دکتر زهرا شجاعی، در گفت و گویی با پایگاه اطلاع رسانی جماران به تشریح نقش حضرت امام سجاد(ع) در پیام آوری قیام عاشوار و نیز هدایت و رهبری امت اسلامی در دوران خفقان بنی امیه پرداخت. که ماحصل آن را میخوانیم.
خبرنگار جماران: نقش امام سجاد (ع) در پیام آوری نهضت عاشورا و سیره سیاسی ایشان در مبارزه با حکومت بنی امیه و بدعت های آن چگونه بود؟
امام علی بن الحسین (ع) که به جهت کثرت عبادت و خلوص و زیبایی نیایش ها و ادعیه های خود به "سجاد" و "زین العابدین" شهرت یافتند؛ پس از واقعه کربلا و ورود به مدینه، با اتخاذ مواضع به ظاهر انزوا و گوشه گیری و پرداختن به عبادت در برابر هیات حاکمه غاصب؛ اینگونه وانمود کردند که کاری جز دعا ندارند و به خاطر مصبیتی که برایشان و اهل بیت (ع) وارد شده، ترجیح می دهند که در جریانات سیاسی جامعه هیچ دخالتی نداشته باشند. ولی در واقع ایشان که جانشین به حق پدرانشان بودند و پاسداری از مکتب و وظیفه تلاش برای استقرار حکومت عدل بر پایه قسط، به عهده ایشان گذاشته شده بود؛ تنها روش مبارزه با غاصبین حکومت را عوض کردند.
در زمانی که سایه سیاه دیکتاتوری جباران در همه جا گسترده شده بود و کوچکترین حرکت و عمل ایشان را زیر نظر گرفته بودند، مرگ دیگر نمی توانست یک روش و سلاح خوب برای یک مبارزه باشد. لذا امام (ع) یک دوره طولانی مبارزه سری را با رعایت تمام اصول مخفی کاری، بنیان گذاردند و در دوران "تقیه" در حالی که اسلام با خون پدر بزرگوارشان بیمه شده بود و نهال دین یک طراوت و سرسبزی تازه ای پیدا کرده بود؛ امام باید می ماندند و با روش هایی جدید هم دین را حفظ می کردند و هم به پیام رسانی قیام کربلا و عاشورا می پرداختند. این بود که در طول دوران نزدیک به 35 سالی که امامت کردند و بعد از حادثه کربلا زنده بودند، رهبری شیعیان را به عهده داشتند و ضمن بهره مندی از دو سلاح اشک و دعا و ذکر صلوات بر محمد و آل محمد در دعاهای خود، که مدام تکرار می شد، سعی شان بر این بود که صدای مظلومیت خاندان پاک خود را به گوش مردم برسانند و با ارشادات معنوی خود و با تربیت اصحاب بزرگوار و شاگردان زبردست سعی می کردند محتوای غنی و عمیق مکتب علوی را در گوشه کنار سرزمین اسلامی گسترش دهند و در واقع به تغذیه فکری و روحی مردم تشنه آگاهی آن زمان بپردازند.
امام سجاد(ع) براساس مواضعی که اتخاذ کرده بودند، در هیچ یک از نهضت های زمان خود که به اصطلاح جنبه خون خواهی یا انتقام جویی و توبه داشت؛ مثل قیام "حره" در مدینه، قیام "توابین" یا قیام "مختار" شرکت نداشتند و علنا آنها را حمایت نمی کردند و با توجه به اینکه احساسات تحریک شده مردم اگر با رشد عقلی و تقویت اخلاقی همراه نباشد می تواند به آسانی مورد سواستفاده جاه طلبان قرار بگیرد و مردم را وسیله رسیدن به قدرت و حکومت قرار دهد؛ امام کوشش می کردند با دعاهای سازنده خود این احساسات مذهبی و انسانی را از یک پشتوانه عقلی و مادی و معنوی و تعالی اخلاقی برخوردار کنند و به تدریج نیروهای مومن و پاک و آگاه تربیت کنند، که همچون اصحاب پدرشان در راه حق استوار باشند.
