توحید علیزاده: اساسا چرا در دین اسلام روزه گرفتن تا این حد مورد تاکید است؟ چرا عبادت در این ماه از معنویت بسیار بالایی برخوردار است؟ گفتگوی زیر تلاشی است در راستای فهم چنین سئوالاتی. دکتر مهدوی استادیار و مدیر گروه معارف اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه مازندران است. حوزه فعالیت علمی ایشان فلسه اخلاق و معرفتشناسی دینی است.
آقای دکتر تعاریف درباره فلسفه دین زیاد هست لطفا به عنوان شروع یک تعریف دقیق و علمی از فلسفه دین ارائه دهید ؟
فلسفه ارتباط اولیه و مستقیمی با هستیشناسی و وجود شناسی دارد. منتهی در دوران اخیر، فلسفه به لحاظ موضوع بحث خیلی دقیق و ریز شده است. هر موضوع و سوژهای را خواسته است بحث فلسفی بکند. فلسفه یک بحث آزاد است بدون حد و مرز. البته فلسفه تعاریف مختلفی دارد و ممکن است هر فیلسوف تعاریف خاصی ارائه بدهد اما در کل فلسفه همین بحث آزاد با ابزار خرد است که حالا در دوران اخیر ریزتر و دقیقتر شده و همه مباحث را در بر گرفته است. فلسفه دین را بعضیها ممکن است به دفاع فلسفی و عقلانی از دین و باورهای دینی تعبیر کنند، اما بنده این نگاه را به فلسفه دین ندارم چون کلام است و کلام ماموریتش دفاع از دین و باورهای دینی با هر شیوه و ابزاری، یعنی پیشاپیش متکلم باورهای دینی را مسلم انگاشته است با ابزارهای مختلف حتی با استفاده از ابزار عقل که در فلسفه تعریف میشود، دفاع میکند. در واقع فلسفه دین مطالعه و تامل فلسفه راجع به دین است نه دفاعیه عقلانی. از طرفی میتواند فلسفه دین منجر بشود به دفاع عقلانی از دین و میتواند نشود. چون فلسفه دین را اگر ما به معنای مطالعه و تفکر فلسفی در ارتباط با دین و باورهای دینی و مفاهیم اصلی دین به نام خدا در
نظر بگیریم آنگاه طبیعی است که نتیجه این تأمل به یقین برسد و اثبات بشود و یا اینکه به شک و خدای ناکرده به الحاد ختم شود و در عمل هم همینطور است. ما فیلسوف دینی داریم که شکاک است، فیلسوف دینی داریم که ملحد است و فیلسوف دینی داریم که خداگرا است.
آقای دکتر پس مشخصا تاریخچهی فلسفه دین و آغاز بحث در این موضوع به دنیای مدرن بر میگردد؟
تقریبا قرن 16، 17 در واقع تحت تاثیر تحولاتی که در قرون وسطی رخ داده بود سبب میشود که فیلسوفان دین و باورهای دینی و خدا را در قالب یک کار فلسفی به معنای مطالعه و بحث آزاد با روش عقلانی نسبت به دین بخواهند مورد مطالعه قرار دهند و فلسفه دین به این معنای دوم که عرض کردم تولد پیدا کند و تا به امروز ادامه یابد.
تفاوتی بین فلسفه دین و فلسفه دینی وجود دارد؟ اگر وجود دارد این تفاوت در چیست؟
تفاوت وجود دارد هم در واژه، هم در محتوا و مصداق. وقتی میگوییم فلسفه دین، میشود مطالعه و بحث آزاد در ارتباط با باورهای دینی و مفاهیم اساسی دین به نام خداوند که نتیجهاش میتواند هرچه باشد مانند یقین، شک و الحاد. اما ما از فلسفه دینی میتوانیم دو برداشت ارائه بدهیم، برداشت اول همان معنای اولی است که ما از فلسفه دین ارائه داده بودیم یعنی دفاع فلسفی از دین بدین معنا که فلسفه به یک ابزار تبدیل شود در اختیار یک محقق متدین که به کمک آن باورهای دینی را اثبات و شبهات را رفع بکند.
اما فلسفه دینی معنای دیگری هم دارد و معنای به جایی است که بنده این معنا را قبول دارم، من قبول ندارم که فلسفه لزوما تبدیل بشود به یک ابزاری به دست یک محقق متدین و بعد به تعبیر خودم از فلسفه سوء استفاده کند. معنای دوم این است که در بخش عمدهای مطالعات آزاد ختم به دین میشود یعنی نتیجه بحث آزاد از دین ختم به حقانیت دین میشود.
