آیتالله العظمی بیات زنجانی در پاسخ به استفتایی که از سوی جمعی از دانشجویان دانشگاه نوشیروانی بابل در مورد جواز یا عدم جواز ازدواج با فرزندخوانده صورت گرفته بود، پاسخی ایراد کرده است.
به گزارش پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران، متن کامل پرسسش دانشجویان و پاسخ این مرجع تقلید شیعه در زیر آمده است:
سؤال:
باسلام و آرزوی سلامتی و توفیق برای جنابعالی همانگونه که مستحضرید چندی است مجلس شورای اسلامی، قانون ازدواج با فرزندخواندگی در صورت صلاحدید دادگاه را در مادۀ ۲۷ لایحۀ جدید حمایت از کودکان و نوجوانان، مصوب نموده و در انتظار رأی نهایی شورای نگهبان میباشد. در ابتدا چند پرسش کلی مطرح است: اینکه آیا دین منزّه اسلام در مبحث ازدواج جز بر تحکیم بنیان خانواده، دوری از شهوت رانی، تعالی نفس و ایجاد آرامش و عشق و مودت تأکید فرموده؟
وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً
با این وجود و با تأکید بر این موازین آیا میتوان با فراهم کردن بستری برای تغییر نگاه پدرانه به نگاه همسری و طبعاً تغییر نگاه معنوی به نگاه جنسی، دیگر انتظار تحکیم بنیان خانواده و دوری از شهوت رانی را داشت؟ آیا مصداق معیارهای کلامالله در چنین شکلی عیان است؟ آیا مادری که قرار شد به فرزند خواندۀ خود(در جایگاه فرزند) به چشم فرزند نگاه نکند قادر است وظایف مادری را ولو طی زمان مسئولیت مادریاش به درستی انجام دهد و خانوادهای سالم تشکیل دهد؟ آیا این ساختار حالتی بیمارگونه به چهرۀ پدرانی که با خلوص نیت به سمت قبول فرزندخوانده میروند و بالعکس چهرهای موجه به سوء استفاده از کودکان بیسرپرست و بیپناه برای اجبار به ازدواج، با نیت قلبی و در قالب فرزندخواندگی در قدم اول، نمیدهد؟ مگر در قرآن بر جایگاه والای پدر و مادر تأکید نشده است؟ پس چطور میشود احساسات پاک پدران و مادران را با مقام جنسی ننگ آلود کرد؟ چگونه میتوان تصور کرد مادری که کودکی را در آغوش میگیرد حتی در تصوراتش به کودکش به چشم جایگزین نگاه کند؟ آیا اینگونه زنی حاضر به پذیرش دختری در محیط خانواده خواهد بود؟
آیا ما به عنوان مسلمین بر کلام الله، قرآن به عنوان کتابی مبتنی بر علم و عقلانیت اعتقاد راسخ داریم که داریم باید به این نکته توجه کرد که چرا تمام روانشناسان کودک و فعالین حقوق کودکان و نوجوانان و علم آموختگان علومی از این دست، پس از طرح این مصوبه به یک صدا مخالفت و نگرانی خویش را از به وجود آمدن جامعهای به دور از اخلاق مطرح کردند؟
کُلُّ ما حَکَمَ بِهِ الْعَقْلُ حَکَمَ بِهِ الشَّرْع
و در انتها با توجه به اینکه وجدان عمومی جامعۀ ایران و جوامع مدنی جهانی پذیرای این امر نیست کمااینکه این قانون اعتماد جامعۀ جهانی را پیرامون حقوق کودکان و حقوق بشر در کشور از بین خواهد برد و با وجود تمام نگرانی های موجود، برای مخاطرۀ اخلاقیات جامعه، دانستن نظر ارشادی معظم له موجب امتنان خواهد بود.
و منالله توفیق جمعی از دانشجویان دانشگاه نوشیروانی بابل
--------------------------------------------------------
پاسخ:
باسلام و تحیت؛ اسلام به دلیل اینکه دینی جامع و متناسب با فطرت بشری است، احکام و دستوراتش را بر همین اساس جعل فرموده است. به همین دلیل از یک طرف به همه جهات توجه کرده و از طرف دیگر نیازهای فطری بشر را نیز مدنظر قرار داده است؛ فلذا نبیّ مکرّم اسلام(ص) به عنوان رسول و امین خدا، فرامین الهی را چه به صورت وحیِ ملفوظ باشد چه به صورت الهام و غیر ملفوظ، در کمال دقت و امانت در اختیار بشر قرار داده و از همین رو فرموده است:«نکاح سنت من است و اگر کسی از سنت من روی گرداند، از فطرت خود روی گردانیده است» و روی همین مبانی نیز، با تفکرات جاهلی به مبارزه برخواسته است.
