شعر مولانا در جهان امروز خواهان بسیاری دارد. شاید به دلیل جنون عیان و پنهانش که همخوانی انکارناپذیری با روح آشفته انسان امروز دارد. شاید هم به دلیل اقتدار مستتر در آنکه ذهن بیقرار و سرگردان انسان مدرن را پناه میدهد.جی پلاس؛ به هر روی تجربه نشان میدهد مولانا به سلیقه انسان امروز خوشتر است. در چنین موقعیتی باید به دنبال رویکردها و نگاههای تازهای در موسیقی به شعر مولانا بود. دو استاد آواز ایرانی، شجریان و ناظری، دو شاهراه را گشودهاند. حال بر عهده دیگران است که یا در کار بسط این دو شاهراه باشند یا آنکه راهی تازه باز کنند. با همه این حرفها پیش و بیش از همه، ستایش شایسته مولانای شعر ایران است که چنین امکانی را پیش روی آنها گذاشته است. اما نوشتن از مولانا قدم گذاشتن به وادی پررمز و رازی است که قدم زدن در جنگلی مهآلود را تداعی میکند. در هر پیچشی، هر کلامی و هر لحظهای ممکن است معنایی از تاریکی به درآید. جهان مولانا جهان نگفتنهاست. هر آنچه گفته میشود گویی در سخن گفتن از رازی است که امکان بیان شدن ندارد. از سوی دیگر موسیقی و شعر ایرانی همواره پیوندی ماهوی با
یکدیگر داشتهاند. چنان که تصور یکی بدون دیگری عملا محال به نظر میرسد. اگر آواز را برجستهترین فرم موسیقی ایرانی بدانیم، عملا از شعر هم حرف زدهایم. موسیقیدانها و آوازخوانهای موسیقی ایرانی همواره به نسبت درک و دریافتشان از ظرفیتهای شعری در کنار آشنایی به ظرایف موسیقی، توانستهاند جایگاههای مختلف را در تاریخ موسیقی به خود اختصاص دهند. حافظ، سعدی و مولانا به عنوان قلههای شعر فارسی بیش از دیگران مورد اقبال آوازخوانها و موسیقیدانها بودهاند. در این میان در مقایسه با حافظ و سعدی، مولانا تنها در دهههای اخیر توانسته است راهی به قلمرو آواز بیابد. چرایی این امر نیاز به تفصیلی دارد که از فرصت این مجال بیرون است. با این همه به اختصار میتوان گفت وزن عروضی شعر مولانا و به ویژه جهان شعری او دو عاملی هستند که مواجهه موسیقایی با اشعار این شاعر را سخت میکنند. اوزان سماعی شعر مولانا در مقایسه با ریتم آواز یک چالش جدی برای هر خواننده موسیقی ایرانی به شمار میرود. وزن و موسیقی در شعر مولوی بهشدت برجسته است. برای مثال شعر معروف «بیهمگان به سر شود، بیتو به سر نمیشود» که در وزن «مفتعلن مفاعلن مفتعلن مفاعلن»
سروده شده است، وزنی را به خواننده تحمیل میکند که رعایت آن و در عین بسط قابلیت آن در آواز کار چندان سادهای نیست. در واقع به نوعی میتوان گفت غزل مولانا وزن خود را به دلیل خصایل ویژه موسیقایی و عروضیاش بر آهنگساز و آوازخوان تحمیل میکند. به همین دلیل عمده آهنگسازان و خوانندگان به نوعی هنگام خوانش مقهور وزن این اشعار میشوند. گویی شعر ریتم خود را به آنها تحمیل میکند. از این رو عمده شعرهای مولانا که در تصنیفها مورد استفاده قرار میگیرند دارای وزنی سماعی هستند با ریتمهایی که تداعیکننده خود شعر است.