از ابتدای تولد فلسفه دین که من عرض کردم به جد در دنیای مدرن اتفاق افتاد تا به امروز ادامه دارد. ما فیلسوفانی داریم در قالب بحث آزاد فلسفی از دین به یقین و تصدیق باورهای دینی رسیدهاند، به طور مثال دکارت همینطور است. جان لاک با اینکه یک فیلسوف تجربهگرا است باز همینطور است ولی خوب شکاک است و تا بعد که به راسل میرسیم به عنوان یک فیلسوف حقگرا به لحاظ معرفتشناسی کمی دیدگاه پوزیتویستی دارد و شاید همین دیدگاه باعث شده است که به شک برسد. حال فلسفه دینی به معنای دوم چه میشود؟ فلسفه دینی به معنای دوم یعنی دکارت. نتیجه کاری که دکارت در فلسفه انجام میدهد، دکارت یک فیلسوف است اما نتیجه کار فلسفی دکارت به نظر من فلسفه دینی میشود.
یعنی چشم اندازهای کلی دکارت به انسان، جهان و هستی الهی دینی میشود. شما دکارت را هر طوری که تفسیر بکنید به عنوان یک فیلسوف، الگوی کار فلسفی او ریاضیات بود، کلام نبود، الگوی کار فلسفی او انجیل نبود اما آخر کار او چه میشود؟ خداون . البته در مسیر رسیدن به خداوند نظام معرفتی خودش را دارد که عقل گرا است، روش معرفتی خودش را داد که شک گرا است الگوی خاص خودش را دارد که ریاضیگرا است. در واقع در فلسفه دینی به معنای اول ما نمیتوانیم از همان آدم که فلسفه را تبدیل به یک ابزار کرده است و از باورهای دینی دفاع میکند را فیلسوف بنامیم، چون روح فلسفی یعنی صرف پایبند بودن به موازین عقل.
با این توضیحات جایگاه روزه در فلسفه دین اسلام چیست؟
ویلیام جیمز کتابی تألیف کرده تحت عنوان دین و روان شناسی. در این کتاب ویلیام جیمز یک حرفی میزند علیرغم اینکه ممکن است در بعضی موارد خوی دکارتی داشته باشم اما من با این دیدگاه موافقم. ویلیام جیمز در فضای فکری فرهنگی غرب که مکاتب فلسفی زیادی را پشت سرگذرانده، در واقع برای اینکه بتواند حقانیت باورهای دینی را نشان بدهد به نتیجهگرایی دیدگاه انتقادی تمسک میکند. از نظر ویلیام جیمز باورهای دینی را میتوان در مرحلهی عمل صحت و درستی آنها را آزمود.
به نظر من اگر در قرآن بخواهیم بررسی بکنیم آیات و آموزههایی را که در این فضا است و عمل به آموزههای دینی را معیار قرار میدهد. در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که با مخاطبین خودش انسانها مؤمنین و با همهی جوامع بشری نوع دیگری دیالوگ میکند و در این دیالوگ سعی میکند انسانها را ناظر به صحت و حقانیت آموزههای خود بکند در سطح عمل همانند روزه. از این منظر به نظر میآید یقین باید در فلسفه جست وجو بشود و در قالب یک کار نظری بررسی شود چرا قرآن یقین را در قالب عبادی متصل میکند؟ و البته طبیعی است که ما باید بگوییم عبادت یعنی چه؟ برداشت رایجی که ما از عبادت نزد متفکرین و بزرگان اخلاق و علوم داریم این هست که عبادت صرفا یک کار فیزیکی و صوری نیست، عبادت یک معنای عام و وسیعی دارد که از جمله همین نفس کشیدن و خواب روزه دار در ماه مبارک رمضان است. این نگاه عملگرایانه بدین معنا که ما باید صحت باورهای اساسی و دینی خودمان را در مرحله عمل بیازماییم. به نظر میآید حرفی که ویلیام جیمز در آن کتاب گفته است بدین مفهوم که اگر تردید داری خودت عمل کن. طعم نماز را بچش اگر در عمل آثاری ندیدی بگو باطل است. البته طبیعی است که آثار هر
چیزی تدریجی است. هر چیزی آسیبشناسی دارد، نماز هم آسیبشناسی دارد. شما اگر توقع داری که نماز شما را برساند در مرحلهی عمل آثار را ببینید باید مراقب آسیبها هم باشید.
ماه مبارک رمضان میتواند شرایطی را برای ما آماده کند. در آزمودن آنچه که در قالب یک دین، دین مبین اسلام، به ما ارائه میشود که به حقانیت آن برسیم. این مسیر بدین صورت که ما در این ماه در یک فضای خاصی قرار میگیریم که باورهای دینی خودمان را ارتقاء بدهیم. برای همین است که بحث تجربه دینی یکی از مباحث مهم فلسفه دین محسوب میشود.
