سینمای مستند ایران با مسکن زنده است! تا وقتی نقد مساوی با سیاه نمایی باشد، ساخت مستند اجتماعی با مشکلات جدی مواجه است! سینمای مستند بدون اندک کمک دولتی، می میرد! یک مستندساز هرگز به دنبال مسایل پیش پا افتاده ای چون شهرت، فرش قرمز و سوپراستار شدن نیست... معین کریم الدینی کارگردان " آتلان " بهترین فیلم بخش مستند سی و سومین جشنواره فیلم فجر که از حیث انبوه جوایز داخلی و خارجی به آخرین ساخته او شاید بتوان لقب یکی از پرافتخارترین فیلمسازهای مستند ایران را به او داد امسال به عنوان داور در جشنواره فیلم فجر حضور داشت. این فیلمساز جوان با حضور در تحریریه سایت خبری تحلیلی جی پلاس؛ در گفت و گویی با خبرنگار سرویس فرهنگ و هنر، به سوالاتی درباره وضعیت مستندسازی در ایران، مشکلات پیرامونی، سهم فیلم مستند در سبد سینمایی خانواده های ایرانی، اقبال بین المللی از فیلم های مستند و... پاسخ داد که در زیر می آید: ** مستند سازی در ایران مظلوم واقع شده است؟ کلمه مظلوم را درک نمی کنم. این واژه خیلی نخ نما شده و جاهایی به کار رفته که ترجیح می دهم از آن استفاده نکنم.
اگر منظورتان مظلومیت سینمای مستند در مقابل سینمای داستانی است، به نظرم نباید وارد این بحث شد. نباید سینمای مستند را با سینمای داستانی مقایسه کرد. دنیای این دو خیلی با هم فرق دارد. دنیای مستند سازها، دنیای آدم های مشهور، معروف و سوپراستارها و دنیای فرش قرمز و برندسازی نیست و کمهیاهوتر است. بیصداتر است؛ این یک روند کاملاً طبیعی است و فقط در کشور ما نیست بلکه در همه جای دنیا هم همین است. اما سینمای مستند ما را اگر بخواهید با سینمای مستند دنیا مقایسه کنید باز هم از کلمه مظلومیت استفاده نمی کنم. ترجیح میدهم بگویم مستندسازی در کشور ما به صنعت تبدیل نشده و بر پایه اصول اقتصادی پیش نمیرود؛ همین.
** کم بودن اقبال عمومی از سینمای مستند در پیدایش شرایطی که بیان کردید، موثر است؟ به نظرم باید پذیرفت سینمای مستند ممکن است در دایره دغدغه بسیاری از مردم نگنجد. این
یک واقعیت است و ربطی به مظلومیت و این حرف ها ندارد. یادتان باشد آدم هایی که سینما جزو تفریح های ثابتشان است یا سلیقه شان دیدن هر شب سریال های تلویزیونی است شاید دیدن یک فیلم مستند را نپسندند؛ از طرفی من این را هم قبول ندارم که سینمای مستند صرفاً سینمای روشنفکرها یا آدم هایی است که یک سری دغدغه های خاص فرهنگی دارند. اتفاقاً مخاطب این سینما می تواند کاملاً از بطن توده عمومی جامعه باشد. تکلیف سینمای مستند مشخص است. سراغ سوژه ها و داستان هایی می رود که فقط ممکن است در دایره سلیقه عموم مردم قرار نگیرد؛ چه به لحاظ فرم و چه بروایت. در واقع دایره مخاطب این سینما محدود تراست. اما با یک چیز موافقم. جریان سینمای ما متاسفانه در چند دهه اخیر به سمتی رفت که سلیقه مخاطب را تنزل داد. سینمای مستند هنوز به قشر سینماروی ما معرفی نشده، یعنی هنوز مخاطب نمی داند که می تواند برود سینما و یک فیلم مستند ببیند و از دیدنش خیلی خیلی لذت ببرد. هم به دایره آگاهی هایش اضافه شود و هم از لحظاتش لذت ببرد. برای رسیدن به این جریان باید وقت گذاشت. این وقت را فیلمسازها و هم سیاستگذارن سینمای ما باید بگذارند. اگر این راه درست ادامه پیدا کند،
این سینما به خوبی می تواند جایش را در بین مخاطبین واقعی اش پیدا کند. سینمای مستند پرچم این کشور را در کشورهای مختلف بالا برد. با این پتانسیلی که سینمای مستند دارد، باید جایگاه والاتری داشته باشد و آن جایگاه به هیچ وجه جایگاهی نیست که ما در آن انتظار داشته باشیم که مستند سازها به سوپراستار تبدیل شوند و فرش قرمز برایشان پهن شود یا اینکه مستند ساز به یک چهره تبلیغاتی تبدیل شود؛ به هیچ عنوان! این مسایل پیش پا افتاده هرگز دغدغه یک مستند ساز نیست. بحث بر سر این است که پتانسیل مستندسازی عظیمی در این کشور وجود دارد. از اقلیم، جغرافیا، فرهنگ و مردم شناسی این کشور می توان به صنعت مستند سازی پر قدرتی رسید. هیچ وقت مستند سازی در کشور ما تبدیل به صنعت نشده است در صورتی که می توانست بشود. ** چرا چنین بوده؟! بی توجهی مدنظر شما چه دلایلی دارد؟ مستند سازی ما در برنامه ریزی بلند مدت، طوری پیش رفته که همیشه نیازمند دولت بوده است. همین الان اگر مرکز گسترش و چند نهاد دولتی دیگر همین پول اندک و در حد شوخی را به مستند سازها ندهند، بخش بزرگی از سینمای مستند جدی ما تعطیل می شود و این یعنی فاجعه! سینمای مستندی که
جایگاهش در دنیا خیلی بالاست، چشمش دنبال حمایت دولت است و هنوز نتوانسته روی پای خودش بایستد و خودش پول خودش را در آورد. این داستان تا کی می خواهد ادامه پیدا کند؟ کمک های دولتی به سینمای مستند فقط یک مسکن است که این سینما تعطیل نشود. و این یعنی یک مریضی بزرگ و جدی برای سینمای مستند.
