سد گتوند علیا یکی از بزرگترین سدهای ایران است که بر روی رودخانه کارون در جنوب غربی ایران احداث شده است . این سد، در فاصله ۳۸۰ کیلومتری از ریزشگاه رودخانه کارون قرار دارد و آخرین سد قابل احداث بر روی رودخانه کارون است. از ابتدای ساخت سد گتوند بسیاری از اساتید حوزه آب و زمینشناسی از جمله اساتید دانشگاه چمران اهواز خواستار توقف روند اجرا و ساخت این سد شدند و دلیل مخالفت خود را وجود تپه نمکی به نام گچساران اعلام کردند که در امتداد مخزن این سد وجود داشت. یکی از مهم ترین انتقادهایی که به احداث این سد وارد می شد، مربوط به محل احداث آن بود.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، دریاچه سد گتوند، با مخزن ۴ میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعبی دومین دریاچه مصنوعی بزرگ کشور پس از کرخه محسوب می شود. ارتفاع این سد سنگریزهای با هسته رسی ۱۸۲ متر است که بلندترین سد خاکی کشور محسوب میشود. عملیات اجرایی این طرح در سال ۱۳۷۶ آغاز شده است و در میان سدهای ساختهشده و در دست ساخت بر روی کارون، از همه پاییندستتر قرار دارد. آنچه مشخص به نظر می رسد، مساله سد گتوند با همه سدسازیهای کشور متفاوت است. سدگتوند علاوه بر هزینههایی مثل سایر سدها بر کشور تحمیل می کند، هزینههای منحصر به فردی داشته است که جبران ناپذیر به نظر می رسد.
این پروژه اعلام مخالفت هایبرخی متخصصان کشور ساخته و آبگیری شد. زمانی که سد را ساختند، گنبدهای نمکی دور از رودخانه بودند و اصلا ربطی به آن نداشتند. سد را ساختند و شروع به آبگیری کردند. آب درهها و دشتها را گرفت و به گنبدهای نمکی رسید. نمک ها در آب حل و دریاچه شور شد. با آبگیری این سد 18 روستا در شهرستان مسجد سلیمان به زیر آب رفته و 9 روستای دیگر این شهرستان در حریم دریاچه این سد قرار گرفت. در شهرستان لالی نیز 14 روستا در حریم این سد قرار گرفت که 11 روستای آن در بخش آبماهیک قرار داشت.
سدی که قرار بود جاذبه گردشگری شود
هدف از احداث سد و نیروگاه گتوند، تأمین بخشی از برق مورد نیازکشور، کنترل سیلابهای فصلی کارون و نیز تنظیم آب کشاورزی پاییندست بود و اینکه دریاچه سد می توانست تبدیل به یک جاذبه گردشگری برای منطقه شود. احداث سد گتوند از همان ابتدا با انتقادهایی همراه بود، زیر آب رفتن ۱۰۰ هکتار از زمینهای مرغوب و حاصلخیز دشت عقیلی از جمله حاشیهها پیرامون احداث و آبگیری این سد بود.
مهم ترین انتقادهایی که به احداث این سد وارد می شود مربوط به محل احداث آن است . برخی کارشناسان نسبت عدم توجه سازندگان این سد بزرگ به مسائل زیست محیطی و طرح های مطالعاتی پیش از احداث این سد معترضند .
ادعای بروز رانش زمین
پس از آبگیری سد گتوند کوه های حاشیه دریاچه سد گتوند در نزدیکی بخش عنبر از توابع شهرستان مسجدسلیمان دچار رانش و فرسایش شده اند که یکی از دلایل این حادثه را می توان جانمایی نادرست این سد دانست .
بهروز نجاتی رئیس اداره حفاظت محیط زیست مسجد سلیمان در همین رابطه به یک سایت محلی می گوید: این منطقه را به طور متناوب مورد بازدید قرار می دهیم. خاک این منطقه هنوز به تثبیت نرسیده و انحلال گنبدهای نمکی باعث بروز ترک خوردگی های چند صد متری و رانش زمین می شود .
وی در پاسخ به این سوال که آیا جانمایی سد در نقطه دیگری می توانست از فرسایش خاک جلوگیری کند گفت: در هر صورت فرسایش خاک اتفاق می افتاد، اما ممکن بود با این حجم و به این صورت نباشد. خاک این منطقه هنوز تثبیت نشده و ممکن است یک توده چند تنی خاک وارد آب شود. با توجه به اینکه خاک این منطقه گچی و نمکی است، نفوذ رطوبت و آب به لایه های زیرین زمین باعث شسته شدن و نشست خاک شده و در نتیجه می تواند یکی از علل فرسایش خاک و رانش زمین در این منطقه باشد.
نجاتی افزود: وجود دریاچه سد هم می تواند یکی از علل بروز این حادثه باشد، اما نمی توان تنها یک عامل را به عنوان عامل اصلی این رخداد قلمداد کرد .
