هر از چندی وقتی در گوشه ای از کشور یا در یکی از کشورهای اطراف زلزله ای رخ می دهد، بحث ها و صحبت ها در مورد زلزله بویژه درباره احتمال وقوع زلزله در تهران داغ می شود. موضوع زلزله در این مواقع آنچنان در بین مردم دهان به دهان می چرخد که توجه رسانه ها را هم به خود جلب می کند. از یک طرف کارشناسان زلزله نظرات خود را در این مورد ارائه می دهند و از طرفی دیگر بازار شایعات در مورد زلزله رونق می گیرد. از پیش بینی دقیق زمان و مکان زلزله گرفته تا ربط دادن باد و طوفان به آن مسائلی است که برخی روزها افکار عمومی را از حالت عادی خارج کرده و مشوش می کند.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، اگر توجه به شایعات مربوط به زلزله در بین مردم مشتری هایی دارد. مطمئنا یکی از دلایل آن عدم داشتن آگاهی و دانش کافی در مورد موضوعی مثل زلزله است. سرعت انتقال شایعات هم این روزها بسیار بیشتر از گذشته است که از جمله دلایل آن می توان به وجود برنامه های موبایلی ادر تسریع انتقال این مباحث اشاره کرد.
لرزیدن یکی از مناطق نزدیک به تهران موضوع زمین لرزه تهران را بار دیگر به سرخط تحلیل ها و خبرها آورد. تهرن کلانشهری است که با بیش از 12 میلیون جمعیت هر گاه میزبان رخدادی طبیعی چون سیل، زلزله و طوفان قرار گیرد، بی شک هم بیشتر از سایر مناطق مورد توجه بوده و هم عمق فاجعه و خسارات بیشتر خواهد بود. تهران شهری کوچک و یا منطقه ای کم جمعیت نیست که در صورت رخداد حادثه ای مثل زمین لرزه با گسیل امکانات از شهری دیگر بشود آن را مدیریت کرد. چرا که خود تهران پایتخت و مرکز همه گونه مدیریت در کشور محسوب می شود و به عنوان قلب و مغز این سرزمین عمل می کند. در شرایط فعلی مشخص نیست که در صورت درگیر شدن تهران با حوادثی از این قبیل چگونه و از چه طرقی امداد و مدیریت بحران از سایر شهرها بر روی تهران اعمال خواهد شد. با این مقدمه بهتر است موضوع زلزله تهران و شایعات مطرح شده در مورد آن را دقیق تر بررسی کنیم.
زلزله در تهران از پیش بینی تا پیش گویی
رئیس دپارتمان لرزه شناسی تکنوفیزیک موسسه ملی ژئوفیزیک و آتشفشان شناسی ایتالیا چندی پیش درباره وقوع زلزله در ایران گفته بود:« ایران و به خصوص تهران یک منطقه بسیار زلزله خیز است. این شهر در گذشته چند بار از حوادث زمین لرزه ای فاجعه بار آسیب دیده است و متاسفانه با اطمینان میدانیم که این حوادث زمین لرزه ای حتی در آینده نیز میتوانند به تهران آسیب برسانند، اما نمیتوانیم بفهمیم «چه وقت» این آسیب وارد میشود.
همچنین علی بیتاللهی مدیر بخش زلزلهشناسی مرکز تحقیقات راه و مسکن و شهرسازی نیز در این باره میگوید:« وضعیت کشور به لحاظ بالا بودن تعداد گسل خاص است به شکلی که از یک گسل که دور میشویم به گسل دیگر نزدیک میشویم و اگر در تهران زلزلهای رخ دهد، بیش از یک میلیون نفر جان خود را از دست خواهند داد.
تنها می توان میزان خطر و آسیب های زلزله را پیش بینی کرد
"ریچارد استر" محقق و استاد موسسه معدن و تکنولوژی در نیومکزیکو و رئیس انجمن لرزه شناسی آمریکا نیز در این مورد طی گفگویی بیان کرده است: از دیدگاه علم زمین شناسی وقوع زلزله ای بسیار مخرب در نزدیکی تهران امری کاملا قطعی است که در عین حال نمی توان زمان وقوع، شدت و قدرت تخریب آن را پیش بینی کرد. تنها می توان میزان خطر و آسیب های ناشی از آن را پیش بینی کرده و خود را برای وقوع آن آماده کرد.
اجازه ساخت و ساز روی گسل ها داده نشود
دکتر محمدرضا حاتمی عضو موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران معتقد است: شناخت زلزله و گسل هایی که زلزله را به وجود می آورد، به مردم این امکان را می دهد که خانه های خود را در مقابل زلزله ایمن کنند. متخصصان و مسئولان امر باید توجه داشته باشند که اجازه ساخت مسکن در مناطق گسلی داده نشود. قبل از ساخت ساختگاه های بزرگ مانند سدها، کارخانجات، مجتمع های مسکونی بزرگ و ورزشگاه ها حتما باید مطالعات ژئوفیزیکی در منطقه انجام گیرد.
زلزله قابل پیش بینی در کوتاه مدت نیست
وی در پاسخ به این سوال که آیا می شود زلزله را پیش بینی کرد، می گوید: خیر، تاکنون، چیزی که بشر درباره زلزله به آن رسیده این است که زلزله قابل پیش بینی در کوتاه مدت نیست؛ حال این موضوع چه در تهران باشد و یا در مناطق دیگر.
گسل ها چه زمانی فعال می شوند؟!