شجاعی درباره شیوه های مبارزه و ابعاد مبارزاتی حضرت امام سجاد (ع) را اینگونه برشمرد:
اول: زنده نگه داشتن یاد و حماسه عاشورا بود. به روش های گوناگون و با استفاده از فرصت های مختلف از نمونه هایی که در تاریخ آمده است و از زمانی که مثلا می خواستند گوسفندی را سر ببرند و یا برخورد با حوادثی که رخ می داد به شکل های گوناگون، حضرت سعی داشتند که این حادثه را و حماسه فراموش نشود.
دوم: به تبیین معارف اسلامی در قالب دعا پرداختند. مجموعه ادعیه ای که از حضرت باقی مانده است در صحیفه سجادیه و سایر آثار ایشان مثل رساله حقوق حضرت و احادیث دیگر، همه در حقیقت بنا گذاشتن و ترویج دین و احکام آن و معارف اسلامی به شکل مجاز آن زمان بود.
سوم: بعد دیگر مبارزاتی آن حضرت نشر احکام و آثار تربیتی و اخلاقی ایشان بود که در مجموعه آثار آن حضرت دیده می شود. در احادیث و در رساله حقوقی حضرت و رفتارهای عملی که حضرت در برخورد با مردم داشتند نیز بسیار تاثیرگذار بود.
چهارم: تعلیم و تربیت شاگردان از دیگر ابعاد مبارزاتی ایشان بود. شاگردانی چون؛ ابوحمزه ثمالی، سعید بن مسیب و سعید بن جبیر؛ که اینها کسانی بودند که در مکتب امام پرورش پیدا کردند و تربیت شدند و در مواقع مختلف و در حوزه های گوناگون آثاری از آنها باقی مانده و هم خود این بزرگواران به تعلیم و تربیت شاگردانی می پرداختند.
پنجم: پند و اندرز و ارشاد ملت که همیشه امام از این کار و از فرصت های مناسب برای ارشاد و پاسخ دادن به سوالات آنها استفاده می کردند.
ششم: علی رغم خفقانی که در آن زمان حاکم بود، شیوه حضرت، برخورد و مبارزه ایشان با علمای درباری بود. یکی از روشهایی که در زمان بنی امیه رواج داشت و در این دوره شکل جدیدی هم به خود گرفته بود تربیت علمای درباری و تلاش در جهت توجیه دینی رفتارهای خودشان بود. از زمان معاویه این مساله با پول دادن و هزینه کردن و ایجاد شبکه تبلیغاتی بسیار وسیع و گسترده و جعل حدیث و روایت از قول پیامبر(ص) برای توجیه رفتار خود و نیز انحراف افکار عمومی، شکل گرفته بود. می دانید که افکار عمومی نقش بسیار تعیین کننده ای در حفظ و نگهداری حکومت و دولت ها دارد و حکومت ها هر چه ظالم تر باشند نیازمندی شان به پشتوانه عمومی بیشتر است. بنابراین از این وسیله و از این قدرت بسیار استفاده می کنند، هم با ایجاد خفقان در جامعه و هم با ایجاد شبکه های حکومتی و دولتی اطلاع رسانی و انحصار اطلاع رسانی برای خود. این امر در زمان امام سجاد(ع) بسیار قوت گرفته بود. دربار خلافت در آن زمان که درگیری مستقیم با اهل بیت (ع) را به صلاح خود نمی دید، سعی می کرد از علمایی که به علت حسن رابطه شان با خاندان رسالت نزد مردم یک وجه و آبرویی داشتند، از اینها برای مشروعیت بخشیدن به خلافکاری های خود استفاده کنند.
وی درباره همزمانی امامت امام سجاد (ع) با حکومت چندین حاکم بنی امیه اظهار داشت: یزیدبن معاویه به مدت 4 سال، عبدالله بن زبیر که البته وی جز بنی امیه نیست، اما بالاخره مدتی حاکم بودند به مدت 12 سال، معاویه بن یزید 40 روز، مروان بن حکم، عبدالملک بن مروان و ولیدبن عبدالملک.
