براى شناخت صحیح هدف امام حسین علیه السلام در قیام خونین کربلا، بهتر است به سخنان خود آن حضرت مراجعه کنیم. نوشته اند آن جناب هنگام خروج از مدینه، ضمن وصیّتنامه اش به محمّد بن حنفیه چنین نوشت: «... إِنّى لم أخرُجْ أشراً ولا بطراً ولامفسداً و لا ظالماً و إنّما خرجتُ لطلب الاصلاح فی أُمّة جدّی، أُرید أنْ آمر بالمعروف و أنهى عن المنکر، و أسیُر بسیرة جدّی و أبی علیّ ابن ابى طالب علیهم االسلام(1)».
امام حسین علیه السلام در این سخن، سه چیز را به عنوان هدف قیام یاد کرده است: اصلاح امور مسلمانان؛ امر به معروف و نهى از منکر؛ احیاى سیره جدّش رسول خدا و پدرش على ابن ابىطالب علیهم االسلام.
با اندکى دقّت مى توان گفت، مهمترین هدف آن حضرت، اصلاح امور امّت بوده است که سیره رسول خدا را فراموش کرده بودند و در ابعاد مختلف عبادى، اجتماعى، اخلاقى، سیاسى، اقتصادى، به انحراف کشیده شده بودند. حضرت، قصد داشت این عمل مهم را به وسیله امر به معروف و نهى از منکر، در تمام مراحل آن انجام دهد.
بنابراین، نهضت امام حسین علیهالسلام را مى توان به عنوان یک حرکت اعتراض و اصلاحى معرّفى کرد که به صورت امر به معروف و نهى از منکر، در مراحل مختلف و طبق متقضیات زمان و مکان و انجام دادن وظیفه، انجام گرفته است:
مرحله اوّل) هجرت از مدینه؛ بعد از مرگ معاویه، فرزندش یزید، به ولید (والى مدینه) نوشت که از حسین بن على بیعت بگیرد و اگر امتناع ورزید، او را به قتل برساند، ولى حضرت ابا عبدالله که حکومت یزید را یک حکومت مشروع نمىدانست و حاضر نبود با بیعت خود بر آن صحّه بگذارد، از بیعت امتناع ورزید و به عنوان اعتراض و اِعلامِ عدم رضایت، از مدینه به سوى مکّه حرکت کرد. این عمل، نوعى نهى از منکر به شمار مىرود.
مرحله دوم) اقامت در مکّه؛ امام حسین علیه السلام قصد داشت در مکّه بماند و ضمن اعتراض ملى، در صورت امکان با سخنرانى در جمع مسلمانان که از بلاد مختلف و به قصد حج در مکّه آمده بودند اعتراض و عدم رضایت خود را اعلام کند که این نیز نوعى امر به معروف و نهى از منکر بود، ولى در مکّه، دو حادثه جدید روى داد که مى توانست بر اراده آن حضرت تأثیر گذار باشد:
یکى اینکه در مدّت توقّف امام حسین علیهالسلام در مکّه، شیعیان کوفه از عدم بیعت آن حضرت و حرکت به مکّه، اطّلاع یافتند و طىّ نامه هاى بسیار زیاد، او را به کوفه دعوت کردند.
دوم اینکه امام حسین علیه السلام اطّلاع یافت، یزید به چند نفر مأموریّت داده تا مخفیانه او را ترور کنند.
مرحله سوم) حرکت به سوى کوفه؛ با توجّه به حادثه مذکور، اوضاع عوض شد. از یک طرف امام نمى توانست در مکّه بماند؛ زیرا، در صورت کشته شدن او، قداست حرم شکسته مىشد و خونش به هدر مىرفت و از سوى دیگر، شیعیان کوفه، او را دعوت کرده بودند و ایشان در نپذیرفتن دعوت آنان حجّتى نداشت.
بنابر این احساس وظیفه کرد که باید به سوى کوفه حرکت کند و حرکت اعتراضى خود را ادامه دهد. در عین حال براى رعایت احتیاط، ابتدا مسلم بن عقیل را با نامهاى به سوى کوفه گسیل داشت، تا اوضاع را از نزدیک مشاهده کند و به او گزارش دهد. بعد از چندى، نامهاى را از سوى مُسْلم دریافت کرد که نوشته بود: «گروه کثیرى از مردم کوفه با من بیعت کردهاند و در انتظار مقدم شما هستند.».
امام حسین علیه السلام احساس کرد باید به سوى عراق حرکت کند؛ زیرا، از یک طرف مى تواند به حرکت اعتراضى خود ادامه دهد و از سوى دیگر، نامه هاى کوفیان و گزارش مُسْلم، نشان مىداد، زمینه تأسیس حکومت اسلامى، بدون توسّل به جنگ و خون ریزى و با حمایت انبوه شیعیان فراهم خواهد شد. در نتیجه، حضرت مىتوانست با احیاى حکومت اسلامى سیره جدش رسول خدا را احیا کند و اوضاع مسلمانان را اصلاح نماید که این، عالى ترین مراتب امر به معروف و نهى از منکر است.
در این میان، اگر کوفیان به وعده هاى خود عمل نکردند، یا در این مسیر مقدّس، مشکل دیگرى پیش آمد، طبق مقتضیات زمان و مکان، به وظیفه جدید خود عمل خواهد کرد. در هر حال موقعیّت اعتراضى خود را از دست نخواهد داد.
امام حسین علیه السلام حج را بدل به عمره مفرده کرد و رهسپار کوفه شد.