یکی از دغدغههایی که در فلسفه دین وجود دارد نشان دادن عقلانیت باورهای دینی است. بدین معنا که آیا واقعا اینکه به ما گفته میشود خدا وجود دارد، زندگی پس از مرگ وجود دارد یا در زندگی اصل بر درستکاری است و درستکاری آثار خودش را دارد و کج کاری نادرستی آثار خاص خودش را دارد، ما ار کجا مطمئن بشویم این آموزهها درست است؟ ما تا به اطمینان نرسیم نمیتوانیم تعهد داشته باشیم، تعهد زمانی حاصل میشود که ما به درستی این آموزهها رسیده باشیم.
در بخش عمدهای از فلسفه دین فیلسوفانی وجود دارند که برای نشان دادن صحت و حقانیت این باورها و آموزهها به فلسفه دین تمسک میکنند. تجربه دینی یک معنای عامی است که هرکسی قابلیت درک بیواسطه باورهای دینی خود را دارد. از این حیث ماه مبارک رمضان فرصت مناسب و بسیار مؤثری را فراهم میکند که در قالب جمع و گروه از آثار زیادی بهره مند شوند. اگر از منظر درون دینی بررسی کنیم ماه رمضان مقام بسیار بالایی دارد و دعاهای خاصی دارد. در مجموع با امساک و خودداری از خوردن و آشامیدن آغاز میشود و با امساک قلبی پایان میپذیرد.
در نگاه انسان شناسان دینی ما، انسان هم بعد جسمانی و هم بعد روحانی دارد. به نظرم ماه رمضان فرصتی برای روح انسان است تا در مورد مبدا و مقصد خود بیاندیشد. قرآن، دین، این گونه نیست که آموزهای را برای ما ارائه کند و دستورالعملی را تجویز کند که به ضرر انسان باشد.
آقای دکتر اشاره به تحکیم ارزشهای دینداری کردید لطفا بیشتر توضیح دهید؟
شهید مطهری در کتاب علل گرایش به مادیگرایی میگوید اصل بر دینداری است، اصل بر فطرت است، اصل بر این است که همه انسانها دیندار و خداگرا هستند. وی این سئوال را مطرح کرد که چرا عدهای در فرهنگ غرب به بی دینی گرایش پیدا میکنند. یکی از دلایل را ایشان آموزههای غلط و باورهای نادرست دینی در دوران قرون وسطی میدانست. پس حواسمان باشد که آموزه های غلط ممکن است تاثیر بسیار بدی داشته باشد.
در جهان اسلام هم مفاهیم والای دین اسلام هم در برخی دوران هم به خطا تفسیر شده است. یعنی همان بحث آسیبشناسی که در قرآن کریم خیلی زیبا به آن اشاره شده است «لم تقولون ما لا تفعلون».
یک مربی دینی در چند مرحله به جای اینکه کار تربیتی کند دچار آسیبشناسی میشود. خودش عامل نباشد حضرت علی در نهج البلاغه هم میگوید کسی که قرار است دیگران را تربیت کند حق آن است که اول خودش تربیت شود. مفهوم والای تربیتی را نادرست ارائه دهد، ممکن است واقعا یک مربی و معلم واقعی دینی باشد اما در مقام عمل نمیتواند درست ارائه بدهد.
واقعا اگر قدرت روحی و زهد واقعی حاصل بشود میتواند در مقام یک مربی دین بدون آسیب شناسی برخورد کند که انشاالله خداوند چنین قدرت روحی به ما بدهد که اهل ندیدن نباشیم. ماه مبارک رمضان واقعا یک فضای ویژه ای است برای دستیابی به این اهداف.
در مورد همین موضوع چطور میتوانیم کاری کنیم که غیر از ماه رمضان بسترش فراهم شود که آن را تعمیم بدهیم، البته این در حالی است که عمده برنامهها از طریق صدا و سیما به اجرا در میآید؟
به هر حال بانیان فرهنگی همانند صدا و سیما واقعا میتوانند نقش مؤثری در این قضیه داشته باشند . به نظر بنده صدا و سیما در همان سطح به لحاظ کمی و کیفی اگر دارد سرمایه گذاری میکند که چقدر کار فرهنگی و تربیتی بکند برای ملت ایران باید به همان اندازه نه کمتر، سرمایهگذاری بکند که دچار آسیب نشود.
ما همان قدر که دغدغه کار فرهنگی داریم، باید همان قدر دغدغه داشته باشیم که دچار آسیبها نشویم. آسیبها میتواند همه کارهای انجام شده ما را به نقطه صفر و بلکه به نقطه منفی برساند.
صدا و سیما به ویژه در ماه مبارک رمضان باید برنامهها را متنوع کند. هنگام سحر نگاهی به برنامههای صدا و سیما نشان میدهد، که برنامه همهی شبکهها یکنواخت است، که نباید این گونه باشد. کار فرهنگی باید در قالب یک کار متنوع اثرپذیر باشد، چون انسانها همه یکجور نیستند. هر کسی به یک نوع برنامه و عقیده علاقه دارد. ما باید شبکههای متفاوت با نوای دینی داشته باشیم.