دکتر غلامرضا اعوانی*: حضرت رسول(ص) خود «لیلة القدر» و صاحب مقام قرآنی و مقام حکمت است که از آن به مرتبه «جمع الجمیع» تعبیر می شود و همه اهل ایمان بسته به درجه ایمان خود از این حکمت الهی بهره دارند که کمال آن متعلق به پیامبر (ص) و سپس حضرت امیرالمومنین(ع) به عنوان وصی و وارث حکمت پیامبر(ص) است. ما هرگز نباید فراموش کنیم که قرآن خود را به عنوان کتاب حکمت و حضرت رسول (ص) و همه انبیا (ع) را در مواضع مختلف به عنوان معلم حکمت تلقی کرده و متاسفانه این نکته در جهان اسلام فراموش شده است. پوشیده نیست که قرآن، حضرت رسول (ص) را «یعلِّمُهُمُ الْکِتاب والْحِکْمة» معرفی کرده و این مطلب بارها به تعبیرات مختلف در قرآن آمده است.
قرآن این مطلب را نه تنها درباره حضرت رسول(ص)، بلکه درباره برخی از پیامبران دیگر نیز آورده است. در یک آیه قرآن تصریح شده که خداوند از همه پیامبران(ع) میثاق گرفت که در ازای حکمتی که به آنها آموخته، به پیامبری که در آخرالزمان خواهد آمد و خاتم النبیین خواهد بود، اقرار و اذعان کنند. در ابتدای این آیه آمده است که «خداوند از انبیا(ع) میثاق گرفت که در ازای حکمتی که به آنان داده...»: این نکته نشان میدهد که این «حکمت» بین همه انبیا(ع) و کتب و رسل، عام است.
این یک اصل فراموش شده است و باید در این آیات بسیار دقت و آنها را بررسی کرد. نکته دیگر آن است که باید توجه کرد که وارث این حکمت کیست و آیا هر کسی می تواند وارث این حکمت باشد؟ آن کسی وارث این حکمت می تواند باشد که از حیث معنا و حقیقت، وارث رسول الله (ص) باشد: امام علی(ع) در درجه ن خست، وصی رسول خدا(ص) شناخته می شود و همگان به این نکته اقرار کرده اند. امام علی(ع) کسی است که پیامبر (ص) درباره ایشان فرمود: «انا مدینةالعلم و علی بابها»: این کلام بسیار مهم است: به مدینه نمی توان وارد شد مگر از درب آن: کلید درب، در دست علی(ع) است و ایشان دربان آن است. این به جهت آن است که ایشان ولی الله اعظم، رأس ولایت و صاحب ولایت مطلقه الهیه هستند. بنابراین تنها علی(ع) میتواند وارث حکمت پیامبر(ص) باشد و اوست که قرآن ناطق است. شب قدر با شخصیت پیامبر(ص) و امام علی(ع) گره خورده است. این شب قدری که داریم، بیان زمینی شب قدر اصلی است که در ذات الهی است: همه چیز مقدر و متعین شده و قرآن از ذات حق نازل شده است و «إِنا انزلْناهُ فِی لیلةالْقدْرِ» اشاره به همین معنا دارد. مقدر شده که قرآن به حضرت رسول(ص) نازل شود و خود حضرت رسول(ص)، «لیلةالقدر» و صاحب مقام قرآنی است و اگر لیلةالقدر نبود، قرآن به قلب مبارک ایشان نازل نمیشد. آن حضرت صاحب مقام و مرتبه قرآنی است که از آن به مرتبه «جمع الجمیع» تعبیر میشود: «مقام جانفزایش جمع جمع است... ». اگر پیامبر(ص) صاحب مقام قرآنی نبود، قرآن بر او نازل نمیشد : پس این مقام نخستین تعین ذات است.
تعین ذاتی که آن مقام قرآنی و آن مقام حقیقت محمدی است و این مقام حقیقت محمدی با آن مقام قرآنی در آن ذات با هم ارتباط دارند و در این مرتبه نزول نیز در شب قدر نازل شده است: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی»: آنچه در آنجا مقدر شده به همان صورت نازل شده است. بنابراین این مقام قرآنی که مقام حکمت است و بر قلب حضرت رسول(ص) نازل شده، واقعا نکته بسیار مهمی است. همه اهل ایمان بسته به درجه ایمان خود از این حکمت الهی بهره دارند، اما کمال آن متعلق به حضرت رسول(ص) و سپس آن کسی است که حضرت او را باب مدینه علم و برادر خود (در ماجرای بسیار مهم عقد اخوت) خواند.
بنابراین هر که از ایمان و ولایت الهی بهره دارد، به همان میزان از حکمت بهره دارد و به همین جهت است که حکمت در سرزمین تشیع رشد پیدا کرده است. اگر سیر حکمت را در جهان اسلام دنبال کنیم، مشاهده میکنیم که این سیر حکمت در بلاد دیگر اسلامی نبوده و آنان همه مخالف حکمت بودند، زیرا همگی مخالف عقل بودند: عقلی که در قرآن و کلام ائمه معصومین(ع) آن همه مورد تاکید قرار گرفته است (همچنان که برای نمونه باب نخست کتاب اصول کافی به «عقل و جهل» اختصاص یافته است و...). هدایت الهی که در تعالیم و کلمات حضرت امیر مومنان علی(ع) به عنوان جانشین و خلیفه رسول الله(ع)، تالی تلو پیامبر(ص) و قرآن ناطق و ناطق بحق بوده، به جامعه اسلامی منتقل شده است البته حکیم یکی از نام های خداوند است و اختصاص به قوم خاصی ندارد. خداوند همه اقوام را آفریده و آنان را هدایت کرده و انبیا(ع) و اولیا و حکما در هر جا که بودهاند، از حکمت بهره داشتهاند.
کلمه قرآن جامع حکمت است و پیامبر(ص) خود فرموده است که «اوتیت جوامع الکلم». بنابراین قرآن یک دید بسیار جهانی دارد و حکمتهای دیگر را نفی نمیکند و در پرتو تعالیم ائمه اطهار(ع) و خاصه در رأس آنها علی(ع)، یک جریان عمیق و دقیقی به نام حکمت الهی در جهان اسلام به منصه ظهور رسیده که تا به امروز هم آثار و برکات آن را میبینیم.
منبع: روزنامه اعتماد