ژاپنی ها هم نتوانسته اند هیچ زلزله ای را به حتم و یقین پیش بینی کنند. زلزله تاکنون به خاطر اینکه مناطق مختلف، دارای بافت ها و شکل ها و دلایل متفاوتی برای زلزله خیز بودن دارند، قابل پیش بینی نیست. ولی این دلیل نمی شود که ما دست روی دست بگذاریم. ما اندازه گیری های زیادی را از نقاط مختلف داریم. باید بگویم تهران به وسیله گسل های بسیار بزرگی احاطه شده، ولی اینکه آیا این گسل ها چه زمانی فعال می شوند، هیچ کس نمی تواند پیش بینی کند.
بهرام عکاشه، زلزله شناس معروف هم می گوید: انسان در هیچ کجای دنیا نمیتواند زمان دقیق زلزله را پیشبینی کند و این یک حقیقت قطعی است، اما علائم زلزله به خوبی نشان میدهد چه مناطقی زلزلهخیزند و چه مناطقی نیستند. در کتابی که در کالج لندن درباره زلزله منتشر شده درباره زلزلهخیزی در ایران نوشته شده است که این منطقه همواره زلزلهخیز بوده و خواهد بود.
دوره برگشت زلزله در تهران حدود 150 تا 200سال است
وی میافزاید: طبق این کتاب در شهریور سال 1209 زلزله ای با قدرت 7.1 ریشتر در شرق تهران و شروع گسل مشا- فشم روی داد. در شعاع 37کیلومتری این زلزله هرچیزی که وجود داشت نابود شد و حدود 35 هزار نفر در آن کشته شدند، بازار تهران به طور کامل فرو ریخت و... حال محاسباتی که انجام شده و خودم هم انجام دادهام، نشان میدهد دوره برگشت زلزله در تهران حدود 150 تا 200سال است و اکنون از زلزله 1209، حدود 185 سال میگذرد و این زنگ خطر بزرگی برای مسئولان است.
پدر زلزلهشناسی ایران خاطرنشان میکند: هرچند زلزله ریاضی و زمان سرش نمیشود، اما اینکه مسئولان بگویند زلزله قابل پیشبینی نیست و فکری برای مقابله با آن نکنند، اصلا منطقی به نظر نمیرسد. آنها در مقابل جان مردم مسئولند .
با این حال برخی می گویند: زمان بازگشت زلزله در تهران هر 173 سال یکباراست، حالا 15 تا 20 سال از این 173 سال گذشته است. و اگر بخواهیم این فرضیه را قبول کنیم باید منتظر وقوع زمین لرزه ای سخت باشیم. عدهای میگویند از گسل مشا و عده دیگری توانایی گسل ری را به رخ میکشند. با این حال حرفها در«شدت زلزله» یکی است، 7 تا 8 ریشتر آماری است که زلزله تهران را یک زلزله « با وسعت خسارات بالا» معرفی میکند.
وزیر کشور پیش بینی هرگونه زلزله در تهران را رد می کند
اما وزیر کشور دوشنبه گذشته در گفتگوی تلویزیونی در برنامه نگاه یک با قاطعیت بیان کرد:« وقوع زلزله بزرگ در تهران شایعه است به گونه ای که دانشگاه تهران این موضوع را رد میکند.»
با توجه به موقعیت زمین شناسی تهران و قرار گرفتن گسل های کوچک و بزرگ در بخش های مختلف تهران این نکته که تهران مستعد زلزله است به هیچ وجه شایعه نیست. احتمالا منظور وزیر کشور از شایعه اطلاق کردن زلزله تهران، صرفا شامل پیش گویی زمان دقیق در امروز و فردای زلزله باشد وگرنه همه یافته های علمی از زمین شناسی تا ژئو فیزیک نیک به این نتیجه رسیده اند که با استفاده از کدام اطلاعات و بر اساس چه معیارهایی می شود گفت چه مناطقی خطر زلزله و با چه وسعتی را در خود دارند و چه مناطقی از این لحاظ کم خطر محسوب می شوند.
این درست است که تشویش اذهان مردم توسط شایعاتی مبتنی بر پیشگویی زمان و ساعت زلزله نه صحیح و نه مفید نیست، اما بیشتر هشدار کارشناسان و اساتید زلزله شناس متوجه آماده ساختن مدیریت بحران در مواقع رخ دادن زلزله است.
سوالاتی که تامل در آنها ضروری است!
بر فرض اینکه یک پیش بینی دقیق با پیشرفته ترین یافته های علمی آینده پیش بینی کند تهران بعد از مثلا 2 یا 6 ماه خواهد لرزید. مدیریت بحران ما تا چه حد برای 6 ماه آینده آماده است. امکانات امدادی، مدیریت ستادی مستقر در خارج از تهران یا قطب های مدیریتی کشور البته در صورت وجود داشتن تا چه میزانی توان مدیریت زلزله آینده تهران را خواهند داشت؟ تعداد بالگردهای امدادی که بتواند از سراسر کشور نیروی امدادی برای زلزله زدگان منتقل کند، چقدر است؟ گسیل شدن اقوام تهرانی ها به تهران که به یقین در سراسر کشور پراکنده اند، چه مشکلاتی را در ساعات اولیه زلزله متوجه تهران خواهد کرد؟ اگر تهران را قلب و مغز مدیریتی کشور بپذیریم، بعد از صدمه دیدن این مرکز، پیرامون تا چه حدی برای احیای دوباره مرکز زلزله زده توانمند شده است؟ اینها سوالاتی است که پاسخ به آن ها و یا حداقل اندیشیدن به آنها خیلی بهتر و بیشتر از تایید و تکذیب شایعات می تواند مفید واقع شود.
.....................................
گزارش: حسن مخترع