اسماعیل براری کارگردان ۳۹ ساله سینماست که همین رشته را در دانشگاه خوانده و از همان سال های تحصیل، فیلم سازی را آغاز کرده است. او برای نخستین فیلم کوتاهش «عکس العمل» جوایز بسیاری کسب کرد و همچنین در زمان ساخته شدن مجموعه «روایت فتح» در کنار سید مرتضی آوینی بود. مقالات و تالیفات متعددی نیز در حوزه سینما دارد. تمرکز او در فیلم سازی بر سینمای کودک است و به گفته خودش پس از ساخت اولین فیلم سینمایی «شهر در دست بچه ها»، سال ها لقب «جوانترین فیلم ساز» را داشت. خبرنگار جی پلاس، پیرامون جوانان و نوع برخورد با آنها به گفت و گو با براری نشسته و او نیز با حوصله از جوانانی که به آنها بسیار اعتماد دارد سخن گفت. چه شد که از همان ابتدا و بعد از تحصیل، در سال ۶۶ وارد سینمای کودک شدید؟ همه باید از جایی شروع کنند، البته به جریان هایی که در جامعه وجود داشت نیز مربوط بود. مثلاً بین سال های ۶۵ تا ۷۵ فیلم های جنگی بسیاری دیده می شد و هر کس دوست داشت دیده شود به سمت سینمای جنگ می رفت زیرا تازه جنگ تمام شده بود و آثارش هنوز وجود داشت و سازمان های حامی هم پول بیشتری در اختیار این گونه فیلم ها قرار می دادند. چون سال هاست با بچه هایی که کار اول انجام می دهند همراهی دارم بسیاری را می دیدم که برای کار اولشان فیلم نامه هایی پیرامون جنگ داشتند. دوره ای که می خواستیم شروع به کار کنیم، دوره فیلم کودک بود. حالا نمی دانم چرا. البته شاید هم به این خاطر بود که آن هنگام کارگردانان خوب در این زمینه کار میکردند یا فیلم هایشان به نوعی با کودکان مرتبط بود. کسانی مثل امیر نادری، عباس کیارستمی و ... . اینها کسانی بودند که از سینمایشان تاثیر گرفتم وگرنه همان زمان بودند کسانی که تقریباً هم نسل من بودند و خوب کار می کردند مثل کامپوزیا پرتوی یا ابوالفضل جلیلی که هم دوره من بودند. اما از بزرگانی که نام بردم الگو می گرفتم و به سینمایشان علاقهمند بودم، یادم می آید سال ۶۸ وقتی برای فیلم «تنهایی و کلوخ» جازه اول جشنوارهی فیلم کودک را گرفتم کامپوزیا پرتوی هنوز اولین فیلمش را هم نساخته بود و از این جهت زودتر از بقیه شروع کردم. به هر صورت در آن زمانی که من کار کودک را شروع کردم تحث تأثیر بزرگان بودم و جامعه هم برایش جذاب بود و سازمانهای سینمایی هم، انگار این ژانر را تازه کشف کرده بودند و برای همین شرایط مناسب بود و من هم علاقه داشتم. آن زمان خیلی ها از کانون پرورش فکری وارد کار شدند و کانون بسیار فعال بود. من البته کانونی نبودم و حتی یک فریم فیلم هم آنجا نساختم. با اینکه افراد بسیار خوبی از کانون خارج شدند آنها در عالم حرفهای بسیار بی رحمند و کاری که کانون با سینمای ایران کرد کمتر کسی کرد! آنها پل ها را خراب کردند تا کسی جز خودشان نتواند عبور کند. فکر نمی کنید به همین دلیل است که کانون دیگر مثل سابق پرفروغ نیست؟ مدیریت کانون در گذشته دست افرادی باهوش بود که می دانستند آنها را چگونه دور هم جمع کند و ساز و کار مناسبی را پایه ریزی کردند اما در دوره های بعدی و مدیریت هایی که بعد از انقلاب در کانون رواج پیدا کرد دیگر بیشتر سیاسی بود تا فرهنگی. علاوه بر این، ثبات مدیریتی هم دیگر وجود ندارد و مدیرها سریع تغییر می کنند. دلیل این تعویض های سریع هم همین سیاسی بودن است. جریانات سیاسی و قدرت ها به سرعت تغییر می کنند و با همان سرعت مدیرها نیز تغییر می کنند. وقتی مدیریت تا این اندازه سریع تغییر کند نمی تواند مؤثر و کارا باشد، چرا که تا فکر کند باید چه کاری انجام دهد و آن را به مرحله اجرا درآورد تغییر می کند. به غیر از این، همه ما ایرانی هستیم و وقتی در یک کاری مهارت نداریم سعی میکنیم با پسر خاله و دوست و فامیل فقط میز را از دست ندهیم و تمامی اینها لطمه می زند. همین الان شما ببینید من فعال در این عرصه بودم اما یک بار هم گذرم به کانون نیفتاده اما این را از من نباید بپرسید چرا. این را باید از کانون پرسید که چرا فردی که در زمینه کودک کار کرده و جایزه هم گرفته تا به حال نتوانسته با شما همکاریای داشته باشد؟! با اینکه کار کودک کرده اید اما همواره با جوانان در ارتباط بوده اید و آنان را می شناسید، از جوانان بگویید. اول باید تعریف کرد که جوان چیست و به چه کسی جوان می گویند. جوانی فقط به سن نیست آن چیزی که در دل آدم است جوان بودن آن فرد را مشخص میکند. برای مثال، الان دانشجوهای من همه جوانند اما من از خیلی هایشان جنب و جوش بیشتری دارم. ما یک مجموعه کلاس را در خرداد سال گذشته پشت سر گذاشتیم که در پایان آن ۱۰۱ فیلم ساخته شد، فکرش را بکنید با دانشجویی که همه چیز را می گذارد برای لحظه آخر و برای انجام تحقیقات کپی می کند و حتی خیلی ها برای تحویل فیلم فقط تیتراژ را عوض می کنند، من پا به پایشان آمدم و در ساخت این فیلم ها حاضر بودم و ننشستم تا برای من فیلم بیاورند. حتی برایشان مراسم برگزار کردیم و این فیلم ها را تک تک به نمایش گذاشتیم و حدود یک هفته طول کشید؛ این را گفتم که بگویم باید راه ارتباط برقرار کردن با جوان ها را بلد بود. برای مثال، عرض کردم همین جوان هایی که دائماً دنبال نمره اند، آن هم با کارهای کپی اینقدر با جان و دل کار کردند. اگر آنها من را هم شانه خود نمی دیدند این کار را نمی کردند، همان طور که برای کلاس های دیگر نمی کنند. مدیران و اولیای جامعه متأسفانه جوان را مترادف با معضل جنسی کنترل نشده می دانند، بنابراین هر نوع کاری در مورد آموزش آنها می خواهند انجام دهند اول به مسائل جنسی توجه می کنند و بعد در مورد نیاز فکری آنها برنامه ریزی می کنند. همین نگاه ایجاد دافعه کرده است. الان در بسیاری از جوانان این مسئله دیده می شود که دخترگریز یا پسرگریز هستند اینها همه نتیجه این نگاه جنسیتی است. این نگاه که جوان موجودی است که در غریزه خود شناور است نگاه حاکم بر جوانان است در حالی که به نظر من ابدا اینگونه نیست. من به گذشته خودم برمی گردم و با خودم فکر می کنم آیا واقعاً وقتی ۲۰ ساله بودم تنها دغدغه ام مسائل جنسی بود؟! آیا دائماً به این فکر بودم که چطور این نیاز را سرکوب یا سیراب کنم؟! واقعاً این طور نبود. یعنی به این دلیل است که جوانان ما کمتر شور و نشاط دارند و حوصله هیچ چیز را ندارند؟ شمالی ها یک ضربالمثل خوب دارند که میگوید: «دو بر پشت بام به یک اندازه لیزه». خب! همان طور که می دانید پشت بام خانه های شمال با تهران تفاوت دارد و به صورت شیروانی است و می خواهد بگوید افراط و تفریط درست به اندازه هم خطرناک است و اصلاً این طور نیست که هیچ کدام بر دیگری ترجیح داشته باشد. دقیقاً هم همین طور است هر دوی اینها به یک اندازه کشنده و مهلک است، وقتی به جوان ما به چشم بمب جنسی نگاه شود، خب! یا جوان ناچار است برای اینکه چنین برچسبی نخورد اینقدر خودداری کند که به گریز از جنس مخالف منجر می شود و هم می تواند مخرب باشد و روابط عمیقی را به وجود آورد که قابل کنترل نیست. طبیعی است که چنین برخوردی دلسردی و افسردگی می آورد. وقتی فیلم «کویر مرگ» را می ساختم یک بچه نوجوانی ناخواسته شاهد یک صحنه قتل می شود و به همین دلیل ناگزیر است که برای زنده ماندن، دست به مبارزه بزند و آخر هم پیروز می شود اما وقتی در پایان فیلم از دست قاتل نجات پیدا می کند خوشحال نیست بلکه دراز می کشد و به غروب آفتاب نگاه می کند. شهید آوینی این فیلمنامه را بسیار دوست داشت و وقتی خواند چیزی گفت که هنوز در خاطرم هست؛ او می گفت این بچه در آخر پیر می شود و به نظرم می آید آن چیزی که شهید آوینی در مورد آن کاراکتر می گفت در مورد بیشتر جوانان امروزی صادق است. همین افراط و تفریط است که سبب شده همه چیز سیر طبیعی خود را طی نکند. این جوانی که حوصله چیزی را ندارد و به عبارتی افسرده است، منطقاً خیلی سریع از کوره در می رود؛ این تندخویی از ویژگی های جوانی است و ثمره آن شور و حال جوانیست یا ماحصل رفتار جامعه است؟ بگذارید من این کلمه افسرده را بردارم. این افسردگی نیست. جوان امروز چیزی را گم کرده، هیچ کس در ذات اصلی خود دارای صفتی مثل تندخویی نیست؛ اصلاً امکان ندارد هیچ آدمی خودش انتخاب کند که نقش منفی داشته باشد. اما این شرایط است که آنها را به این سمت هُل می دهد. درست است گاهی جوان ناچار است از میان یک دو راهی یکی را برگزیند و انتخاب نادرستی داشته باشد اما این جاده است که به او این دو راه را تحمیل کرده است. ما در ایران به دنیا آمده و مسلمان شدیم و فردی در جای دیگری به دنیا می آید و دینی دیگر دارد، هر دوی ما ممکن است خوبی های مشترک داشته باشیم. مثلاً راست بگوییم اما خصیصه بدی وجود ندارد که بین قشر خاصی مشترک باشد، بدی به وجود می آید. می خواهم بگویم طبق قانون ظرف و مظروف، ظرف به مظروف شکل می دهد و جوان مظروف جامعه است. حالا به نظر شما باید برخورد جامعه با جوان چگونه باشد؟ بگذارند جوان زندگی اش را بکند. مشکل اصلی همین است همه میخواهند به نحوی جوان را هدایت کنند، برایش باید و نباید تعیین کند. خدا انسان را خلق کرد و انسان وقتی روی کره زمین آمد. خداوند به او یک دستورالعمل داد و چون ما دستورالعمل ها را نادیده می گرفتیم دستورالعمل های بعدی آمد تا ما تکامل پیدا کنیم. واقعا تصور میکنیم خداوند در مقام یک خالق همینطور یک نفر را میگذارد روی زمین بدون اینکه در آن کدهای راهنمایی را قرار بدهد؟ در یک برنامهای میشنیدم که گوشیهای همراه قابلیت این را دارند که کلیهی مکالمات ما را ضبط کنند، چرا؟ برای اینکه خالق آن گوشی به این فکر بوده که در آینده این اطلاعات نیاز است. حالا خداوند به این بزرگی ممکن است چیزی را خلق کرده باشد و کدی در آن نگذاشته باشد؟ این کد خداشناسی در همه وجود دارد ؛ از یک کافر لائیک گرفته تا یک انسان خداشناس. این کد در واقع همان فطرت است که ما به آن معتقدیم بنابراین نباید اینقدر به جوان سخت گرفت و برایش باید و نباید تعیین کرد و به نظرم این یک نوع مداخله در کار خداست، اینکه در خیابان جلوی یک نفر را میگیرند و میگویند چطور رفتار کند یا چه بپوشد به معنای سروری بخشیدن به امیال خودمان است و نوعی تحمیل عقیده است و معمولا هیچ ثمری ندارد جز فرار جوان از این مسائل. اگر هم این هدایت به لحاظ فیزیکی اتفاق بیفتد اما از نظر روحی ثمری ندارد و میشود مصداق کاری را انجام دادن اما دل در جایی دیگر بودن. اما اینطور هم نمیشود که جوان را رها کرد تا هر کاری میخواهد بکند، میشود؟ اصلا چرا باید یک عده فکر کنند که بیشتر میدانند و سرور آن جوان ها هستند و باید راهکار بدهند؟ چون دلسوزند؟ دلسوزهای دیکتاتور؟! عدهای میگویند اگر یک آبی را درست جلویش را نگیریم هرز میرود اما اگر جلویش یک سد بزنیم و درست هدایتش کنیم نتیجهی مطلوب میگیریم، جوان هم باید هدایت بشود. نتیجه چنین نگاهی این است که آب را محدود میکنند جلویش را میگیرند و به هر سمتی میخواهند هدایت میکنند و نمیگذارند آب راه خودش را برود و همین باعث میشود اکوسیستم آن منطقه تغییر کند و حتی تخریب شود. همین مثالی که زدی اتفاقا ما به ازای عینی دارد. نگاه کن چه رودها و دریاچههای همیشه پرآبی کاملاً خشکیدهاند به خاطر همین مسیر تعیین کردنها! اکوسیستمها از بین رفتهاند. اصلا این مثال غلطی است. علاوه بر این تمامی کسانی که تلاش کردند از جوانان چیزی که میخواهند بسازند به هدفشان نرسیدهاند ما همه این سن را گذراندهایم وقتی ما را از کاری منع میکردند و یا به سمتی هل میدادند همیشه امتناع میکردیم حالا یا علناً یا پنهانی. در تاریخ میبینیم مغولها بسیار قدرتمند بودند آدم میکشتند و به همین جهت هیچکس توان مبارزه با آنها را نداشت اما چه شد که آن همه قدرت که به واسطهی زور به دست آمده بود از بین رفت؟ مردم دیدند نمیتوانند علنا با آنها مخالفت کنند برای همین آنها را دور زدند! زیر پایشان را خالی کردند این است که میگویم زور هرچقدر هم بزرگ باشد نمیتواند پیروز شود. به دلیل همین زورها هم هست که اگر کسی باشد که فیلم اعمال ناپسند ما را بردارد در صدرش ریاکاری است، چون خودمان نیستیم. پس این تربیت چطور باید صورت بگیرد؟