شجاعی افزود: در زمان عبدالملک، او تلاش می کند یکی از این علما را که حسن سابقه ای داشته و از شاگردان و دوستان امام سجاد (ع) بوده است؛ به نام "محمدبن مسلم زهری" را راضی کند که ایشان به عنوان یک فقیه فضیلت دوست، به عنوان توجیه شرعی، اعمال خلیفه را در سخنرانی هایش تایید کند. به قول دکتر شریعتی: "زر و زور و تزویر" به کمک هم می آیند و زور نیازمند به تزویر است و برای تحمیق مردم و استحمار مردم سعی می کند از طریق بهکارگیری روشهای مذهبی و توجیه رفتارشان به وسیله علمای درباری قدرت خود را استحکام بخشند. امام سجاد(ع) که نقش علما را در جهت دادن به آرمان ها و عقاید مردم سخت موثر می دانستند، سکوت را صلاح ندیدند و در یک نامه که به خود زهری می دهند و نسخه دومش را در اختیار مردم و اطرافیان می گذارند، به شدت به او حمله می کنند. چون نامه طولانی است، من فقط به چند فراز آن اشاره می کنم. امام به ایشان می فرمایند: خدا در کتاب خود از علما پیمان گرفته است که حقایق را برای مردم بیان کنند و کتمان حق ننمایند و ساده ترین نوع کتمان تو و سبک ترین باری که به دوش گرفته ای این است که ترس و وحشتی را که ظالم دارد با نزدیک شدنش به او و پذیرفتن دعوت گاه به گاهش تسکین می دهی و راه ضلالت را برای او هموار کنی.
در جای دیگری از نامه می فرمایند: من بیم آن دارم که فردا تو با گناه خود، همراه با ستمگران وارد عرصه قیامت شوی. آنها می خواهند با وجود تو علمای راستین را در نظر مردم مشکوک سازند و دلهای عوام را به سوی خود کشند. کاری که به دست تو می کنند از عهده نزدیکترین وزیران و نیرومندترین همکارانشان بر نمی آید. در آخر می فرمایند: چرا از اشتباه خود بر نمی گردی. من بیمناکم که تو از آن گروه باشی که خداوند متعال فرموده است: نماز را ضایع کرده و به دنبال شهوت ها رفتند و به زودی به کیفر گمراهی خود می رسند.
وی با اشاره به هفتمین روش امام سجاد گفت: : دستگیری از درماندگان و مستمندان و انجام کارهای خیریه و کمک به مستمندان است. این ویژگی البته در عملکرد همه امامان معصوم(ع) جز آنهایی که در حصر بودند ثابت است.
حمایت از درماندگان از کارهای مهم حضرت است. بعد از قیام عبدالله بن حنظله از طرف حکومت اموی تعداد زیادی از مردم از بین می روند و به زنان تجاوز می شود؛ حضرت در این قیام تعداد زیادی از زنان کنیز و نیازمندان را با خودشان به خارج از مدینه می بردند تا در امان باشند.
شجاعی درباع هشتمین روش امام سجاد در مقابل حکومت ها اظهار داشت: بعد دیگر مبارزه حضرت بعد انسان سازی ایشان بوده است. امام سجاد(ع) با توجه به شرایط فرهنگی و اجتماعی آن زمان هر چند وقت، تعدادی از این بردگان را می گرفتند و با یک گذراندن دوره آموزشی و تربیتی در یک مراسم با شکوه در شب عید فطر آزاد می کردند. به نوعی افراد برده کم اطلاع و بیسواد را تبدیل به انسان های آزاد و آگاه و مطلع می کردند و در واقع به این ترتیب در جهت رشد انسان ها و اهداف متعالی دین حرکت می کردند.
شجاعی با اشاره به نهمین روش امام چهارم شیعیان گفت: یکی دیگر از فرصت هایی که امام از آن برای ایفای رسالت و مسئولیت امامت و رهبری جامعه استفاده می کردند؛ بهره مندی از فرصت حج بوده است. می دانید که امام در مدینه زندگی می کردند و تنها فرصت حضور در بین مردم فرصت حضور در مراسم حج بوده است. ایشان به صورت ناشناس به سفر حج می رفتند و به عنوان خدمه می رفتند و سعی می کردند کسی متوجه مقام و منزلت ایشان نشود و کسی ایشان را نشناسد. اما در طی راه و مسیر و نیز فرصتهایی که در خود مراسم حج بود، سعی در بیان اهداف دین و معرفی قیام عاشورا می کردند. در مواردی ذکر شده که در این سفرها بالاخره ایشان توسط مردم شناخته می شوند و وقتی وارد بیت الله می شوند مردم راه را برای حضرت باز می کنند و فرستاده قیصر روم از هشام بن عبدالملک که او هم آنجا بوده می پرسد: او کیست؟ هشام با اینکه حضرت را شناخته بود، اظهار عدم شناخت می کند؛ وبه همین سبب، یکی از شعرای بزرگ که "ابو فراس (فرزدق) " نام دارد قصیده مشهوری را می خواند: " هذا الذی تعرف البطحاء وطأته / والبیت یعرفه والحل والحرم" "او همان کسی است که سرزمین "بطحاء" جای گامهایش را می شناسد و کعبه و حل و حرم در شناسایی اش همدم وهمقدم اند و تو چطور او را نمی شناسی؟" قصیده بسیار زیبا و بلند و معروفی است.