** علت را باید در فیلمسازان مستند جستجو کرد؟ یا سیاست های پخش فیلم ها از سوی دولت که نهایتا منجر به اقبال عمومی شود؟ علاج این بیماری فقط در دست فیلمساز نیست. ما نیاز به یک جریان حرفه ای در پخش و فروش سینمای مستند داریم و این جریان در کشور ما وجود ندارد. دولت باید کمک کند تا مارکتینگ مستد راه بیافتد و بعد آرام آرام سینمای مستند را هل بدهد به سمتی که به لحاظ اقتصادی مستقل شود. در چند سال گذشته چه کسی فکر می کرد یک فیلم مستند روی پرده سینما به اکران درآید و هفت ماه روی پرده باقی
بماند؟ مردم برای تماشای آن به سینما بروند و بلیت بخرند؟ مطمئن باشید سیاست گذارهای سینمای «هنروتجربه» که فیلم های مستند را پخش می کنند در ابتدای کار هم دست و دلشان می لرزید و حتماً با خودشان می گفتند که نکند سینمای ما خالی بماند. ** سیاستگذاران و مسوولان مخالف اکران اکثر مستندها هستند؟! مثلا دوست نداشته باشند برجسته سازی ها و واقعیت هایی که مستند نشان می دهد، به نمایش درنیاید! چرا که به هر حال اکثر مستندهای تاریخی و سیاسی مورد توجه قرار می گیرند و حتی با وجود اینکه مخاطب می داند ممکن است، دستکاری در آن شده باشد اما باز هم با دیدن آن به دنبال مطلب تازه ای می گردد... متاسفانه فرهنگ نقدپذیری در کشور ما جا نیافتاده است و فکر هم نمی کنم حالا حالاها جا بیافتد. مستندساز، منتقد است. تصور اینکه آقایان فکر کنند مستند قرار است فقط گل و بلبل نشان دهد و به به و چه چه کند، تصور ناروایی است. وظیفه مستند ساز تبلیغ نیست. ما در جامعه خودمان از خیلی چیزها رنج می بریم که مستندساز هم به هرحال این ها را می بیند ولی به محض اینکه بخواهد یک فریم از آن را نمایش دهد، متهم به سیاه نمایی می شود. تا زمانی که معنی نقد،
مساوی با سیاه نمایی باشد، حداقل مستند اجتماعی در کشور ما با مشکل جدی مواجه خواهد بود. به همه این مسایل اضافه کنید مشکلاتی را که سینمای مستند در جامعه سینمایی ایران دارد. یک سال سینمای مستند از فستیوال فجر حذف می شود و می گویند شما که خودتان جشنواره دارید. یک سال دیگر پشیمان می شوند و می گویند تصمیم سال گذشته اشتباه بوده است. یک سال زمان استاندارد فیلم بلند شصت دقیقه اعلام می شود و سال بعد می گویند نه بهتر است هفتاد دقیقه باشد و متاسفانه هنگام شروع فستیوال فیلم فجر، یک سری فیلم مجبور می شوند کش پیدا کنند! این یعنی سینمای مستند در مهم ترین رویداد سینمای این کشور همیشه متزلزل است. کسی به این فکر نمی کند، این سینما است که دارد جای خودش را در اکران پیدا می کند، باید دستش را گرفت. دیدید که وقتی سیمرغ بهترین پوستر به یک فیلم مستند داده شد، بعضی ها چه کردند. از آیین نامه ای گفتند که اصلاً وجود خارجی ندارد. ترجیح دادند دعواهای سیاسی شان با جشنواره را بر سر سینمای مستند خالی کنند. اینها همان هایی هستند که صدای دفاعشان از سینمای ایران همیشه بلند است و حالا به جای اینکه خوشحال باشند از اینکه سینمای مستند به جایگاهی