برای جواب به این سوال بهتر است دو حکایت از حضرت رسول (ص) نقل کنم. اول اینکه یک روز که در مدینه پیغمبر اسلام (ص) با اینکه تازه حکومت تشکیل داده بود و تنها راه ارتباطش با مردم نماز جماعت بود، سر نماز نمیآید و مردم گیج می شوند که ایشان کجاست؟ همه سراسیمه می روند به سمت خانهی پیامبر (ص)، وقتی رسیدند دیدند ایشان خانه است و این بیشتر برایشان عامل تعجب بود چون سابقه نداشت پیامبر خودش را به نماز نرساند، رفتند داخل دیدند چند بچه دور و بر پیامبر (ص) است و دارند با او بازی می کنند. همه جا خوردند و گفتند پیامبر اسلام حاکم به این بزرگی اینجا نشسته اند و بچه ها سوارشان شدند؟! پیغمبر (ص) گفتند: بروید بیرون بازی این بچه ها را خراب نکنید! به من بگویید کجا چنین توازنی بین بچهها و بزرگان قبایل مختلف ایجاد و جایگاه هر کدام را مشخص می کند؟ دومین حکایت این است که همه می دانند پیامبر (ص) پیش از رحلت یک جنگ ناتمام داشت و پیامبر همان قدر که آدم آرام و لطیفی بود در جنگ آدمی جدی بود و باید حتماً به آن می رسید. ایشان چون خودش نمی توانست در آن جنگ شرکت کند کسی را به فرماندهی انتخاب کرد، او یک جوان نحیف به نام اسامه بود. میان آن همه آدم که از نظر فیزیکی مناسب فرماندهی بودند و بسیار قدرتمند، پیامبر (ص) او را انتخاب کرد. همان افراد قدرتمند هنگام رحلت حضرت رسول (ص) این قدر مشغول تقسیم قدرت و حکومت شدند که کاملاً پیامبر را فراموش کردند! همین نشان می دهد که پیامبر اصلاً توجهشان صرفاً به چیزی نبود که برای مردم آن زمان مهم بود؛ پیامبر نخبه پروری میکردند. من همه اینها را گفتم که بگویم اول ذهنیتمان را در مورد تعریف جوان تغییر دهیم. جوان نه یک بمب خنثی نشده جنسی است، نه یک انسان بی تجربه و ابله که باید همه چیز را به او آموخت نه نیروی مجانی و ارزان کار و نه یک فکر شکل نگرفته برای استفاده در منافع سیاسی؛ جوان قدرت زایش دارد، جوان قدرت ساختن آینده را دارد اگر چنین دیدگاهی داشته باشیم همه چیز درست می شود و خود را ملزم نمی دانیم آن گونه که می خواهیم کسی را تربیت کنیم!اوایل انقلاب امام خمینی (ره) کارهای بسیاری به جوانان سپردند و حضور جوانان پررنگ بود از کابینه گرفته تا حتی بچههایی که بعدها جبهههای جنگ را به دست گرفتند ، اما بعد از مدتی اهمیت جوانان از بین رفت و دیگر به شکل سابق نبود چه شد که این اتفاق افتاد؟ این همان جریان اسامه است و شما به من بگویید پس از رحلت پیامبر (ص) فرمانده لشکر او چه شد؟! به محض اینکه پیامبر (ص) به خاک سپرده شد کسی اسمی از اسامه نیاورد چرا که او آن پشتیبان و حامی را از دست داد. همیشه همین طور است. تاریخ تکرار می شود. عین آن اتفاق حالا افتاده است. متأسفانه در مواردی خودکامگی جای اقتدار را میگیرد چرا که با خودکامگی راحتتر می شود قدرت را به دست آورد. باید پذیرفت انسان هایی مثل حضرت امیر (ع) در تاریخ نادر است. حضرت امیر (ع) میفرماید که قدرت از دانه ای که در دهان مورچه است و دائم بالا و پایین می شود و چندین بار می افتد هم بی ارزشتر است. واقعا آدم هایی که چنین نگاهی به قدرت داشته باشند در تاریخ کم اند. اگر چنین نگاهی، تنها مشابه چنین نگاهی وجود داشت ما شاهد چنین اتفاقاتی نبودیم. همین افراد خودکامه اند که گمان می کنند باید جوانان را تربیت کنند و حتماً آنها را مثل خودشان کنند! این می شود که ما کلی جوان پیر داریم.