توضیح وزیر نیروی دولت دهم
وزیر نیروی دولت دهم هم از قافله پاسخگویی درباره سد گتوند عقب نماند و با اشاره به انتقاداتی که درباره ساخت سد گتوند به دولت قبل وارد میکنند، گفته است که وزارت نیرو یک وزارتخانه تخصصی و پایبند مطالعات تخصصی است. ما در وزارت نیرو روی مسائل فنی ایستادیم و حتی من به خاطر این استیضاح شدم. روال طراحی سدها فنی، منطقی و قابل دفاع است.
مجید نامجو تاکید کرده است، درباره سد گتوند، مطالعات اولیه در دولت سازندگی و در سال ۱۳۷۵ توسط مشاور خارجی انجام شد. در دولت دهم گنبدهای نمک شناسایی و نحوه برخورد با آن طراحی شده است. ما برای حل این مشکل از دکتر احمدینژاد خواهش کردیم و بودجه خواستیم که این گنبدهای نمکی را مهار کنیم و 500 میلیون تومان هم برای این کار گرفتیم، این سد، سد بزرگی است و باید مدیریت شود.
تاثیر پتوی رسی چقدر بوده است؟
مسئولان سد گتوند در صدد برآمدند تا با ساخت دیواری حائل از خاک رس که اصلاحا "پتوی رسی" نامیده میشود ابتدا از برخود آب با نمکهای سازند گچساران جلوگیری کنند.
کار ساخت سد گتوند و "پتوی رسی" در میان تمامی اعتراضات به اتمام رسید و با حضور محمود احمدی نژاد، رئیس دولت وقت این پروژه آبگیری شد.
خطرهای پیش رو
با نشست بیش از ۵ متری «پتوی رسی»، در صورت وارد شدن تنها بخشی از صدها میلیون تن نمک موجود در معدن به رودخانه کارون، شوری این رودخانه میتواند به چند برابر شوری خلیج فارس برسد. میزان نمک حل شده در عمق پایین دریاچه پشت سد گتوند اکنون بیش از ۱۰برابر شوری آب اقیانوس برآورد میشود
شوری کارون محصول گتوند است؟
رودخانه کارون که در طول سالیان گذشته آب شیرین با شوری (EC) حداکثر ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلی موس در آن جریان داشت، اکنون تقریبا ۱۷میلیون تن نمک وارد کارون میشود.
درباره علت شوری آب این سد نیز میتوان گفت کوههای نمک اطراف سد آب ورودی به سد را شور کرده و این موضوع کشاورزی منطقه را تهدید میکند. زمینهایی که تحت آبیاری سد گتوند هستند، بیش از ۴۲۰هزار هکتار است که محصولات متنوع از قبیل گندم، ذرت و نیشکر در این زمینها کشت میشود.
محصولات زراعی نسبت به شوری آب، آستانه تحمل متفاوتی دارند و باید میزان شوری آب آبیاری متناسب با حساسترین گیاه منطقه باشد. باید برای شوری آب سد گتوند علاجی اندیشیده شود و هرچه سریعتر اقدام عاجل صورت گیرد، در غیر این صورت به زودی زمینهای منطقه شمال خوزستان تبدیل به شورهزار خواهند شد.
وجود کوه های نمک بدون هیچ پوشش در مخزن سد و آغاز آبگیری غیررسمی و بی سر و صدای سد گتوندعلیا است که قضاوت درخصوص آن تنها زمانی میسر است که یک گروه حقیقت یاب زیست محیطی بتواند نسبت به آن اظهارنظر کند.
این انتقادات در حالی است که مسولان گتوند اعلام میدارند شوری آب رها شده سد به کارون استاندارد است و این آب پس از گذشت از مزارع کشت و صنعت به خصوص نیشکرها شور می شود و در این باره همگان را به اندازه گیری فرا می خواند اما انچه تا کنون مورد بررسی قرار نگرفته وضعیت کشاورزی و آلودگی زمین کشاورزی و نیشکرها بر روی کارون است که البته مسولان آن نیز از زیر بار پاسخگویی طفره می روند.
تعطیلی توربین ها؟!
یکی از اهداف تعریف شده برای سد گتوند "تولید انرژی برق آبی به میزان ۴ هزار و ۵۰۰ گیگا وات در سال (ظرفیت نیروگاه دو هزار مگاوات) است." افزایش میزان خوردگی در توربینها مهمترین آسیبی است که ورود آبشور به آن ایجاد میکند و دیری نخواهد گذشت که کار توربینها تعطیل میشود.
این در حالی است که مسولان سد می گویند برای تخلیه آب سد و رها سازی آن و نیز تامین آب نیروگاه در سه ارتفاع متفاوت خروجی تعبیه شده است تا بتوان درصد شوری آب خروجی را مدیریت کرد تا به کشاورزی و نیز توربین های نیروگاه آسیبی وارد نشود.