وی گفت: امام سجاد(ع) با استفاده از فرصت ها و با تربیت و انسان سازی؛ ومبارزه با علمای درباری به هدف اصلی دین که همان انسان سازی است می پرداختند.
خبرگار جماران: نقش علمی وآثار مکتوب امام سجاد(ع) در سیره سیاسی ایشان چگونه بود؟
شجاعی: در اعتقادات دینی ما به قدرت رسیدن و در قدرت بودن هدف نیست؛ از بین 11 امام ما تنها حضرت علی (ع) بودند که به حکومت رسیدند. بنابراین حکومت یک هدف نیست یک ابزار است و قطعا اگر امامان معصوم ما در قدرت بودند، همانگونه که امام علی (ع) در دوره نزدیک به 5 سال حکومت خود، عملا آموزه های دینی را به اجرا درآوردند و الگو و اسوه حسنه ای بوده و هستند برای حکومتگران تاریخ و همه کسانی که مدعی عدالت و قسط هستند؛ قطعا حکومت فرصت بسیار خوبی است، اما باید توجه داشت حکومت هدف نیست، بلکه یک وسیله است و اگر این وسیله نبود وسیله های دیگری وجود دارد؛ مثل روشهای فرهنگی امام باقر(ع) و امام صادق(ع) و همین روشها و سیره سیاسی امام سجاد(ع). بنابراین امام سجاد(ع) تبیین احکام دین و آموزه های اخلاقی آن را از طریق آثار خود چون صحیفه سجادیه که به قرآن ساعد، زبورآل محمد و انجیل اهل بیت(ع) معروف است؛ را برای بیان معارف دین و معرفی زوایای پنهان آن که تببین اش غیر از این روش در آن زمان راهی نداشت؛ نوشتند. صحیفه سجادیه را می توان یک دوره جهان بینی، خداشناسی و یک دوره کامل اخلاقی و برنامه زندگی اجتماعی بدانیم. آن هم در زمانی که حضرت از آزادی بیان برخوردار نبودند. ایشان ازطریق دعا و مناجات، دستورالعمل های اخلاقی را بیان می کنند. مباحث صحیفه بسیار مفصل است. من فقط می خواهم به دعای مکارم اخلاق اشاره کنم. اگر پیامبر فرمودند: "انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق" و اگر اخلاق هدف بعثت پیامبر است که می فرمایند: من برای اکمال مکارم اخلاق مبعوث شدم؛ امام سجاد(ع) هم در دعای مکارم اخلاق خود به تبیین و تشریح و توضیح مکارم اخلاق می پردازند و وظیفه ما را در برخورد با کسانی که با ما قطع رحم می کنند، با ما دشمنی و بدگویی می کنند، به خوبی در مکارم اخلاق صحیفه سجادیه برای ما تبیین می کنند.
وی افزود: مجموعه نیازهای ما برای زندگی سیاسی و اجتماعی در صحیفه سجادیه پاسخ داده شده است. صحیفه 54 دعا دارد که موضوعات اعتقادی، اخلاقی، سیاسی و فردی و مناسبتی را در بر دارد و از جمله ویژگی های این دعاها ذکر مکررصلوات بر محمد و آل محمد است که تبیین کننده و تداوم بخشنده خط سرخ علوی و حسینی است.