چنین نگاهی البته در خور تامل است. اما واقعیت این است که بسیاری از این آثار چنان ساده و پیش پاافتادهاند که هر نوآموزی در نخستین مواجهه با شعر مولانا میتواند آنها را خلق کند. کافی است شعر با صدای بلند خوانده شود و ریتم قطعه بر اساس ضرباهنگ عروضی شعر انتخاب شود. با چنین وضعیتی در تصنیفسازی که فرمی ریتمیک به شمار میرود میتوان دریافت سختی کار در آواز تا به چه حد است. بیتردید استفاده از اشعار مولانا در موسیقی ایرانی بیش از هر چیز یادآور شوالیه آواز ایران شهرام ناظری است. این استاد برجسته موسیقی از بدو کار حرفهای خود علاقه ویژهای نسبت به اشعار مولوی نشان داده و در فرمهای مختلفی از این اشعار استفاده کرده است. او در سال ١٣۵٨ آلبومهای «موسی و شبان» و «صدای سخن عشق» را منتشر کرد که در آن زمان آثاری پیشرو محسوب میشدند. «گل صد برگ» به عنوان یکی از برجستهترین آثار موسیقی ایران پس از انقلاب اثری بود که به مناسبت ششصدمین سالگرد زادروز مولانا در دهه ۶٠ منتشر شد و البته ناظری را به اوج شهرت و محبوبیت رساند. در سالهای اخیر هم ناظری در اغلب آثارش به سراغ مولانا رفته است. آلبومهای «مولویه» و «بعد
یازدهم» هم آثار متاخر این خواننده برجسته است که به طور خاص بر اساس اشعار و ذهنیت مولانا ساخته و منتشر شده است . اما ناظری را به عنوان خوانندهای با لحن «حماسی» میشناسند. ٣٠ سال پیش دکتر داریوش صفوت، بنیانگذار مرکز اشاعه و حفظ موسیقی سنتی، درباره صدای شهرام ناظری گفت: «در صدای ناظری لنگرها، دندانهها و آکسنهای خاصی وجود دارد که به آن حس حماسی بخشیده است. این لحن حماسی قرنها پیش در آواز ایرانی وجود داشته اما به دلیل مسائل تاریخی کمرنگ شده و به تدریج از بین رفته است». چنین صفتی بیش از هر چیز نتیجه نگاه خاص و تجربهگرای او و البته تاثیر انکارناپذیر مولانا بر اوست. شهرام ناظری در آوازهایش اوزان عروضی شعر مولانا را تشدید میکند. او با استفاده از رنگ صدای به خصوص خود و قرابت ذهنی که با جهان مولانا دارد نوعی انرژی نهفته در این اشعار را به ساحت موسیقی میآورد. ناظری از اواخر دهه ٧٠ نوعی تحریر ریتمیک را وارد آوازهایش کرد که به مرور به مشخصه فرمال آثار او تبدیل شد.
«ساز نو آواز نو»، «سفر به دیگر سو»، «لولیان» و «مولویه» (شور رومی) از جمله آثاری هستند که ناظری به طور خاص از این شیوه آوازی در آنها بهره برده است. ابداع چنین تحریرهایی را به ناظری نسبت میدهند. با این همه چنین تحریرهای ریتمیکی در موسیقی نواحی هم وجود دارد که دارای سابقه طولانی است. برای مثال و به طور خاص میتوان از «خیامخوانی» نام برد که در بوشهر اجرا میشود. در هر حال نگاه فرمالیستی ناظری در کنار علاقهاش به مولانا و روح معاصر این اشعار از او خوانندهای ساخته است که به طور نسبی و تجربی میتوان گفت در میان عموم و به ویژه جوانان جایگاه خاصی دارد. اما با قطعیتی آلوده به شک باید از نکته دیگری هم سخن گفت. ناظری در بسیاری موارد و به ویژه در آوازها تسلیم وزن شعر مولاناست. این امر به تنهایی نقد محسوب نمیشود، بلکه یک خصوصیت است. به ویژه آنکه رسیدن به چنین جایگاهی بسیار دشوار است. گواه آن هم آوازهایی است که در سالهای اخیر با استفاده از اشعار مولانا خوانده شده است. شوالیه آواز ایران در سالهای اخیر میل بیشتری به تجربهگرایی از خود نشان داده است. به خصوص در کنار فرزند جوانش حافظ که از پدر نیز
تجربهگراتر جلوه کرده است؛ تجربهای که البته نقدهای بسیاری را هم برانگیخته است. اما در مقابل شهرام ناظری، محمدرضا شجریان بیشتر دلبسته حافظ و سعدی است. او بیش از همه سعدی خوانده است و البته آن طور که خودش میگوید عاشق حافظ است: «من با حافظ عشق و الفتی دارم که با هیچ شاعر دیگری ندارم. این است که حافظ برای من بالاترین است از نظر شعر و غزل و محتوا. محتوای او بیشتر مرا راضی میکند. حافظ مانند پدر من است.» اما این استاد یگانه آواز ایرانی در طول دوران کاریاش از مولانا نیز غافل نبوده و در چند مورد به سراغ این شاعر رفته است. اما به طور خاص آلبوم «بی تو به سر نمیشود» آلبومی است که شجریان در آن بیشترین بهره را از شعر مولانا برده است. این آلبوم که یکی از شاهکارهای موسیقی ایرانی محسوب میشود حاصل اوج همکاری شجریان با حسین علیزاده و کیهان کلهر و البته همایون شجریان است. شجریان در این آلبوم و در کنار دو چهره خلاق موسیقی ایرانی توانست تجربهای یگانه از مواجهه با شعر مولانا را رقم بزند. او در این آلبوم غزل «بیهمگان به سر شود» را هم به تصنیف و هم به آواز میخواند. این آلبوم در دستگاه نوا ساخته شده که البته گذاری هم
به کرد بیات دارد. با این همه شجریان در آواز خود نوعی خوانش را به نمایش میگذارد که در عین داشتن روح بیقرار مولانا، وجوه زیباییشناسانه تازهای را هم دربردارد. او در این آواز وجهی از لطافت شعری مولانا را عرضه میکند که اغلب در کار خوانندگان دیگر مغفول مانده بود.