تخریب اکوسیستم خلیج فارس
انتقال آب شور سد گتوند به خلیج فارس، اکوسیستم محدوده ورودی لوله و نهایتا مناطق کمعمق اطراف را بشدت تحت تاثیر قرار داده و حیات آبزیان را با خطر روبرو خواهد کرد.
به گفته اسماعیل کهرم در دنیا دوران سدسازی به سر رسیده است، این در حالی است که تب سدسازی در ایران تازه شکوفا شده است. در دنیای امروز اگر قرار است سدی احداث شود، ارتفاع تاج سد را حداکثر 15 متر در نظر میگیرند نهاینکه مثل سد گتوند ارتفاع سد به 180 متر برسد.
با وجود اینکه برخی شرکت های ذی نفع در سد گتوند با توجیه و انکار تاثیر گنبدهای نمکی سد گتوند بر میزان شوری آب کارون در پایین دست توپ را به میدان دیگران می اندازند، به نظر می رسد میدانی جز میدان این سد برای چنین آسیبی زیست محیطی به شکل جدی مطرح نباشد.
مشاور استاندار خوزستان در امور آب به یک خبرگزاری گفته است: مشکل شوری آب در سد گتوند یک معضل واقعی است که بر خروجی آب سد تأثیر منفی گذاشته و وجود گنبدهای نمکی در سد، شوری را به میزان زیادی بالا برده است.
وی با بیان اینکه بحرانی که سد گتوند برای خوزستان دارد کاملا ثابت شده است، اظهار کرد: مطالعات دانشکده علوم آب دانشگاه تهران نشان داده که گنبدهای نمکی موجود در این سد عامل شوری آب روخانه کارون شده است.
راهکارهای مطرح شده برای کاستن از خسارات
دانشگاه تهران راهکارهایی برای کاهش لطمات به کارون در اثر وجود سد گتوند ارائه داده که یکی از این موارد انتقال آب یا شورابهها از قسمت پایین سد به حوضچه های تبخیری (که قرار است در 35 کیلومتری مخزن سد ساخته شود) است و مورد دوم انتقال به خلیج فارس با خط لوله است.
راهکار سوم مدیریت مصرف است؛ یعنی بهرهبرداری از سد طوری باشد که به آب کارون کمتر ضرر بزند. همچنین منحرف کردن سازند گچساران به پایین دست نیز مورد چهارم است که از سوی کارشناسان دانشگاه تهران پیشنهاد شده است و مورد آخر به نظر من ایراد دارد.
مشاور استاندار خوزستان در امور آب بیان کرد: به نظر میرسد مدیریت مصرف با کنترل پسابهای کشاورزی حد فاصل گتوند تا اهواز مدنظر است. به این معنا که شوری کنترل شود و پسابهایی که تاکنون وارد کارون شده را با صرف هزینههایی کنترل و به این ترتیب میزان EC کارون را کنترل کنند؛ این روش کم هزینهتر از روشهای دیگر است اما نمیتواند اثرات منفی سد گتوند را از بین ببرد و مشکل شوری رودخانه کارون را حل کند.
قمشی عنوان کرد: اگر بخواهیم میزان شوری و اثرات منفی سد گتوند را کاهش دهیم، باید دو روش را با هم اجرا کنیم، در غیر اینصورت میزان اثربخشی کمتر است و نمیتوانیم کارون را به وضعیت مطلوب برسانیم؛ در حال حاضر دولت بر روش کنترل پسابهای پایین دست متمرکز است که اجرای آن به تنهایی جوابگو نیست.
شکایت به کمیسیون اصل 90
به گزارش یک سایت محلی در خوزستان، اخیراسید شریف حسینی نماینده اهواز ، استارت شکایت از عوامل شکل گیری و احداث سد گتوند را در بهارستان زده و از طراحان و مجریان سد گتوند به دلیل جانمایی اشتباه و اصرار بر افتتاح با وجود مخالفت های فراوان ، به کمیسیون اصل 90 شکایت کرده است.
تصمیم های کارشناسانه، مدیریت قاطع و صحیح بدون ترجیح منافع جناحی و مالی که در آن مصالح زیست محیطی کشور دیده می شود و یا شکایت به مجلس و قوه قضاییه همه و همه باید منجر به اتخاذ بهترین و درست ترین تصمیم در راستای توقف یا مدیریت خسارات بحرانی شود که تصمیمات اشتباه گذشته و سهل انگاری های مجریان و سازندگان سد گتوند گرفته اند. البته از روزهای ابتدای احداث و آبگیری سد نیز صدای اعتراض اساتید و فعالان محیط زیست و زمین شناسی بلند بود و صد افسوس این صداها در همهمه مدیریت های ناصحیح گم شد.
......................................
گزارش: حسن مخترع