خبرنگار جماران: برخورد و نظر امام نسبت به قیام های دوران خود مثل قیام "توابین"، "مختار" و "حره" در مدینه چه بود؟
شجاعی: از اثرات و نقشهای بسیار اساسی حضرت زینب(س) و امام سجاد(ع) که از فردای عاشورا یعنی از روز یازدهم محرم با سخنرانی حضرت زینب(س) در کنار جسد مطهر شهدا آغاز شد و به دروازه کوفه و مجلس ابن زیاد و بعد شام و بعد مجلس یزید کشید؛ افشای ماهیت حکومت اموی بود. برملا سازی جنایات و ستم های بنی امیه و آگاه کردن و بیداری وجدان های غفلت زده و جهالت آلوده مردم بود. همانطور که در زیارت اربعین می خوانیم که امام صادق(ع) درباره امام حسین(ع) می فرمایند: او خون دل خود را بذل کرد برای اینکه مردم را از سردرگمی و حیرت و جهالت نجات دهد. این اتفاق از همان زمان افتاد و سخنان حضرت امام سجاد(ع) در این داستان بسیار موثر بود و لذا می بینیم از سال های بعد ما مواجه هستیم با واقعه ها و قیام هایی که ناشی از این آگاهی بخشی ها بودند؛ مثل واقعه "حره" که در سال 63 اتفاق افتاد و "عبدالله بن حنظله" که پدرش "حنظله غسیل الملائکه" هست و در زمان پیامبر شهید شده بود؛ دست به قیام زد. یزید بعد از افشاگری حادثه عاشورا برای اینکه کار خودش را توجیه کند، عده ای از بزرگان مدینه را به شام دعوت می کند تا با او ملاقات کنند و بعد هم با کیسه های زر از آن ها پذیرایی می کند. وقتی اینها بارگاه و عشرتکده یزید را که می بینند یک آگاهی و یک اعتراضی در درونشان ایجاد می شود که این قوت می گیرد و به رهبری "عبدالله بن حنظله" قیامی در مدینه به نام "حره" رخ می دهد. قیام دیگر قیام "توابین" است که این قیام به رهبری "سلیمان بن صرد خزاعی" رخ داد که از بزرگان کوفه بود که به امام حسین(ع) برای دعوت نامه نوشته بود؛ بعد از جریان عاشورا دچار ناراحتی و توبه می شوند و با گروهی از یارن قرار میگذارند بر سر مزار حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در کربلا جمع شوند، و به این صورت حرکت "توابین" انجام شده است. قیام دیگر هم که قیام "مختار" است. در تاریخ 2 نظر در مورد دیدگاه امام سجاد(ع) نسبت به این قیام ها وجود دارد؛ یک نظر اینکه می گویند؛ امام قلبا راضی به این قیام ها بودند؛ چرا که نوعی اعتراض عمومی و مردمی بوده است،. اما این نظر هم وجود دارد که اینها برای قیام هایشان بیایند و از امام اجازه بگیرند و نمایندگی داشته باشند یا از طرف امام مامور شده باشند؛ یا بگوییم همه کارهایشان صددرصد مورد تایید امام بوده است؛ به نظر نمی آید چنین چیزی درست باشد،. اما امام مخالفت صریح و شدید با این قضیه نداشته اند. با توجه به نقش مردم در اعتراض به حکومت در امر به معروف و نهی از منکر که امام حسین (ع) هم برای همین امر قیام کردند و فرمودند: من برای امر به معروف و نهی از منکر آمدم؛ لذا امام سجاد (ع) مخالفتی با این قیام ها نداشتند. علاوه بر این؛ بعضی از این قیام کنندگان از نزدیکان و یاران و صحابی وفادار امام بودند. اما بازهم خاطرنشان میکنم که این به معنی تایید همه کارهای قیام کنندگان از سوی حضرت نیست. امام با برخی از خشونت های قیام مختار موافق نبودند، اما در جایی هم آمده است که امام مختار را دعا فرمودند.
وی افزود: بنابراین امام خیلی مخالف این حرکتهای مردمی نبودند، اما این به معنای تایید تمام اقدامات آنها نیست. امام بر این قیامها به عنوان اعتراض مردمی به حاکمیت، ناظر بودند و در برخی از موارد به نظر می آید که سکوت ایشان به نشانه تایید این قیام ها بوده است.
گفت گو از خبرنگار جماران: زهرا رضایی