از جمله در میان اعراب جاهلی پس از انعقاد رابطه زناشویی، از طریق «ظهار» این رابطه خانوادگی را به هم زده و از آن که یک لفظ بیشتر نبود، به عنوان طلاق استفاده میکردند و زن را برای خودشان «مُحرّم» ابدی قرار میدادند که در قرآن کریم با صراحت در چندین آیه با این مسئله برخورد شده است؛ از دیگر موارد «تبنّی» که همان فرزند خواندگی است بوده که هم اعراب جاهلی و هم کشورهای متمدن آن زمان، در مواردی افرادی را برای خودشان به عنوان پسر و یا دختر به حساب آورده و تمام احکام فرزند حقیقی و صُلبی مانند ارث، حضور در محضر محارم و امثال آن را بر آن مترتب میکردند.
اسلام و قرآن کریم به مسئله تبنّی نیز اشاره کرده و صراحتاً در سوره مبارکه احزاب، فرزندخواندگی رایج در عهد جاهلی را رد فرموده و بیان کرده است: «همانطور که هر انسانی یک قلب و یک روح بیشتر ندارد، یک مادر که زاینده اوست و یک پدر که از صُلب او بوجود میآید نیز بیشتر ندارد»؛ بنابراین ارث و دیگر احکام حقوقی را، دائر مدار پدری و مادری صلبی دانسته است. روی این مقدمات، علی القاعده باید گفت فرزندخوانده چه پسر باشد و چه دختر، رابطۀ فرزند با پدر و مادر صُلبی را ندارد اگرچه بدیهی است که امکان دارد پدر و مادر، حسی مشابه حس پدر و مادر تکوینی را نسبت به فرزندخوانده نیز داشته باشند ولی این حس، نمیتواند موجب احکام حقوقی مانند ارث باشد با اینکه شرع، راههای مختلفی مثل شیردادن مطابق با قواعدی را برای حل این مشکل در نظر گرفته که با آن راهها، مباحثی مانند محرمیت نیز حل میشود که در جای خود بحث شده است.
با این وجود و با توجه به توضیحات داده شده، نکات مهمی نیز وجود دارد که باید بدانها توجه داشت:
۱- ممکن است که اموری به عنوان اولی جایز و مُباح باشد، ولی به دلیل عوارض مختلف و گوناگون که از آن «عنوان ثانوی» تعبیر میکنند، ممنوع اعلام شود؛ مثل نماز که قطعاً امری پسندیده است ولی همین نماز، اگر مزاحم عبور عابران باشد نه تنها توصیه نشده بلکه مکروه معرفی شده است؛ به همین دلیل تمام فقها فتوا دادهاند نماز خواندن در مسیر، راه عمومی و یا جایی که مزاحم دیگران است، مکروه و گاهی باطل است.
۲- وقتی که انسان دختر یا پسری را تحت عنوان (تبنّی) پذیرفته تا سرپرستی او را به عهده گیرد و به او به عنوان فرزند نگاه کند، طبعاً اگر این نگاه -همانگونه که در سؤال بدان اشاره شده - تغییر کند، نه تنها همسری معنای واقعی پیدا نمیکند، بلکه ممکن است این عمل به وجود آورندۀ ضایعات اجتماعی، روانی و نیز بیاعتمادی در جامعه شود که مطمئناً در اسلام مجاز نیست؛ غیر از اینکه این امر ممکن است در جامعه موجب بدبینی به اصل دین و شریعت گردد که به طور حتم ممنوع است.
با توضیحات فوق باید تأکید شود که برای حفظ و استحکام بنیان خانواده که اصولاً پذیرفتن فرزندخوانده نیز به این هدف صورت میگیرد، نه تنها عقد ازدواج بین پدر و فرزندخوانده توصیه نمیشود، بلکه به دلیل ایجاد از هم گسستگی بنیان خانواده و ضایعات روحی و روانی برای افراد جامعه و نیز ایجاد بدبینی نسبت به دین و شریعت نوعی حکم ثانوی به وجود آورده و جایز نیست.
توجه به این نکته لازم است، همانگونه که عناوین اولیه جزء اسلام است؛ عناوین ثانویه نیز چنین بوده و گاهی این عناوین، حتی منتهی به تغییر حکم عناوین اولیه نیز میشود که در جای خود بحث شده است.