مرحله چهارم) اطّلاع از شهادت مسلم؛ امام حسین علیه السلام در ثعلبیه، خبر شهادت مسلم را شنید و با اوضاع و شرایط جدیدى مواجه گشت. در این مرحله نیز، باید طبق شرایط جدید تصمیم بگیرد. اوّلین اقدام، این بود که جریان شهادت مُسْلم را بدون پردهپوشى با اصحاب در میان گذاشت و از آنان نظرخواهى کرد.
فرزندان عقیل عرض کردند: «باید از مُسْلم خونخواهى کنیم یا در همین راه کشته شویم.».
امام حسین فرمود: «بعد از شهادت مُسْلم و هانى، زندگى ارزش ندارد.».
بعضى از اصحاب عرض کردند: «یاابن رسول الله! به خدا سوگند! تو مثل مُسْلم نیستى، وقتى وارد کوفه شوى، شیعیان که تو را دعوت کردهاند، به یقین، به سویت مى شتابند وحمایتت مى کنند.».
در اوضاع و شرایط جدید، امام حسین علیهالسلام دو راه در پیش داشت: یا حرکت را به سوى کوفه ادامه دهد یا از رفتن به کوفه منصرف شده، به سوى سرزمینى دیگر رهسپار گردد و در آن جا، طبق شرایطى که به وجود خواهد آمد، انجام وظیفه کند.
امام، راه اوّل را ترجیح داد؛ زیرا، اوّلاً، از حمایت مردم کوفه هنوز مأیوس نشده بود و اصحاب و یارانش نیز همین احتمال را تأیید کرده بودند. ثانیاً، فکر کرد، اگر هم کوفیان به وعدههاى خود عمل نکنند، باز هم در آنجا بهتر مىتواند طبق اوضاع و شرایط جدید، انجام وظیفه کند و به حرکت اعتراضى خود ادامه دهد. بنابراین تصمیم گرفت به سوى کوفه حرکت کند.
امام حسین علیه السلام در این جا لازم دید کار دیگرى را انجام دهد که اگر در بین اصحاب و یارانش فرد یا افرادى هستند که از شرکت در این سفر خطرناک کراهت دارند، مأخوذ به حیا نشوند. بدین جهت به یاران خویش فرمود: «چنان که شنیدید، مُسْلم شهید شده و اوضاع کوفه، به گونهاى دیگر در آمده است. در هر حال، من قصد دارم به کوفه بروم. اکنون بیعت خودم را از شما برمى دارم. هر کس میل دارد، مىتواند از من جدا شود و به هر کجا میل دارد برود.».
تعداد کمى از همراهان، جدا شدند و کاروان امام رهسپار کوفه شد.
مرحله پنجم) برخورد با سپاه حرّ؛ برنامه امام حسین علیه السلام این بود که هر چه زودتر خود را به کوفه برساند، ولى قبل از رسیدن به کوفه، با سپاهیان حرّ مواجه شد و راه را بر او بستند. امام به حرّ فرمود: «کوفیان مرا بدین جا دعوت کردهاند. اگر پشیمان شدهاند، حاضرم به حجاز برگردم یا به سرزمین دیگرى بروم.». حرّ پاسخ داد: «من، از چنین دعوتى اطّلاع ندارم. مأمورم شما را دستگیر کنم و به کوفه، نزد ابن زیاد ببرم تا درباره شما تصمیم بگیرد.».
وضع کاملاً تازهاى به وجود آمده بود. تسلیم شدن در برابر ابن زیاد، نتیجهاى جز بیعت با ذلّت و خوارى، یا شهادت با زبونى، در بر نداشت و امام حسین نمىتوانست چنین امرى را بپذیرد. بدین جهت مسیر خود را عوض کرد و به جاى رفتن به کوفه، راهى دیگر را برگزید تا از این بنبست نجات یابد و در نقاط دیگر به حرکت اعتراضى خود ادامه دهد.
مرحله ششم) نزول به سرزمین کربلا؛ کاروان امام حسین علیهالسلام در حرکت بود و سپاهیان حرّ، بدون توسّل به جنگ، آن را همراهى و مراقبت مىکردند تا به سرزمین کربلا رسیدند. در همین موقع، نامهاى از ابن زیاد، به حرّ رسید که حسین بن على و خانوادهاش را در همین جا متوقّف کن و از ادامه سفر باز دار.
با رسیدن این دستور، اوضاع، کاملاً عوض شد و موقعیّت تازهاى یافت. امام علیهالسلام نه مىتوانست به کوفه برود، نه به نقطه دیگرى حرکت کند و باز هم امام، بر سر دو راهى دیگر قرار گرفت: یا باید تسلیم ابن زیاد مىشد و تن به ذلّت مىداد تا زنده بماند و چند سالى زندگى کند، یا در برابر دشمن مقاومت کند و دفاع مقدس و شهادت شرافتمندانه را بر زندگى ذلّتبار ترجیح دهد.
امام حسین علیه السلام در چنین وضع حسّاس و خطرناکى، باز هم از پیگیرى هدف منصرف نشد. حضرت، جنگ مردانه و دفاع مقدّس تا سر حدّ شهادت را برگزید تا عملاً به مسلمانان درس آزادگى، دیندارى، عدالتخواهى، مبارزه با استبداد و ستم را بیاموزد و پایههاى حکومت غیر مشروع بنى امیه را متزلزل سازد. این، عالىترین مرحله امر به معروف و نهى از منکر بود.
منبع: کتاب الگوهای فضیلت/آیت الله ابراهیم امینی
1ـ بحارالأنوار، ج 44 ، ص 329
منبع: مرجع ما