اگر ناظری ریتم فرمال شعر مولوی را برجسته میکند شجریان با عبور از وزن شعر صورتی از زیباییشناسی مضمونی را محور کار خود قرار میدهد. گوشه «نهفت» به نوعی اوج دستگاه نوا محسوب میشود. گوشهای منحصر به فرد که اجرای آن با وجود سادگی نیازمند ظرایفی است که تجربه فراوانی را میطلبد. شجریان دو بیت را برای این گوشه انتخاب میکند. «جاه و جلال من تویی ملکت و مال من تویی/ آب زلال من تویی بیتو به سر نمیشود». در آواز شجریان این بیت با قدرت تمام و همه وسعت صدا خوانده میشود. قدرت و وسعتی که در فرود آرام و لطیف میشود. او این بیت را به شکلی مجابکننده و البته خطابگونه ادا میکند و در فرود و ادای «بی تو به سر نمیشود» موضعی عاشقانه اختیار میکند. او بیت دیگری را نیز در این گوشه میخواند. «خمر من و خمار من/ باغ من و بهار من/خواب من و قرارمن/ بیتو به سر نمیشود». اما این بیت در اکتاوی پایینتر بمخوانی میشود. آنها که این آواز را گوش دادهاند میدانند شجریان چه خلسه، بیقراری و استیصالی را از خلال این بیت تصویر میکند. و در ادامه با تحریری که از فرود به فراز میرود دوباره به اوج باز میگردد: «بی تو اگر به سر
شدی/زیر جهان زبر شدی/باغ ارم سقر شدی/ بیتو به سر نمیشود» و باز هم هنگام ادای ردیف شعر یعنی «بی تو به سر نمیشود» فرود میآید. او عاشقی تصویر میکند که وِردگونه و هر بار، از ناممکن بودن فراق سخن میراند و با هر اشارهای به این ناممکن بودن بر این نکته تاکید میکند که «بی تو به سر نمیشود». «بی تو به سر نمیشود» شاهکاری در روایتگری آوازی است. شجریان همچون بازیگری بر صحنه مونولوگی را اجرا میکند و در اجرای این مونولوگ هر بار و در هر بیت به نسبت مضمونِ شعر حالتی خاص را برای ادای کلمات برمیگزیند. این گونه است که خسرو آواز ایران بیآنکه مقهور وزن رقصان شعر مولانا شود، از دل سماع واژگان و ابیات آنریال شکلی از لطافت و غنا را بیرون میکشد که تا سرحد ممکن از عرفانیگرایی مستعمل مرسوم دور است. شجریان مولانای عاشق را کشف میکند. عشقی نو که نه عشق حافظانه است، نه عشق سعدیوار و نه حتی عشق مرسوم عارفانهای که به طور معمول از مولانا انتظار میرود. آواز «بی تو به سر نمیشود» بیتردید یک آواز تجربی منحصر به فرد محسوب میشود. آوازی که بیآنکه دست به دامان ساخت فرمال و معمول شود، تجربهگرایی خود را از درون شعر و از
خلال به چالش کشیدن فرم و وزن عروض آن ممکن میکند. قیاس این دو رویکرد میان شجریان و ناظری بیش از آنکه موضعی ارزشگذارانه داشته باشد عیان کردن دو رویکرد است. رویکردی فرمال که با تن دادن به وزن عروضی و تشدید آن زیباییشناسی عروضی را صورتی موسیقایی میبخشد و بیشتر ماهیت برجسته کردن دارد و رویکرد دیگری که با عبور از وزن عروضی فرم خود را از درون مضمون استخراج میکند. اما به سنت معمول، تجربه ناظری به دلیل ماهیت فرمال و ریتمیک تجربهای عامتر و تجربه شجریان دارای زبانی خاصتر است.
منبع: روزنامه اعتماد