجتماعی جبران ناپذیر بیانجامد.(در جامعه ی ما مسائلی نظیر: ازدواج سفید، پارتی های شبانه ،مصرف بیش از حد الکل از این گونه اند.)

وازدگی در مقابل فرهنگ بیگانه

چگونه می شود فرهنگی در مقابل فرهنگ دیگر رنگ می بازد؟ابتدا باید بین دو مقوله ی دادوستد فرهنگی از یک سو و تهاجم فرهنگی از سوی دیگر تفاوت قائل شد .دادو ستد فرهنگی امری مفید و ضروری است ویکی ازعوامل بالندگی و پویایی فرهنگ هامحسوب می شود.در دنیای کنونی فرهنگی که قادر نباشد عناصر فرهنگی مفید را جذب و عناصر غیر مفید را دفع کند همانند موجود زنده بعد از مدتی فرسوده شده و از بین خواهد رفت.اما در مقابل نوع دیگری از تعامل وجود دارد که فرهنگ مهاجم فرهنگ مقابل را تخریب می کند ،ارزش ها و هنجارهای آن را نادیده می گیرد و در صدد جایگزینی عناصر مورد نظر خویش به هرقیمتی است.در حالت اول افراد جامعه ارزش ها را با علم و درایت می پذیرند در نتیجه ارزش ها در کلیت هویت فرهنگی اجتماعی جای داده می شود و همانند یک عنصر خودی با آنها معامله می گردد. اما در حالت دوم فرستنده ی هنجاربرای جایگزین ساختن هنجار مورد نظر خویش با استفاده از شگرد و ابزار های مختلف قدرت تفکر و انتخاب را از طرف مقابل سلب کرده و به سمت هدف خویش و نه خیر جامعه سوق می دهد. حال سوال اساسی این است که چگونه یک جامعه در این وضعیت قرار میگیرد؟اگر احساس پوچی و بی هویتی به یک احساس همگانی و فراگیر تبدیل شود و افراد دچار بحران هویت شوندچه باید کرد؟آیا نباید برای پاسداری از هویت ملی و اسلامی به همه ی مؤلفه های آن همچون :خانواده ،گروه دوستان و عرصه های آموزشی توجه بایسته کرد؟در مقالات بعدی به شناسایی نقاط آسیب پذیر هویت در ایران وراهکار های موجود برای برون رفت از شرایط حاضر خواهیم پرداخت.

انتهای پیام

دیدگاه شما