رسیده که می تواند با سینمای داستانی رقابت کند و در این رقابت پیروز هم شود، اما تنگ نظری کرده و سعی می کنند بین این دو سینما خط کشی کنند. این تنگ نظری را نمی توانم باور کنم. ** همین مسائل باعث شد سینماگران بزرگی که روزگاری از بهترین های سینمای مستند بودند و هستند، کمتر به سراغ سینمای مستند بروند؟ فکر می کنم این موضوعات آنقدر زرد و پیش پا افتاده و سطحی هستند که هرگز نمی توانند در مسیر فیلمسازی یک فیلمساز مهم، تاثیرگذار باشند. سینمای مستند، سازوکاری دارد که باید با هم پیش برود؛ تولید درست و بعد سیاست گذاری درست برای بازاریابی و بعد هم اکران درست. وقتی این چرخه و این اتفاق ها درست پشت سر هم انجام شوند، سلیقه مردم با سینمای مستند گره می خورد و نباید فراموش کنیم در کشور ما یکی از راه های تبلیغات همچنان تبلیغ دهان به دهان است. من وقتی یک فیلم مستند خوب ببینم حتماً ده نفر دیگر را هم تشویق به دیدن آن می کنم. این امکان تا الان وجود نداشته و سینمای «هنر و تجربه» این امکان را برای سینمای مستند فراهم کرده است. تصورم بر این است اگر شرایطی به وجود بیاید که سینمای مستند فرصت پیدا کند که نشان داده شود و
مردم متوجه شوند سینمای مستند حرفی برای گفتن دارد و ارزش بلیت خریدن دارد، حتماً اتفاق خوبی برای سینمای مستند خواهد افتاد. سینمای مستند، یک فرهنگ است و جا افتادن این فرهنگ نیاز به گذشت زمان دارد و کار یکی دو روز نیست.
** استقبال جوان ها هم از سینمای مستند بیشتر شده است؟! این سینما در حال پیدا کردن خود و مخاطبش است که جوان های زیادی هم نسبت به آن اقبال دارند. این سینما به نوعی به یک پاتوق تبدیل شده و این دامنه روز به روز در حال گسترده شدن بوده که این عالی است. سینمای مستند در اکران هنر و تجربه، نفس خوبی کشید؛ اگر چه معتقدم وضعیت اکران مستندها در هنرو تجربه می تواند منطقی تر باشد، کما اینکه می بینیم وضعیت اکران مستند ها در هنر و تجربه بهتر شده است. به نظرم حالا وقت نقد روند اکران مستند ها در گروه هنر و تجربه است. باید نقاط قوت و ضعف اکران مستندهای هنر و
تجربه به صورت علمی و نه احساسی مشخص شود. با همه این حرف ها باید یادمان باشد اگر همین «هنر و تجربه» نبود سینمای مستند در همین حد هم دیده نمی شد. هنر و تجربه کمک بزرگی به سینمای مستند و سینمای مستقل کرد و این روند باید بهتر و محکم تر پیش رود. ** سقف خواسته های شما برای سینمای مستند کجاست؟ طراحی یک برنامه بلندمدت برای سینمای مستند تا این سینما را به سمت مستقل شدن پیش ببرد؛ منظورم استقلال اقتصادی است. سینمای مستند باید به سمتی برود که سرمایه گذار و تهیه کننده خصوصی با رغبت بیاید و درآن سرمایه گذاری کند. تا موقعی که ما دلمان خوش باشد به سی، چهل میلیون تومان پولی که قرار است از دولت بگیریم و فیلم مان را بسازیم، آش همین آش است و کاسه همین کاسه. امیدوارم این حرف، این طور برداشت نشود که من مخالف حمایت مالی مراکز دولتی از سینمای مستند هستم. من ممکن است همین فردا طرحی داشته باشم و بخواهم آن را در مرکز گسترش تصویب کنم و دنبال حمایت مالی دولتی هم بگردم. حرفم چیز دیگری است. من میگویم: این پول ها مسکن است. سینمای مستند را با مسکن نگه نداریم. سینمای مستند نیاز به یک برنامه ریزی بلند مدت دارد. گفت
و گو از سمیرا گلستانه
یکی از پرافتخارترین فیلمسازان مستند ایران از مشکلات جدی برای ساخت مستندهای اجتماعی می گوید
معین کریم الدینی در جی پلاس: سینمای مستند ایران با مُسَکن زنده است!/ دنبال سوپراستار شدن و فرش قرمز نیستیم
کد خبر:
۵۴۱۶۵۰